بدعت (دانشنامه‌حج): ƒتاریخ و مصداق‌های بدعت

در بیان علل و اسباب گرایش به بدعت و بدعت‌گزاری باید به عواملی از این دست اشاره کرد: آگاه نبودن از سازوکارهای خطاب‌ها و عموم‌های قرآن، جهل به مقاصد شریعت، گرایش‌های گمان‌پردازانه، میل‌گرایی و هواپرستی و فرورفتن در متشابهات. در گزارش‌های تاریخی، از تغییر دین حنیف ابراهیمی مکه به دین جاهلی و پدید آمدن بدعت‌ها و مناسک جاهلی یاد شده است. از جمله این بدعت‌ها: طواف برهنه، تغییر و تبدیل ماه‌های حج ( نسیء ) و رسم‌های برنهاده شده به دست حُمْسی‌ها بود. بر پایه گزارش‌های تاریخ‌نگاران، قریش در هنگام حاکمیت بر مکه و کعبه ، بدعت‌های گوناگون بنیان نهادند. ۵. ۱ - بدعت در حرمین در منابع شیعی به مصادیقی از بدعت که در فقه و فرهنگ اهل سنت رواج یافته، اشاره شده که پاره‌ای از آن‌ها در حرمین راه یافته است؛ از جمله: گفتن جمله «الصلاة خیر من النوم» به جای «حی علی خیر العمل» و خواندن نوافل شب‌های رمضان (نماز تراویح) به صورت جماعت. ۵. ۲ - تقدم خطبه‌ها تقدم خطبه‌ها در نماز عید فطر و قربان ، از بدعت‌های عثمان است. ۵. ۳ - اذان دوم یا سوم در روز جمعه یکی از مصداق‌های بدعت، اذان دوم یا سوم در روز جمعه است که عثمان آن را برنهاد. ۵. ۵ - اهل سنت و بدعت‌های منتسب به شیعه پاره‌ای از اهل سنت ساختن ضریح بر مرقد نبوی را از بدعت‌های اشراف شیعی مدینه دانسته و آن را به شیعه نسبت داده‌اند. ذبح در استقبال از محمل‌ها، به عقب گام برداشتن در زیارت حرم نبوی و تذهیب این حرم، روشن کردن چراغ بر محل مقام‌های چهارگانه در مسجدالحرام (الوقید) در شب بیست و هفتم و دیگر شب‌ها، نامیدن قسمت بالایی دیوار کعبه برابر باب به عروة الوثقی و بوسیدن آن، و نیز نهادن ناف بر میخی در وسط کعبه به نام سُرَة الدُنیا که اکنون برچیده شده، نمونه‌هایی از کارهای مسلمانان هستند که نویسندگان اهل سنت عنوان بدعت به آن‌ها داده‌اند. این موارد از مصداق‌های بدعت اصطلاحی نیستند؛ زیرا رفتارهایی هستند که در سنت رفتاری و فرهنگ عمومی گروه‌هایی از مسلمانان رواج یافته‌اند، اما به قصد درون کردن در دین برنهاده نشده‌اند. البته می‌توان از دیدگاه لغوی آن‌ها را بدعت یعنی پدید آوردن چیزی بدون نمونه پیشین دانست؛ بر پایه سخن محققانه، بدعت ویژه چیزهایی است که اساسی در دین ندارد و وسیله تقرب به خداوند قرار می‌گیرد؛ اما وهابیان معنای بدعت را گسترش داده‌اند. برای نمونه، نهادن پرده بر روضه نبوی را بدعت شمرده‌اند؛ زیرا به باور آن‌ها انجام دهنده این کار، آن را عبادت می‌شمرد و قصد تقرب دارد. افزون بر شیعه، پاره‌ای از نویسندگان اهل سنت به چنین برداشتی از بدعت اشکال کرده و گفته‌اند که در حقیقت پرده روضه نبوی به قصد تزیین و زیباسازی و نه عبادت و تقرب، آویخته شده است. ناآگاهی اینان به قدمت شیعه در روزگار پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و نیز باورهای فرقه‌های قَدَریه، خوارج و غالیان ، و انتساب این باورها به شیعه، آن‌ها را به این داوری‌ها دچار ساخته است. منبع: البدعه، ص۷۵-۱۲۵ · اخبار مکه، ج۱، ص۱۷۴-۱۷۹ · اتحاف الوری، ج۱، ص۶۳-۶۹ · یوسف، تذکرة الفقهاء، ج۲، ص۲۸۳ · الخلاف، ج۱، ص۵۳۰ · المعتبر، ج۲، ص۳۲۵ · تاریخ المدینه، ج۳، ص۹۵۸ · نهج الحق، ص۲۸۳ · تاریخ بغداد، ج۵، ص۴۵ · نصیحة المشاور، ص۱۸-۲۰ · رحلة ابن جبیر، ص۱۶۰ · مرآة الحرمین، ج۲، ص۱۴۳ · اتحاف الزائر، ص۶۶-۶۸ · رسائل فی تاریخ المدینه، ص۱۷ · منائح الکرم، ج۲، ص۴۲۱ · الجامع اللطیف، ص۹۷ · شفاء الغرام، ج۱، ص۲۰۷-۲۰۸ · فرق تسنن، ص۶۶۰ · نصیحة المشاور، ص۱۵-۲۰ · الشیعة فی التاریخ، ص۳-۴ · البدعه، ص۷۰ · البدعه، ص۳۹۵-۴۵۳ · تحصیل المرام، ج۲، ص۷۹۷-۷۹۸