اصل آزادگی: انواع آزادی

آزادی به اعتبار فعّالیّتهای گوناگون آدمی به انواع زیر تقسیم میشود: ۵. ۱ - آزادی عقیده انسان در اندیشیدن و اعتقاد آزاد است و کسی نمیتواند دیگری را به انتخاب دینی مجبور کند- همچنان که کسی بر باقی ماندن بر دین منتخب خود نیز مجبور نمیشود- ولی اگر با آزادی، اسلام اختیار کرد، حق تغییر دین خود را ندارد. کافرانی که در سرزمین اسلامی زندگی میکنند، بر اساس ضوابطی، در ابراز عقیده خود بدون فراخواندن مسلمانان به آن آزادند. ۵. ۲ - کافران در سرزمین اسلامی همچنین در انجام مراسم عبادی و نیز عمل بر طبق شریعت خود در ازدواج ، ارث و معاملات ، آزادی دارند؛ به شرط آن که آنچه را نزد مسلمانان منکر است، به طور علنی مرتکب نشوند. برای حلّ اختلافات خود نیز میتوانند نزد قاضی مسلمانان یا قاضی خودشان مراجعه کنند و دولت اسلامی تا جایی که به حال مسلمانان ضرر و با مصالح کشور اسلامی منافات نداشته باشد، نمیتواند در شئون آنان دخالت نماید. ۵. ۳ - آزادی بیان و قلم بر اساس اصل حریّت، آدمی در ابراز اندیشهها و افکار خود و نیز چاپ و نشر آنها آزاد است، امّا پرهیز از دروغ ، نشر باطل ، ترویج منکرات، اهانت به فرد یا جامعه و آنچه موجب تضعیف نظام و امت اسلامی است، واجب و ارتکاب آنها حرام م. ب.. از این رو، چاپ و نشر محصولات فرهنگی و کتاب‌های منحرف جایز نیست و دولت اسلامی میتواند از آن جلوگیری کند و یا در صورت نشر، آنها را جمعآوری نماید. دولت اسلامی همچنین در دوران جنگ میتواند از فعّالیّت مطبوعاتی که باعث تضعیف روحیّه رزمندگان اسلام میشوند یا اسرار را برای دشمن فاش میکنند، جلوگیری کند. ۵. ۴ - آزادی اجتماعات بر اساس اصل حریّت، مردم از حق برپایی اجتماعات و گردهمایی برای مشورت و تبادل نظر در موضوعات مورد علاقه تحت عنوان حزب ، اتحادیه و مانند آن برخوردارند و دولت اسلامی نمیتواند از آن ممانعت کند، مگر این که برای نظام و امّت اسلامی مضرّ باشد. ۵. ۵ - آزادی کار هر انسانی در عمل خود آزاد است و کسی نمیتواند او را به انجام کاری مجبور کند. آدمی در انتخاب نوع ، زمان ، مکان ، کمّیّت و کیفیّت کار آزاد است؛ هر چند در چارچوب مقرّر در شریعت اسلام برخی کارها مانند شراب سازی حرام شمرده شده است. همچنین میتواند این آزادی را با بستن عقد یا عهد با دیگری، از خود سلب کند مانند این که کسی خ. ر. ب. مدّت ده روز در مکانی مخصوص برای عملی خاص مثل بنّایی اجیر دیگری کند. ۵. ۶ - آزادی تجارت آدمی بر اساس اصل حریّت، در انواع تجارتهای داخلی و خارجی با این شرط که کسب حلال کند و به دور از اجحاف ، اضرار ، احتکار و معاملات ربوی باشد، آزاد است. در اسلام، فرد مالک آنچه از راه مشروع کسب کرده است، میباشد؛ هر چند بر اساس ضوابطی باید خمس ، زکات ، و خراج آن را بپردازد. بنابراین، دولت اسلامی حق جلوگیری از تجارت‌های مشروع داخلی و خارجی و نیز مصادره اموال مشروع منقول و غیر منقول مردم را ندارد. ۵. ۷ - آزادی سیاسی تمامی افراد جامعه- جز در مواردی که نصّ خاص وارد شده است- از حق دخالت در سرنوشت و اعمال حاکمیت ملّی خود از راه انتخاب شدن و انتخاب کردن برخوردارند. بنابراین، اگر پیامبر صلّی اللّه علیه و آله یا امام منصوب از جانب ایشان حاضر نباشد، مردم میتوانند حاکم خود را بر اساس موازین و معیارهای اسلامی انتخاب و در صورت تخلّف وی از احکام شریعت ، او را عزل نمایند. در صورت تعدّد واجدان شرایط، رأی اکثریت ملاک است. از مصادیق آزادی سیاسی ، تشکیل احزاب و انجمن‌های سیاسی و برپایی اجتماعات است؛ با این شرط که مخلّ نظم عمومی و منافی با مصالح مسلمانان نباشد.