مال» در قانون اجرای احکام مدنی — گفتار نخست مال و دسته بندی آن

۱۷ در مواد ۱ ۴، ۳۵، ۶، ۴۹ تا ۵۲ و ... قانون اجرای احکام مدنی واژه مال» یا اموال به کار رفته است. ماده ۳۴ معرفی مال م. ع. توسط خود او برای بازداشت و ماده ۴۹ بازداشت مال م. ع. ب. درخواست محکوم له را پیش بینی می نماید. دسته بندی اموال به منقول و غیر منقول نیز مورد توجه قانون مزبور قرار گرفته است؛ مواد ۶۱ تا ۸۶ ترتیب بازداشت اموال منقول و مواد ۹۹ تا ۱۱۲ ترتیب بازداشت اموال غیر منقول را پیش بینی میکند. مواد ۸۷ تا ۹۵ اگرچه ناظر به بازداشت اموال منقول نزد شخص ثالث است اما در همین مواد بازداشت طلب م. ع. از ثالث نیز پیش بینی شده و در مواد ۹۶ تا ۹۸ نیز ترتیب بازداشت طلب م. ع. بابت حقوق و دستمزده آمده است. بنابراین در قانون اجرای احکام مدنی به ترتیب بازداشت اموال مادی و اموال غیر مادی توجه شده است. اگرچه در ترتیب بازداشت اموال غیر مادی تمامی این اموال مورد توجه مبحث چهارم - دسته بندی اموال به پیکردار و بی پیکر و ضرورت آن در اجرای احکام مدنی ۱۸ اموال میتواند به اموال پیکردار و اموال بی پیکر دسته بندی شود؛ اما پرسش این است که آیا برای بررسی ترتیب بازداشت اموال انجام این دسته بندی و توجه به آن ضرورت دارد؟ به این موضوعات در زیر پرداخته می شود. گفتار نخست مال و دسته بندی آن به پیکردار» و «بی پیکر» ۱۹. اموال بی پیکره عبارتی است که برای نخستین بار در این کتاب به کار گرفته می شود و برگردان اصطلاح فرانسوی Biens incorporels است. اموال پیکردار برگردان اصطلاح فرانسوی Biens Corporels است. مال بی پیکر مالی است که وجود واقعی نداشته، حجم ندارد و قابل لمس نمی باشد. احتمالاً این ده دسته از اموال است که در برخی تألیفات حقوق مدنی حقوق معنوی نامیده شده و حقوقی است که به صاحب آن اختیار انتفاع انحصاری از فعالیت و فکر و ابتکار انسان را می دهد؛ برای مثال حقی که تاجر و صنعتگر نسبت به نام تجارتی با شکل خاص و علامت کالا و فرآورده های خود دارد یا حقی که نویسنده اثر ادبی یا مخترعی نسبت به آن اثر و اختراع پیدا می کند، حق معنوی (۱) می توان حق بر نام و علامت تجاری و نیز حق پدیدآورنده اثر و نیز مخترع را بر اثر و اختراع خود و نیز «حق بر مشتری را از اموال بی پیکر دانست؛ اما این مفهوم دامنه ای به مراتب گسترده تر دارد که در زیر به آن اشاره می شود. ۲۰. معمولاً اموال در وهله اول اشیا را به ذهن می آورد یعنی اشیای مادی؛ اما چون رابطه میان اشخاص و اموال تعلق یا اختصاص و نیز تسلط را دخیل می نماید اشیا در صورتی برای انسان مفیدند که بتواند آنها را به کار گیرد، از آنها بهره جوید و نسبت به آنها به نوعی تسلط داشته باشد؛ پس اشیا» در صورتی مال به شمار می روند که موضوع حقوقی قرار گیرند که مبین تسلط اشخاص نسبت به آنها باشند. در نتیجه حقوق نسبت به اشیا است که به آنها قابلیت به کارگیری و ارزش اقتصادی استعداد مبادله به مفهوم اقتصادی، یا ارزش می بخشد. مفهوم اموال بنابراین تحت تأثیر مفهوم حقوق نسبت به اشیاء بوده و در واقع و به ویژه بیشتر حقوقی را به ذهن می آورد که نسبت به اشیا وجود دارد و نه خود اشیا حتی زمانی که از میز صندلی خانه یا سایر اموال پیکردار سخن می رود حق نسبت به آنها مورد نظر است؛ اما چون حق مالکیت نسبت به مال تمام جنبه های حق نسبت به آن را در بر می گیرد حق مالکیت نسبت به پدیده های پیکردار یاد شده با خود آنها آمیخته می شود و از این رو گفته می شود، برای نمونه «خانه متعلق به ایران دخت است» یا «خانه ایراندخت. به دیگر سخن اموال نه خود اشیا بلکه حقوق نسبت به اشیا میباشند؛ زیرا حقوقی که لزوماً اشیا و دارندگان حق را به هم پیوند میدهد مهمتر از اشیایی است که نسبت به آنها حق وجود دارد. از این رو لازم نیست، آنچه بر آن ا کا توزیان شادروان دکتر ناصر، منبع پیشین، ش ۱۵ و ۱۶، صص ۲۳ و ۲۴. اجرای حکم با بازداشت مال .. / اصطلاحات و مفاهیم حق وجود دارد شیم یعنی جسم بوده و واقعیت عینی و خارجی داشته و دارای حجم بوده و قابل لمس باشد یعنی پیکر داشته باشد. در واقع هر پدیده ای که دارای ارزش اقتصادی بوده و بر اساس حقوق موضوعه قابل تعلق یا تخصیص باشد مال» شمرده می شود؛ پس هرگاه با فعالیت انسان ارزشی اقتصادی تولید شود و مقررات از آن حمایت کند «مال» به وجود می آید بی آنکه این ارزش لزوماً متکی به پایه مادی شی پیکردار باشد. پس مضمون مال بدین مفهوم نه تنها حقوقی را که شخص نسبت به شیء مادی دارد شامل می شود بلکه طلبی که شخصی علیه دیگری می تواند داشته باشد با حقوقی مانند حق پدیدآورنده اثر و یا... را نیز در بر می گیرد. بنابراین مال می تواند پیکردار و یا بی پیکر باشد؛ از این رو نه تنها برای نمونه میز صندلی خانه یا... که پیکردار می باشند مال تلقی میشوند و همچنین حق انتفاع، حق ارتفاق و سایر حقوق نسبت به اموال پیکرداره مال شمرده می شود بلکه پدیده های بی پیکره ی مانند حق شریک در شرکت های اشخاص سهام با نام حق کسب یا پیشه یا تجارت پایگاه رایانه ای برنامه رایانه ای حقوق پخش تصویری آثار ادبی اختراعات و خود اطلاعات می تواند مال» به شمار رود. بنابراین اکنون با توسیع قابل توجه مفهوم سنتی مال، با شمار رو به افزایشی از امول جدید رویه رو می باشیم. ۲۱ اموال بی پیکر میتوانند در شش دسته جای داده شوند. ۲۲ دسته نخست حقوق نسبت به اموال غیر از حق مالکیت است از جمله حق انتفاع نسبت به اموال غیر منقول مانند حق عمری و سکنا و نیز حقوق ارتفاقی نسبت به ملک مانند حق العبور و حق المجری ... . این دسته از اموال بی پیکر و نیز ترتیب بازداشت آن در جای خود بررسی شده است نک ش. ۱۹ به بعد). ۲۳. دسته دوم طلب است؛ پس طلبی که م. ع. از شخص ثالث دارد، منشأ آن هر چه باشد از اموال بی پیکر تلقی می شود خواه منشأ طلب عقد قرض به مفهوم اخص باشد یا ثمن مبیع، مال الاجاره یا... حتی حقوق و مزایای کارکنان و مستمری مستمری بگیران در این دسته جای داده می شود. ترتیب بازداشت این اموال ضمن مواد ۸۷ تا ۹۵ ق.ا.ا.م. که همزمان بازداشت اموال منقول م. ع. نزد ثالث را پیش بینی میکند و همچنین در مواد ۹۶ تا ۹۸ همان قانون زیر عنوان توقیف حقوق مستخدمین منصوص شده است؛ این موضوعات در جای خود بررسی شده اند نک ش. ۴۰۲ به بعد). ۲۴ در دسته سوم اموال بی پیکر حق شریک در شرکت اشخاص و نیز اسناد با نام مانند سهام با نام شرکتها جای داده می شود. حق شریک در شرکتهای اشخاص در واقع حصه ای از شرکت است که شریک در شرکتهای مدنی یا تجاری داشته و به صورت ورقه سهم منتشر نشده و سهم الشرکه خوانده می شود. امکان و ترتیب بازداشت این اموال در جای خود بررسی شده است نک ش. ۹۹۲ به بعد). از ترتیب بازداشت سهام بانام نیز در جای خود سخن رفته است نک ش. ۹۷۸ به بعد).