ترتیل: تاکید بر ترتیل

واژه ترتیل با آن‌که پیش از نزول قرآن برای عرب‌زبانان آشنا بوده است، از سوی صحابه یک اصطلاح قرآنی تلقی شده، و مورد سؤال قرار گرفته است و آن حضرت با قول و فعل و تقریر ، پرسش را پاسخ داده‌اند، از جمله فرموده‌اند: «ترتیل آن است که به هنگام قرائت قرآن حروف و کلمات آن را به شیوایی ادا و به خوبی بیان کنند و واضح گردانند» همچنین، نزدیکان حضرت رسول اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) قرائت ایشان را «قرائتی روشن و گویا، شیوا و آشکارا و با تمایز کامل همه حروف از یکدیگر»، وصف کرده‌اند به گونه‌ای که اگر استماع‌کنندگان می‌خواستند حروفِ کلمات را برشمارند، می‌توانستند. همچنین صحابه برای تابعین بازگفته‌اند که قرائت پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) «مَدّاء» یعنی کشیده و مدّدار بـوده است، مثلاً در عبـارت «بِسْمِ‌ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحیم» هر سه کلمه الله و رحمان و رحیم را با مدّ و کشیده ادا می‌کرده‌اند. همچنین، همسران نبی اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، بـازگو ‌کرده‌اند که آن‌ حضرت آیه‌های‌ پیاپی را ــ هر چند‌ کوتاه، مانند آیات نخستین سوره حمد ــ هرگز به یکدیگر وصل نمی‌کرده‌اند و همواره بر فواصل آیات وقف می‌کرده‌اند. نیز، هر سوره از قرآن کریم را آن‌چنان با ترتیل قرائت می‌کرده‌اند که از سوره‌های طولانی‌تر از آن بسی طولانی‌تر می‌گردیده است. ۳. ۱ - راز تاکید رازِ این همه تاکید بر ترتیل، نخست تناسب و همخوانی این شیوه قرائت با شان قرآن کریم و عظمت و کرامت و هیبت کلام خداست، چنان‌که بی‌درنگ به دنبال «... وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتیلاً» آمده است «اِنّا سَنُلْقی عَلَیْکَ قَوْلاً ثَقیلاً» و «ثقیل» در اینجا به معنای «کریم» و «عظیم ‌الشان» است پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) خوش صدا‌ترین قاری قرآن را آن کس توصیف کرده‌اند که به هنگام قرائت قرآن آثار خشیت الاهی در چهره و صدا و آوای او نمودار باشد امر دوم زمینه‌سازی برای «تدبُّر» در قرآن با درجات مختلف و متناسب با درک و فهم و انس قاری با قرآن مجید است، چنان‌که در احادیث متعددی تاکید شده است بر این‌که وقتی قرائت سوره‌ای را آغاز می‌کنید، در پیِ تمام کردن آن سوره نباشید حتی ابن‌عباس در مقام تاکید بر آهسته و پیوسته خواندن قرآن توصیه کرده است که هر بار به خواندن ۳، ۴ یا ۵ آیه بسنده کنند و خود نیز چنین می‌کرده است و می‌گفته است: «من قرائت بقره و آل عمران را، توام با تدبر، بر یک ختم کامل قرآن با عجله و شتاب ترجیح می‌دهم» ابن‌مسعود نیز برخوردی مشابه با پدیده بدعت‌آمیز فراوان قرائت کردن قرآن با عجله و شتاب داشته است. ۳. ۲ - تدبر همراه ترتیل در ارتباط با ترتیل، همواره تدبر موضوعیت داشته است و حتی در تعریف آن قید می‌شده است مجاهد ، مفسر مشهور تابعی، می‌گفته است: «محبوب‌ترین مردمان نزد خداوند متعال، در مقام قرائت قرآن، آن کسان‌اند که پیام‌های الاهی را بیش‌تر و بهتر در می‌یابند.» ۳. ۳ - تحسین صوت تحسین صوت یعنی قرآن را با صدای نیکو، خوشایند و گوش‌نواز قرائت کردن، نیز در کنار تانّی و تامّل در عبارات و مضامین قرآن، از شاخص‌های عمده ترتیل شناخته شده است. در برخی از اخبار و آثار، به جای تحسین کلمه هم‌وزن و هم‌آوای آن تحزین عنوان شده است و عالمان و عارفان امت تحزین را پست کردن و پایین آوردن صدا و غم‌انگیز تلاوت کردن قرآن، معنا کرده‌اند. منبع: تفسیر طبری، ج۷، ص۲۲۲ · الدر المنثور، ج۶، ص۲۷۷، بیروت، محمدامین دمج · السنن، ج۵، ص۱۸۲، به کوشش احمد محمدشاکر و دیگران، قاهره، ۱۳۵۷ق/ ۱۹۳۸م بب‌ · الکشّاف عن حقائق غوامض التنزیل، ج۳، ص۲۷۸ · صحیح بخاری، ج۶، ص۱۹۵ · مجمع‌البیان، ج۹، ص۵۶۹، به کوشش‌ هاشم رسولی محلاتی، بیروت، ۱۴۱۲ق/۱۹۹۲م · السنن، ج۲، ص۲۱۱، به کوشش احمد محمدشاکر و دیگران، قاهره، ۱۳۵۷ق/ ۱۹۳۸م بب‌ · تفسیر طبری، ج۲۹، ص۸۰ · احیاء علوم‌الدین، ج۱، ص۳۲۶، بیروت، ۱۴۰۶ق/۱۹۸۶م · الکافی، ج۲، ص۶۱۷، به کوشش علی‌اکبر غفاری، تهران، ۱۳۸۸ق · بحارالانوار، ج۹۲، ص۲۰، تهران، ۱۳۸۵- ۱۳۸۸ق · بحارالانوار، ج۹۲، ص۲۱۶، تهران، ۱۳۸۵- ۱۳۸۸ق · مزّمّل/سوره۷۳، آیه۵ · ج۱، ص۳۵۲، به کوشش حسن محمدتقی حکیم، بیروت، ۱۴۱۲ق/۱۹۹۲م · احیاء علوم‌الدین، ج۳، ص۱۲۲ · تفسیر الخازن لباب التاویل فی معانی التنزیل، ج۴، ص۳۵۶ · معالم التنزیل، ج۵، ص۴۶۹، بیروت، ۱۴۰۵ق/۱۹۸۵م · مجمع‌ البیان، ج۹، ص۵۶۹، به کوشش‌هاشم رسولی محلاتی، بیروت، ۱۴۱۲ق/۱۹۹۲م · صحیح بخاری، ج۱، ص۱۵۵ · تهذیب الاحکام، ج۲، ص۱۲۴ · الکافی، ج۲، ص۶۱۷-۶۱۸، به کوشش علی‌اکبر غفاری، تهران، ۱۳۸۸ق · ج۸، ص۲۶۱ · ج۱۱، ص۲۹۸، به کوشش ابوالحسن شعرانی و علی‌اکبر غفاری، تهران، ۱۳۸۷ق · تفسیر، ج۳، ص۵۰۹ · مجمع‌ البیان، ج۱۰، ص۱۶۲ · کشف الاسرار، ج۱۰، ص۲۶۶، به کوشش علی‌اصغر حکمت، تهران، ۱۳۶۱ش