رشد شخصیت (اخلاق): نکته

اسلام علمی را که مانع رشد و کمال شود و حجاب از شناخت و معرفت خدا و نفس شود را مانع پرورش نفس می‌شمارد. ۵. ۲ - تفکر تفکر باعث شکوفایی عقل می‌شود، در اسلام به مساله تفکر بسیار سفارش شده است و قرآن می‌فرماید وقتی از اهل دوزخ می‌پرسیم که چه چیز شما را به اینجا کشانید، می‌گویند: ما در عقل را به روی خود بستیم. (تفکر در خلقت، در تاریخ، در خود و پرهیز از تقلید کورکورانه ). ۵. ۳ - تقوا تقوا و تزکیه باعث پرورش و تقویت اراده انسان می‌شود. انسانی که دنبال هوا باشد، به فرمایش علی (علیه‌السّلام) همانند اسب‌ سواری است که اسبش چموشی می‌کند و اختیار را از دست او گرفته و تقوا را به اسب رام که سوارکار اختیارش را دارد تشبیه کرده‌اند. وجه امتیاز انسان و حیوان به اختیار انسان است و نظام پاداش و تنبیه و وعده و وعید الهی هم اینجاست که مفهوم پیدا می‌کند و هر‌چه‌قدر قدرت اراده قوی باشد، انسان در اختیار طرف خیر محکم‌تر است. ۵. ۴ - عبادت عبادت باعث تقویت عشق و علاقه معنوی و ایجاد حرارت ایمانی در انسان می‌شود، مثلا به ابعاد سازندگی نماز دقت کنید (درس مسالمت‌جویی، هدفداری، رعایت حقوق، ضبط و کنترل نفس و کنترل احساسات، توجه به نظم و دقت و....) . ۵. ۵ - جهاد جهاد عامل اصلاح اخلاق و نفس است. جهاد مثل ازدواج عامل جایگزین برای پرورش بعدی از انسان ندارد، آدم جهاد رفته و جهاد ندیده از نظر روحیه یکسان نیستند، پیامبر در حدیثی می‌فرمایند: جهاد عامل اصلاح و اخلاق و نفس است. ایشان فرمود که: جهاد نکرده یا کسی که آرزوی جهاد را در سر نپرورانیده باشد، در روحش شعبه‌ای از نفاق است. (رابطه دو طرفی بین پرورش استعدادها و کار وجود دارد) پیامبر به کسی‌که بی‌جهت بی‌کار بود فرمودند: از چشم من افتادی. ۵. ۸ - مراقبه و محاسبه نفس مراقبه و محاسبه نفس در مکاتب غیر‌الهی اساساً این امر مطرح نیست، مراقبه مثل این است که با خود مانند شریکی که به او اطمینان نداریم معامله کنیم و همیشه مراقب باشیم که سرمان کلاه نگذارد. علمای اخلاق برای پرورش روح خود از این دستور استفاده می‌کردند. ایشان می‌فرمایند: انسان اول صبح باید شرط کند با نفس خود که راه اطاعت بگیرد و نافرمانی حق ( گناه ) نکند ( مشارطه )، در مرحله بعد باید این شرط خود را در عمل پیاده کند و مراقب باشد خلاف این شرط عمل نکند (مراقبه). مرحله سوم این‌که در آخر روز، از نفس خود حساب‌کشی کند، چرا‌که آن‌جا که خدا می‌خواسته نبودی، چرا کار امروز را به فردا‌ انداختی، چرا...(محاسبه) و در آخر اگر از دستور سیر و سلوکی خود منحرف شده باشد، او را تنبیه می‌کند ( معاتبه ). این مراحل را می‌توانیم در کل برنامه روزانه خود اجرا کنیم. ۵. ۹ - پرورش جسم کار پسندیده‌ای است ولی نباید اشتباه کرد که جسم نقش واسطه و ابزاری و یا مرکب روح را دارد. اسلام به تطهیر جسم، پرورش و ورزش آن اهمیت داده و نفس پرستی شهوتی است که جسم را فرسوده و مریض می‌کند و اسلام مخالف آن است، پس ما نباید تمام همت خ. ر. ب. پرورش این بعد صرف کنیم، درست است پرورش این بعد در حد خود مفید است و بر دیگر ابعاد شخصیتی انسان اثر مطلوب دارد (عقل سالم در بدن سالم است). ۵. ۱۰ - تعادل در تغذیه تعادل در تغذیه بعد روحی ( عقل و دل ) و جسمانی (غرایز) در اسلام سفارش شده است که انسان باید به تغذیه دو بعد خودش رسیدگی کند، تغذیه به بعد روحانی (به نماز، دعا، نیایش، حق‌طلبی و....) است و تغذیه بعد جسمانی و غریزی (به ازدواج، آب، غذا ، پوشاک و....) است که البته باید از راه مشروع برآورده گردد و البته مرز حیوان و انسان همین اختیار و تکلیف به گزینش قسمت حلال و مشروع است. ناگفته نماند که چون اصالت فرد به روح اوست، باید به این بعد اهمیت بیشتری دهیم و آن‌را بر بعد حیوانی غلبه دهیم و آن‌گاه است که اراده انسان هم تقویت می‌شود و به تبعه آن قدرت اختیار و گزینش نیرومندتر می‌گردد. منبع: جلوه‌های معلمی، انتشارات مدرسه، وزارت آموزش و پرورش، ص۲۸۵ـ ۲۸۷ · جلوه‌های معلمی، انتشارات مدرسه، وزارت آموزش و پرورش، ص۲۸۵ـ ۲۸۷، با تغییر و اضافه · عوامل کنترل غرایز، تهران، موسسه نشر و تحقیقات ذکر، ۱۳۷۸، ص۶۸، با کمی تغییر