خطبه شقشقیه: معرفی خطبه شقشقیه

شقشقه در لغت چیزی مانند شش گوسفند است که شتر، مخصوصآ به هنگام هیجان و شدت تنفس ، از دهان خود خارج می‌کند و در آن باد می‌اندازد و زیر گلویش صدا میکند. این خطبه براساس نخستین جمله آن («واللّهِ لَقَدْ تَقَمَّصَها ابنُ اَبی قُحافَة») مقمِّصه نیز خوانده شده است. تَقَمَّصَ (از مادّه قمیص به معنای پیراهن ) یعنی پیراهن بر تن کرد. ۱. ۱ - نکات تاریخی ب. ت. ب. نکات تاریخی مطرح شده در خطبه، مانند ذکر ناکثین ، قاسطین ، و مارقین ، پیداست که این خطبه پس از واقعه جَمَل ، صِفّین و نهروان و احتمالا در سالهای واپسین حیات حضرت علی -علیه‌السلام- ایراد شده است، یعنی در زمانی که مردم برای رویارویی با معاویه بهانه جویی می‌کردند. اکثر راویان درباره مکان ایراد خطبه سکوت کرده‌اند. امام این خطبه را در پاسخ به مردی ایراد کرد که از او درباره سبب به تأخیر انداختن تصدی خلافت پرسش کرد. افزون بر این اسناد و مدارک، فصاحت و نکات بلاغی و حسن اسلوب و نظم این خطبه نشان از کلام امام دارد. این خطبه، در عین کوتاهی، دوره کامل تاریخ خلفای سه‌ ‌گانه نخستین از نگاه حضرت است. در ادامه حضرت به چگونگی به خلافت رسیدن عثمان در شورا و دسته بندی‌های موجود در شورا اشاره کرده و پس از هجو شدید عثمان، شکم‌بارگی وی و دخالت‌های نابه‌جای بنی‌امیه را عامل قتل او ذکر کرده است. در بخش پایانی خطبه حضرت مهمترین علت پذیرش خلافت را حضور مردم در صحنه، اتمام حجت به واسطه وجود یاران و ادای پیمان الهی ذکر کرده و خاطرنشان ساخته است که «اگر این دلایل نبود حکومت را نمی‌پذیرفتم، زیرا دنیای شما نزد من بی‌ارج‌تر از آبی است که از بینی بز به هنگام عطسه پراکنده می‌شود». هنگامی که سخن حضرت به اینجا می‌رسد، مردی از اهل سواد، نامه‌ای به حضرت می‌دهد و به این ترتیب رشته گفتار حضرت از هم گسیخته می‌گردد. آنچه باعث تشکیک درباره این خطبه شده محتوای آن یعنی نقد دوران خلافت سه خلیفه اول است. منبع: ج۱، ص۲۲۷، قم ۱۳۸۰ش · ج۱، ص۱۴۵، چاپ محمدمهدی جعفری و محمدیوسف نیری، تهران ۱۳۷۹ش · ابن منظور، لسان العرب، ذیل «شقق» · ابن منظور، لسان العرب، ذیل «قمص» · ج۱، ص۲۸۱، چاپ محمدباقر موسوی خرسان، نجف ۱۳۸۶ /۱۹۶۶، چاپ افست قم · ج۱، ص۲۸۷، بیروت ۱۴۱۴ /۱۹۹۳ · ج۱، ص۱۳۳، چاپ عبداللطیف کوهکمری، قم ۱۴۰۶ · ج۱، ص۱۱۷، بیروت ۱۴۰۱ /۱۹۸۱ · ج۱، ص۱۵۰، نجف ۱۳۸۵ ۱۳۸۶، چاپ افست قم · ج۲، ص۵۱۲، بیروت ۱۳۹۶/۱۹۷۶ · کتاب ۲، ص ۳۸۳، چاپ حنفی محمد شرف، قاهره ۱۳۸۳ · ج۷، ص۱۱۰ـ۱۱۱، قم ۱۴۱۶ ـ۱۴۲۲ /۱۹۹۵ ـ۲۰۰۲ · ج۱، ص۳۶۰۳۶۴، چاپ علیاکبر غفاری، قم ۱۳۶۱ش · ج ۱، ص ۲۰۵۲۰۶، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره ۱۳۸۵ ۱۳۸۷/۱۹۶۵ ۱۹۶۷، چاپ افست بیروت · ج۱، ص۳۷۲، قم ۱۴۱۴ · ج۱، ص۲۵۳، قم ۱۳۶۲ش · ج۲۹، ص۵۰۶، چاپ عبدالزهراء علوی، بیروت:دارالرضا · ج۱، ص ۱۵۰ ۱۵۱، نجف ۱۳۸۵۱۳۸۶، چاپ افست قم · ج ۱، ص ۱۵۲ ۱۵۳، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره ۱۳۸۵ ۱۳۸۷/۱۹۶۵ ۱۹۶۷، چاپ افست بیروت · ج۲، ص۲۷۳، چاپ علی عاشور، بیروت ۱۴۲۹/ ۲۰۰۸ · ج ۱، ص ۱۹۷، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره ۱۳۸۵ ۱۳۸۷/۱۹۶۵ ۱۹۶۷، چاپ افست بیروت · ج۱، ص۱۵۰، نجف ۱۳۸۵۱۳۸۶، چاپ افست قم · ج۱، ص۱۲۸، تهران ۱۳۸۰ـ۱۳۸۱ش · ج۱، ص۳۱۷، بیروت ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵ · ج۱، ص۲۶۹ ـ۲۷۰، قم ۱۳۶۲ش · ج۱، ص۲۵۲، قم ۱۳۶۲ش · ج۳، ص۱۲۴، چاپ علی محمد بجاوی، قاهره ۱۹۶۳ ۱۹۶۴، چاپ افست بیروت · ج ۱، ص ۱۵۶۱۵۹، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره ۱۳۸۵ ۱۳۸۷/۱۹۶۵ ۱۹۶۷، چاپ افست بیروت · ج۱، ص۲۸۱، چاپ محمدباقر موسوی خرسان، نجف ۱۳۸۶/۱۹۶۶، چاپ افست قم · ج۲۹، ص۴۹۷۵۴۸، چاپ عبدالزهراء علوی، بیروت:دارالرضا · آقابزرگ طهرانی، ج۱۳، ص۲۲۲