قیوم: واژه‌شناسی قیوم

روشن است قیام به معنی ایستادن است و در گفتگوهای روزمره، به هییت مخصوصی گفته می‌شود که مثلاً انسان را به حالت عمودی بر زمین نشان می‌دهد، و از آنجا که این معنی درباره خداوند ـ که از جسم و صفات جسمانی منزه است ـ مفهومی ندارد، به معنی انجام کار خلقت و تدبیر و نگهداری است؛ زیرا هنگامی که انسان می‌خواهد کاری را انجام دهد برمی خیزد. آری، او است که همه موجودات جهان را آفریده، تدبیر، نگاهداری و تربیت و پرورش آنها را بر عهده گرفته است و به طور دایم، و بدون هیچ‌گونه وقفه قیام به این امور دارد. از این بیان، روشن می‌شود: «قَیُّوم» در واقع، ریشه و اساس تمام صفات فعل الهی است (منظور از صفات فعل ، صفاتی است که رابطه خدا را با موجودات جهان بیان می‌کند) مانند آفریدگار، روزی‌دهنده، زندهکننده، هدایت‌کننده، و مانند اینها، اوست که روزی می‌دهد، اوست که زنده می‌کند و اوست که می‌میراند و اوست که هدایت می‌کند. بنابراین صفات خالق و رازق و هادی و محیی و ممیت ، همه در وصف قَیُّوم جمع‌اند. و از اینجا روشن می‌شود اینکه: بعضی مفهوم آن را محدود به قیام به امر خلقت و یا فقط امر روزی دادن و مانند آن دانسته‌اند، در واقع اشاره به یکی از مصداق‌های قیام کرده‌اند، در حالی که مفهوم آن گسترده است و همه آنها را شامل می‌شود؛ زیرا همان‌گونه که گفتیم، قَیُّوم به معنی کسی است که قایم به ذات است و دیگران قیام به او دارند و محتاج به اویند. در حقیقت «حیّ»، تمام صفات الهی مانند علم و قدرت و سمیع و بصیر بودن و مانند آن را شامل می‌شود و «قَیُّوم»، نیاز تمام موجودات را به او بازگو می‌کند و لذا گفته‌اند: این دو باهم اسم اعظم الهی است. شمولی است و تمام دایره وجود را در برمی‌گیرد و بر همین اساس همه عوالم محضر اوست ازاین‌رو قرب و بعد به‌ نحو مجاز و استعاره است زیرا ساحت مقدس حق منزه از قرب و بعد حسی و حتی معنوی است، بلکه حضور همه موجودات در بارگاه حق‌تعالی، حضور تعلقی است و احاطه حق بر همه موجودات احاطه قیومی است که از سنخ حضور حسی و معنوی و احاطه ظاهر و باطنی نیست بلکه معیّت قیومی حق به‌ نحو احاطه وجودی و سِعی است که ادراک حقیقت این قیومیت و قرب را کسی جز خواص اولیای الهی درنمی‌یابد. منبع: دار الکتب الاسلامیه، چاپ چهل و هفتم، ج۲، ص۳۱۵ · تقریرات فلسفه امام خمینی، ج۲، ص۲۹۸، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵ · آداب الصلاة، ص۲۴۳، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ · شرح چهل حدیث، ص۶۵۹، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ · شرح دعاء السحر، ص۱۹، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۶ · شرح دعاء السحر، ص۱۲۲، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۶ · شرح چهل حدیث، ص۲۸۸-۲۸۹، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸