قاعده احسان (مقاله‌دوم): مفاد قاعده

قاعدۀ احسان از فراز ( ما عَلَی اَلْمُحْسِنینَ مِنْ سَبیلٍ‌ ) در آیۀ شریفه گرفته شده است. از این‌رو، برای روشن شدن مفاد قاعده لازم است جملۀ یاد شده توضیح داده شود. واژۀ «ما» در آیه، نافیه و «علی» مفید ضرر است. «محسن» اسم فاعل از احسان م. ب.. احسان به کار نیک و مشروعی گفته می‌شود که با هدف منفعت رسانی به دیگران و یا دفع زیان از آنان انجام می‌گیرد. «سَبیل» در لغت به معنای سبّ و شتم، حرج، راه و حجّت آمده و مراد از آن در آیۀ شریفه مؤاخذه است و از آنجا که این واژه در آیۀ شریفه نکره در سیاق نفی است، افادۀ عموم می‌کند. بنابراین، مفاد آیۀ شریفه چنین خواهد بود: به هیچ وجه نمی‌توان احسان کننده و فرد نیکوکار را به سبب آنچه از اقدام نیکوی وی ناشی شده است، مؤاخذه کرد. بنابراین، چنانچه عملی از کسی سر بزند که به طور اتفاق موجب زیان به دیگری گردد، و فاعل آن نسبت به وی قصد احسان داشته باشد، مسئولیت و ضمانی بر عهدۀ مرتکب شونده نیست و نمی‌توان او را به سبب این اقدام زیان بارش مؤاخذه کرد، مانند آنکه شخصی گوسفند دیگری را در بیابان سرگردان بیابد که به علت گرسنگی در معرض تلف است؛ سپس آن را به انگیزۀ علف دادن ببرد و این اقدامش به‌طور اتفاقی موجب تلف شدن گوسفند گردد، مثل آنکه سقف فرود آید و حیوان در زیر آوار بماند و تلف شود. از آنجا که اقدام کننده به قصد احسان این کار را انجام داده است، ضامن نخواهد بود؛ چنان‌که از لحاظ تکلیفی نیز مرتکب حرام نشده است. بنابر آنچه گفته شد، جملۀ یاد شده کبرایی کلّی است که بر همۀ موارد احسان منطبق می‌شود، مگر مواردی که به دلیل خاص استثنا شده باشد. منبع: القواعد الفقهیه، ج۴، ص۱۰ · العناوین، ج۲، ص۴۷۴