سکولاریسم (کلام جدید): جمع بندی

در یک جمع بندی کلّی با توجّه به مباحثی که در سیر تاریخی گذشت می‌توان گفت: استعداد و آمادگی متون مقدّس و آیات عهد جدید، گفته‌های حواریان، فقدان نظام سیاسی در مسیحیّت، سیره نظری و عملی کلیسای سنّتی، جزمیّت افراطی و بی دلیلِ سران کلیسا در قرن وسطا، و رفتار خشن آنان نسبت به مخالفان، و دخالت مستبدّانه در شؤون اجتماعی و حکومتی، همراه با فساد مالی و اخلاقی و دنیا زدگی افراطی، ناتوانیِ نظام معارفی کلیسا از پاسخ به شبهات و پرسش‌های کلامی و فلسفی، پیدایش رنسانس و نهضت رفرمیسم (اصلاح دینی)، و جنبش و تفکّر اومانیستی، ظهور جنبش فکری روشنگری، رشد علم و صنعت ، گسترش روحیه علم گرایی و شیوع عقلانیّت ابزاری و تفکّر عقل بسندگی، و ظهور لیبرالیسم و جوامع لیبرالی، از جمله عوامل تبلور و تکامل گرایش سکولاریسم و فرایند سکولاریزاسیون در مغرب زمین هستند. در واقع تمامی این عوامل پدیده‌ای عام و فراگیر و پُر سلطه‌ای به نام پدیده «مدرنیته» (modernity) (تجدّد) را در دوران جدید بوجود آورد که سکولاریسم و سکولاریزاسیون یکی از مؤلفه‌ها و ویژگی‌های آن پدیده عام محسوب می‌شود. همچنان که می‌توان از مطالب گذشته نیز بدست آورد سکولاریسم به عنوان یک ایدئولوژی یا یک نگرش بر مبانی و مقدّمات نظریِ خاصّی مبتنی و استوار است که مهمترین آنها را می‌توان بدین قرار دانست: ۱. روحیه علم گرایی یا علم پرستی؛ ۲. عقل گرایی دوره روشنگری (اعتقاد به عقل بسندگی و برنامه ریزی عقلانی)؛ ۳. اومانیسم و اعتقاد به مرکزیّت انسان؛ ۴. سنّت ستیزی (Anti traditon) و تجدّد گرایی (مدرنیسم)؛ ۵. اعتقاد به آزادی و آزاد‌اندیشی. (Free thinking) ذکر این مطلب لازم است که اگر چه نظریه سکولاریسم با تفکّرات جمع گرایانه و غیر لیبرال نیز می‌تواند موافق درآید؛ امّا با توجّه به تحقّق تاریخی و عینی سکولاریسم، می‌توان دو مبنای «فرد گرایی» و «لیبرالیسم» را نیز به مبانی و مقدّمات تئوریک سکولاریسم اضافه کرد. توضیح این نکته نیز سزا و بجاست که سکولاریسم اگر چه در ناحیه «اجرا» با حضور دین به مثابه امری فردی و شخصی، چه بسا ناسازگاری نشان ندهد؛ امّا در ناحیه «طرح» _ از آنجایی که طرح آن بر مبنای علم گرایی و علم زدگی استوار است با الحاد و بی دینی و آتئیسم (Atheism) و لائیسیسم (Laicism) تلازم و هم آغوشی آشکاری دارد. چرا که علم گرایی _ بر خلاف علم و علمی بودن _ روحیه‌ای است که در تمام شؤون زندگی تنها به روش علمی (آزمون تجربی) معتقد است؛ و ملاک و میزان همه چیز را یافته‌های علمی می‌داند و نتیجه و لازمه بی چون و چرای آن انکار عوالم و حقایقی است که قابل دسترسیِ حسّی و علمی نیستند. لذا سکولاریسم را گاه گرایش فکریِ «دین ستیزانه» (Anti religious) ‌ای می‌دانند که معتقد به حذف دین و استغنای آدمی از دیانت است.