وی با تمایز موضوعی به تمایز روشی نیز نایل آمد. نه تبیینگری؛ نه تبیین کنندهٔ امور واقع. آیا تاثیر و تاثّر به نحو تعانُد است یا تعاضُد؟ آیا این تاثیرگذاری امکان دارد؟ آیا وقوع یافته است؟ مطلوب است یا خیر؟ زیرا اولا، ادراک حسی و تجربهٔ خالی از صبغهٔ تئوریک و عاری از هرگونه پیش داوری میسّر نیست؛ مانند توصیف دقیق وضعیت یک لام میکروسکپ که میکروب دیفتری روی آن کشت شده است. پس هر مشاهده و احساس، مصبوغ به صبغهٔ تئوریها است؛ ثانیاً، مشاهدات و ادراکات حسی، بیطرفانه نیست؛ زیرا ادراک حسی، مسبوق به علاقهای خاص، سؤالی معین یا مسئلهای ویژه است.
مجموعهای از توقعات و انتظارات، بر مشاهده و احساس مقدم است. گالیله آونگ را یک شیء دارای اینرسی میدید که کمابیش حرکت نوسانی خود را تکرار میکند، حال آنکه ارسطوییان پیش از او، آن را شیئی میدیدند که به کندی به حالت سکونِ نهاییاش میگراید؛ بنابراین وقتی دانشمندی در فیزیک میگوید: با ورود نور، از محیطی چون هوا، به محیط دیگری چون آب، نور میشکند. در واقع، تصورات فلسفی خود را مبنی بر وجود نور، حرکت و غیره پذیرفته است؛ بدون تسلیم آنها نمیتوان قدم از قدم برداشت.
در نتیجه، این ادعا که گزارههای مشاهداتی، تکیهگاه مطمئنی برای بنای کاخ معرفت تجربیاند نیز ناتمام است؛ برای نمونه جملهٔ «پرتو الکترون توسط قطب شمال آهن ربا دفع گردید»، متضمن فرضیات مضمر بسیاری است که با اندک تاملی آشکار میگردند؛ هوّیاتی مانند الکترون، میدان مغناطیسی، قطب شمال و جنوب، هیچ کدام با تجربه و مشاهدهٔ محض به دست نیامدهاند و نیز افتادن سیب و جزر و مد دریاها، مشاهداتی هستند که به ظاهر ربطی به هم ندارند و تنها با عرضه شدن مفهوم جاذبهٔ بین دو جِرم است که میتوان فهمید که هر سه، مصادیق یک انگارهٔ ذهنی و یک نظریهٔ علمیاند و اصولا ربط و بیربطی میان اعیان و اشیای خارجی، محسوس و مشهود نیست بلکه معقول است که با داشتن تئوریهای پیشین قابل فهم است.
مفاهیمی مانند انرژی، انتروپی، ژن، مولکول، ناهنجاری، شعور ناآگاه، وجدان جمعی و... مثال دیگر برای تبیین، افزایش حجم بادکنکی که دَرِ آن بسته شده و جرم هوای داخل آن ثابت است و به جهت مجاورت با شوفاژ، حجم آن بالا رفته، از تئوری جنبشی گازها و حرکت و برخورد مولکولهای هوای داخل آن و انرژی انتقال استفاده شده است. خلاصهٔ سخن آنکه بین واقعیات ظاهر شده و تفسیر ناشده و بین نظریهها تفاوت جوهری وجود دارد؛ زیرا تئوریها در تبیین واقعیات مشهود، اصطلاحاتی را به کار میگیرند که در قوانین تجربی یافت نمیشوند؛ به همین جهت برای ربط زبان تئوریک به زبان تجربه، از قواعد تبدیل (Transformatian Rules) و یا قواعد تطابق (Of Correspondence Rules) بهره گرفته میشود؛ بنابراین، گزارههای مشاهدتی مسبوق و مصبوغ به نوعی نظریهاند و به میزانی که این نظریهها و مفروضات مضمر در گزارههای مشاهداتی خطاپذیر باشند، گزارههای مشاهداتی نیز خطاپذیر و غیر قابل اعتمادند؛ گرچه میدانی برای امکان داوری همگانی را باز میگذارد.
امّا در چگونگی تاثیر گذاری و طبقه بندی دیدگاههای متافیزیکی اختلاف وجود دارد. برای مثال، پیاژه ، روانشناس تجربی، یافتههای خ. ر. ب. اعتبار شواهد تجربی در عرصهٔ روانشناسی عرضه میکند؛ در مثال دیگر میتوان به نظریهٔ تکامل داروین اشاره کرد که بر تحوّل و تبدل انواع، از انواع دیگری غیر از خودشان حکایت دارد و این تبدّل نیز از طریق شانس و انتخاب طبیعی صورت گرفته است؛ در حالی که صرف دادههای جانورشناسی و دادههای سادهٔ تجربی نفی کنندهٔ خلقت الهی نیست؛ امّا علایق متافیزیکی دانشمندان، آنها را به سمت این تعبیر سوق داده است.
علاوه بر اینکه در کار بودن فرایندهای فیزیک و شیمیایی و قوانین فیزیکی و تحولات پروتئینی در فرایند حیات، وجود هرگونه عنصر غیر مادی را نفی نمیکند. نمونهٔ دیگر، فیزیکدانان در توضیح اصل انتروپیک (نسبت قوانین فیزیک با امکان تکّون حیات در زمین) به دو رویکرد گرایش یافتند: نخست، بیان تعداد زیادی از جهانها و دارا بودن شرایط حیات برای یکی از آنها و دوم، پذیرش جهان واحد و طراحی الهی. فیزیکدانان موحد، به رویکرد دوم و فیزیکدانان سکولار، به رویکرد نخست گرایش داشتهاند؛ با اینکه فیزیک هیچ شاهد مستقلی برای این جهانهای مستقل از هم ندارد.
برای نمونه مسئلهٔ وحدت نیروهای طبیعت، (از جمله نیروی ضعیف هستهای و نیروی الکترو مغناطیسی) که از اهم مسائل فیزیک نظری معاصر است، از سوی سه فیزیکدان نظریهپرداز (عبدالسلام، واینبرگ و گلاشو) مطرح گردید؛ امّا انگیزهٔ اینها از رفتن به دنبال مسئلهٔ وحدت نیروها متفاوت بود. از نظر عبدالسلام ، وحدت قوای طبیعت، دلیل بر وحدت تدبیر و در نتیجه مدبّر است و جاذبهٔ این نظریه برای وی، همین نتیجه گیری است. گلاشو ، ایدهٔ وحدت بخشی نیروها را به دلیل مفید واقع شدن آن در عمل میپسندد و امّا واینبرگ ، آن را به دلیل ساده شدن قضایا دنبال میکند؛ و گرنه جهان از نظر وی چیزی جز نقاط پراکنده نیست.
این جهتگیریها زاییدهٔ انگیزهٔ انسانها است و انگیزهها نیز از بینشها، ارزشها و اهداف تاثیر میپذیرند. برای نمونه اگر محققی بر پایهٔ مشرب فلسفی، دیدگاه و ترمینیتیک را بپذیرد و در تبیین اصل موجبیّت، نگرشی جبرگرایانه داشته باشد، رویکرد غایتگرایانهٔ او نیز تحوّل میپذیرد. نتیجهٔ سخن اینکه اولا، فعالیت تحقیقی عالمان در چارچوب مفهومی خاص و در بستر و زمینه و سرمشق معین هستیشناسی و معرفتشناسی انجام میپذیرد و این سرمشقها و دیدگاههای متافیزیکی، هم در مقام گردآوری و هم در مقام داوری، نقش تجویزی و تحریمی دارند.
منبع: آموزش فلسفه، ج۱، ص۶۱ · فصل نامهٔ مصباح، گونههای تعارض بین علم و دین، ش ۱۰، ص۶۳ · مایکل پترسون و دیگران، عقل و اعتقاد دینی، ص۳۸۸ · فصل نامهٔ مصباح، مبحث بنیادی علوم انسانی، شمارهٔ ۸، ص۹ · مایکل پترسون و دیگران، عقل و اعتقاد دینی، ص۲۶۹ · منطق استقرای علمی، (موسسهٔ امام صادق (علیهالسّلام)) · چیستی علم، ص۳۵-۴۰ · ایان باربور، علم و دین، ص۱۷۱ · ایان باربور، علم و دین، صص ۱۷۱-۱۷۲ · تفرج صُنع، ص۱۲۰ · تفرج صُنع، ص۱۲۱ · تفرج صنع، صص ۹۹-۱۰۲ · ایان باربور، علم و دین، ص۱۷۲ · دامپی یر، تاریخ علم، صص ۲۶۵-۲۷۰ · آلن راین، فلسفه علوم اجتماعی، ص۱۰۰ · آلن راین، فلسفه علوم اجتماعی، ص۱۰۱ · چیستی علم، ص۴۱-۴۲ · چیستی علم، صص ۹۹-۱۱۲ · ترجمهٔ عبدالکریم سروش، (تهران: انتشارات علمی و فرهنگی) · آلن راین، فلسفه علوم اجتماعی، صص ۱۹-۲۰ · از علم سکولار تا علم دینی، ص۱۵۸ · از علم سکولار تا علم دینی، ص۱۵۴ · از علم سکولار تا علم دینی، صص ۱۵۶-۱۵۷ · از علم سکولار تا علم دینی، ص۱۵۳ · ماکس وبر، اخلاق پروتستانی و روح سرمایه داری · ایان باربور، علم و دین، صص ۵۹-۶۰
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
