بصره: وجود اخوان الصفا در بصره

در حدود نیمه قرن چهارم یک مکتب فلسفی مهم در بصره رونق گرفت که اخوان الصفا نامیده می‌شد. اینان فقط یک گروه فلسفی نبودند، بلکه یک جماعت سیاسی ـ دینی بودند. دانشمندانی که درباره مجموعه رسائل اخوان الصفا تحقیق نموده‌اند معتقدند اخوان که نویسنده مجموعه رسائل هستند دارای تمایلات شیعی بودند و برخلاف مشی پنهانی و سری خود تشیع خویش را هرگز پنهان نمی‌کردند، بلکه بارها بر آن تاکید نمودند. آن‌ها خاندان پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) را گنجینه دانش خدا و وارثان دانش پیامبران می‌شمارند. همچنین آن‌ها ولایت و خلافت بزرگ را شایسته پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و ولایت ویژه را شایسته اهل‌بیت (علیهم‌السّلام) می‌شمارند و از این راه اهل‌بیت (علیهم‌السّلام) را بر همگان برتری می‌دهند. در مواضع دیگری آن‌ها به خلفای اموی و عباسی انتقاد می‌کنند. عده‌ای معتقدند آن‌ها از جمله شیعیانی بودند که تمایل به فرقه اسماعیلیه داشتند وعده‌ای آن‌ها را معتزلی می‌دانند. اما فواد معصوم از صدور حکم قطعی درباره مذهب اخوان امتناع می‌کند، گرچه دلایلی بر شیعی ـ معتزلی بودن آن‌ها ارائه می‌دهد. ب. ت. ب. مجموع نظرهایی که درباره این گروه سری مطرح شد می‌توان گفت آن‌ها لااقل شیعه به معنای محب بودند، از این رو وجود آن‌ها در بصره می‌تواند نشانی از وجود تشیع در سده چهارم قمری در این شهر باشد. منبع: مجموعه رسائل اخوان الصفا و خلان الوفاء، ج۴، ص۱۸۶-۱۹۵ · دائره المعارف بزرگ اسلامی، ج۷، ص۲۵ · اخوان الصفا، ص۲۰-۲۵