معارف باطنی قرآن: ارتباط ظاهر و باطن

همان طور که از لحاظ صنعت فصاحت و بلاغت و هنر ادبی، واژگان قرآن هم‌آوای هم است و از لحاظ مبادی تصوری مفاهیم الفاظ قرآن هم سوی یکدیگر است و از جهت مبادی تصدیقی - مجموعه قضایایی که قیاس‌ها از آن‌ها تشکیل می‌شوند - مقاصد آیات قرآن همسان هم است و بالاخره از جنبه تفسیر ظاهر، مطالب قرآن مُفَسِّر یکدیگر است، از جهت باطن نیز همه معارف قرآنی در همه مراحل باطنی آن، هم سوی یکدیگر بوده، مُفَسِّر یکدیگر است و هرگز اختلافی بین باطن‌ها و مراحل درونی قرآن وجود ندارد؛ زیرا مراحل درونی آن مانند مظاهر بیرونی آن کلام خدا است و اگر از نزد غیر خدا تنزل می‌یافت حتما با هم اختلاف داشتند؛ بنابراین، سراسر مطالب قرآن از همه جهت هماهنگ است؛ یعنی، هم ظاهرها با هم، هم باطن‌ها با هم، هم پیوند هر ظاهر با باطنِ برتر از خود همچنان محفوظ است. از این جا معلوم می‌شود که اگر سیر عمودی تفسیری بهره مُفَسِّر درون‌بین شود، چنانکه اهل بیت وحی (علیهم‌السّلام) به آن آگاه بوده‌اند، با فنّ بدیع - علم شناختن راه‌های تحسین و زیبایی‌های کلام - و جذاب تفسیر قرآن به قرآن می‌تواند از انضمام باطن‌ها با یکدیگر، بهره فراوان تر و والاتر ببرد. به اعتقاد ایشان، توقف بر ظواهر و عدم عبور و تجاوز از آن به باطن، موجب هلاکت و پایه جهل و نادانی می‌شود و اساس انکار نبوت و ولایت است و به ‌همین دلیل کسانی که تنها دعوت به‌ ظاهر و صورت می‌کنند و مردم را از آداب باطنی باز می‌دارند مانع رسیدن به انسانیت و وصول به حق‌تعالی هستند. در مقابل کسانی مانند جاهلان از صوفیه که رسیدن به باطن را از غیر ظاهر جستجو می‌کنند بر صراط مستقیم نیستند؛ زیرا ظاهر، خود طریقی به‌سوی باطن است. درحقیقت باطن قرآن از سنخ معانی نیست تا برای انسان‌ها با علوم رسمی قابل‌درک باشد؛ بلکه باطن قرآن از سنخ حقایق است و برای درک این حقایق، مکاشفه تام انسان کامل ختمی (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) لازم است. منبع: موضوع علم، چیزهایی که بر موضوع عارض می‌شوند. به عبارت دیگر دانش مقدماتی را مبادی می‌گویند · شرح دعاء السحر، ص۶۲، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۶ · شرح دعاء السحر، ص۵۹-۶۰، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۶ · آداب الصلاة، ص۱۵۴، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ · تعلیقات علی شرح الفصوص الحکم و مصباح الانس، ص۲۰۱، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۴۱۰ قمری · تعلیقات علی شرح الفصوص الحکم و مصباح الانس، ص۲۱۴-۲۱۵، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۴۱۰ قمری · دانشنامه امام خمینی، ج۸، ص۱۵۹، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۰۰