آییننامه
آیین نامه داخلی مجلس شورای اسلامی با اصلاحات و الحاقات بعدی
ماده 106 (منسوخه 19ˏ07ˏ1374) - لايحه بودجه كل كشور و يا چند دوازدهم و متمم و اصلاحيه هاي آن دو شوري است و ترتيب رسيدگي به شرح ذيل ميباشد:
الف (منسوخه 23ˏ09ˏ1372) - شور اول:
.
1 - نمايندگان مجلس از زمان تقديم لايحه بودجه توسط دولت تا مدت پنج روز ميتوانند پيشنهادهاي درآمدي و حداكثر تا سه روز پس از تصويب شور اول در مجلس، ديگر پيشنهادهاي خود را كتباً به كميسيونهاي تخصصي و رونوشتي از آن را به كميسيون برنامه و بودجه تحويل نمايند.
.2 (منسوخه 23ˏ09ˏ1372) – كميسيون هاي تخصصي موظفند حداكثر پس از دو هفته از تاريخ ارجاع لايحه به كميسيون ضمن بررسي پيشنهادهاي نمايندگان، گزارش خود را در زمينه درآمدهاي مربوط به بخش خود به كميسيون برنامه و بودجه تقديم نمايند.
.
3 - كميسيون مشترك برنامه و بودجه و امور اقتصادي و دارائي و تعاون در شور اول درآمدهاي مالياتي، نفت، ساير درآمدها و درآمدهاي اختصاصي را بررسي نموده و پيشنهادهاي كميسيونهاي تخصصي را مورد توجه قرار مي دهد. در صورت وجود اختلاف نظر با كميسيون تخصصي موضوع باحضور و حق رأي اعضاء كميسيون مربوطه مجدداً بررسي و تصميم نهايي اتخاذ ميگردد.
تبصره 1 (منسوخه 23ˏ09ˏ1372) - در هنگام رأي گيري اعضاء كميسيون تخصصي و كميسيون برنامه و بودجه حق رأي خواهند داشت.
تبصره 2 (منسوخه 23ˏ09ˏ1372) - كميسيون مشترك برنامه و بودجه و امور اقتصادي و دارائي و تعاون موظفند حداكثرظرف مدت يك ماه از تاريخ تقديم بودجه، گزارش شور اول به انضمام قسمت درآمدها را جهت بررسي به مجلس تقديم نمايند.
.
4 - در شور اول پس از بحث در كليات بودجه و تصويب آن، بحث در مورد درآمدها ( نفت، ماليات،درآمدهاي اختصاصي و ساير درآمدها) انجام خواهد شد.
.
5 - در بررسي هر قسمت از درآمدها ابتدا پيشنهادهاي چاپ شده كميسيون هاي تخصصي و
سپس پيشنهادهاي جامع نمايندگان مطرح خواهد شد و نهايتاً پيشنهاد كميسيون مشترك برنامه و بودجه و امور اقتصادي و دارائي و تعاون با تلفيق پيشنهادهاي مصوب به رأي گذارده خواهد شد.
تبصره 1 (منسوخه 23ˏ09ˏ1372) - پيشنهادهاي كميسيونهاي تخصصي و نمايندگان بايستي همراه با گزارش كليات بودجه توسط اداره كل قوانين تكثير و توزيع گردد.
تبصره 2 (منسوخه 23ˏ09ˏ1372) - در بررسي پيشنهادها، مطابق معمول شور دوم عمل ميگردد.
ب (منسوخه 23ˏ09ˏ1372) - شور دوم:
.
1 - درآمدهاي مصوب در شور اول غير قابل تغيير بوده و هزينه ها بايستي حداكثر در سقف درآمدها تعيين گردد.
2(منسوخه 23ˏ09ˏ1372) - كميسيون برنامه و بودجه پس از تعيين سقفهاي درآمدي در شور اول موظف است سهم هر بخش را بر اساس منطق برنامه تعيين و همراه سياستهاي بودجه به كميسيونهاي تخصصي ابلاغ نمايد. كميسيونهاي تخصصي بايستي ضمن بررسي پيشنهادهاي نمايندگان حداكثر ظرف يك هفته گزارش خ. ر. ب. كميسيون برنامه و بودجه ارائه نمايند.
تبصره 1 (منسوخه 23ˏ09ˏ1372) - ايجاد و يا حذف هر گونه رديف با پيشنهاد كميسيون تخصصي مربوطه خواهد بود.
تبصره 2 (منسوخه 23ˏ09ˏ1372) - نمايندگان پيشنهاددهنده در صورتيكه پيشنهادهايشان در كميسيون تخصصي تصويب
نشده باشد ميتوانند پيشنهاد خود را در جلسه علني مطرح نمايند.
3(منسوخه 23ˏ09ˏ1372) - كميسيون برنامه و بودجه حداكثر يك هفته پس از تصويب شور اول نسبت به تشكيل كميسيون مشترك با كميسيونهاي تخصصي بر اساس جدول زماني اعلام شده اقدام نموده و نسبت به بررسي پيشنهادها و اخذ رأي اقدام مي نمايد. مدت زمان تشكيل كميسيونهاي مشترك حداكثر ده روز خواهد بود.
4 (منسوخه 23ˏ09ˏ1372) - كميسيون برنامه و بودجه پس از تشكيل آخرين جلسه كميسيون مشترك حداكثر ظرف يك هفته نسبت به تنظيم مصوبات كميسيونهاي مشترك اقدام و گزارش نهائي را تقديم مجلس مي نمايد.
تبصره (منسوخه 23ˏ09ˏ1372) - تنظيم نهائي گزارش در حد تراز نهائي درآمدها و هزينه ها و هماهنگي مصوبات با قانون
برنامه ( موضوع ماده 113) مجاز مي باشد.
5 (منسوخه 23ˏ09ˏ1372) - در شور دوم، گزارش كميسيون برنامه و بودجه در مجلس مطرح ميگردد و پيشنهاد جديد پذيرفته نمي شود، و به ترتيب به پيشنهادهاي چاپي در مورد ماده واحده و تبصره ها و رديف هارسيدگي ميگردد.پيشنهادهاي كميسيونهاي تخصصي و نمايندگان به ترتيب پيشنهاد جامعتر به تشخيص هيأت رئيسه از بين پيشنهادهاي چاپ شده مطرح خواهد شد.
تبصره (منسوخه 23ˏ09ˏ1372) - آن تعداد از پيشنهادهاي نمايندگان كه در كميسيونهاي تخصصي بتصويب نرسيده باشد همراه با گزارش كميسيونهاي تخصصي و به كميسيون برنامه و بودجه بايستي توسط اداره كل قوانين چاپ و همزمان با گزارش شور دوم كميسيون برنامه و بودجه در بين نمايندگان توزيع گردد.
6 (منسوخه 23ˏ09ˏ1372) - در بررسي پيشنهادها مدت توضيح توسط پيشنهاددهنده، مخالف، موافق، مخبر كميسيون برنامه و بودجه و نماينده دولت هر كدام پنج دقيقه خواهد بود.
ماده 106 -
الف (منسوخه 19ˏ07ˏ1374) - به منظور رسيدگي به لايحه بودجه كل كشور و ايجاد هماهنگي لازم بين كميسيونهاي تخصصي مجلس شوراي اسلامي كميسيوني مركب از اعضاء ذيل تشكيل ميگردد:
1 (منسوخه 19ˏ07ˏ1374) - كليه اعضاء كميسيون امور برنامه و بودجه.
2 (منسوخه 19ˏ07ˏ1374) - يك نفر از هر يك از كميسيونهاي مجلس به انتخاب همان كميسيون ( به غير از كميسيونهاي تدوين آيين نامه، تحقيق و قوانين قبل از انقلاب).
ب (منسوخه 19ˏ07ˏ1374) - لايحه بودجه كل كشور يك شوري خواهد بود و ترتيب رسيدگي به شرح ذيل ميباشد:
1 (منسوخه 19ˏ07ˏ1374) - نمايندگان مجلس از زمان تقديم لايحه بودجه و پيوست ها توسط دولت و توزيع آن تا مدت ده روز ميتوانند پيشنهادهاي خ. ر. ب. كميسيونهاي تخصصي مجلس تقديم نمايند.
2 (منسوخه 19ˏ07ˏ1374) - كميسيونهاي تخصصي موظفند حداكثر تا ده روز پس از پايان مهلت اخذ پيشنهادهاي نمايندگان، گزارش خ. ر. ب. كميسيون اصلي تقديم نمايند.
3 (منسوخه 19ˏ07ˏ1374) - كميسيون اصلي موظف است حداكثر ظرف مدت پانزده روز ضمن رسيدگي به گزارش كميسيونهاي تخصصي گزارش نهائي خود را تنظيم و به مجلس شوراي اسلامي تقديم نمايد.
4 (منسوخه 19ˏ07ˏ1374) - در جلسه علني پس از رسيدگي به كليات بودجه و تصويب آن به پيشنهادهاي مربوط به درآمدها و ساير منابع تأمين اعتبار بودجه عمومي دولت رسيدگي و سقف آن به تصويب خواهد رسيد و پس از آن پيشنهادهاي مربوط به تبصره ها و رديف ها رسيدگي ميگردد.
تبصره 1 (منسوخه 19ˏ07ˏ1374) - در جلسه علني تنها پيشنهادهايي كه توسط نمايندگان و كميسيونها در زمان مقرر دريافت و به چاپ رسيده است مشروط به عدم مغايرت با قانون برنامه قابل طرح ميباشد.
تبصره 1 (منسوخه 19ˏ07ˏ1374) - در جلسه علني تنها پيشنهادهايي كه توسط نمايندگان و كميسيونها در زمان مقرر دريافت و به چاپ رسيده است مشروط به عدم مغايرت با قانون برنامه قابل طرح ميباشد.
تبصره 2 (منسوخه 19ˏ07ˏ1374) - نحوه رسيدگي به چند دوازدهم، متمم و اصلاحيه هاي بودجه و ساير مواردي كه در اين ماده پيش بيني نشده است طبق مقررات معمول در آيين نامه خواهد بود.
تبصره 3 (منسوخه 19ˏ07ˏ1374) -[اين ماده اصلاحي] اين قانون از زمان تصويب لازم الاجرا است.
تبصره 2 (منسوخه 04ˏ02ˏ1373) - مهلت مقرر در ماده فوق با درخواست كميسيون اصول 88 و 90 حداكثر تا دو ماه قابل تمديد است.
آئيننامه داخلي مجلس شوراي اسلامي
مصوب 1361,03,23
با اصلاحات و الحاقات بعدي
فصل اول : كليات
مبحث اول
محل و طرز تشكيل اولين جلسه مجلس و هيئت رئيسه سني
ماده 1 - محل مجلس شوراي اسلامي جمهوري اسلامي ايران محل تشكيل اولين مجلس خبرگان است كه قانون اساسي ايران در آن بتصويب رسيده است و هيچ محل ديگري براي تشكيل جلسات عمومي مجلس رسميت ندارد مگر در مواقع اضطرار كه به سبب آفات طبيعي و يا هجوم دشمنان و امثال آن اجتماع و تشكيل جلسات ممكن نباشد، محل جديد و تاريخ جلسات بايد رسماً به اطلاع نمايندگان برسد.
ماده
2 - مسن ترين فرد از نمايندگان حاضر بعنوان رئيس سني و فرد بعدي بعنوان نايب رئيس و دو نفر از جوانترين نمايندگان حاضر بسمت منشي معين ميشوند و در جايگاه هيئت رئيسه قرار ميگيرند. در صورت تساوي سن هيئت رئيسه سني با قيد قرعه از بين مسن ترين و جوانترين نمايندگان حاضر تعيين خواهد شد. تشخيص هيئت رئيسه سني با اداره قوانين مجلس است.
ماده
3 - وظايف هيئت رئيسه سني، اداره جلسه افتتاحيه و انجام مراسم تحليف و اجراي انتخابات هيئت رئيسه موقت است، انتخاب هيئت رئيسه موقت پس از شور در شعب و در جلسه علني بعد مجلس انجام خواهد شد. تركيب و وظايف و طرز انتخاب آن مانند هيئت رئيسه دائم است بجز اينكه اكثريت نسبي در انتخاب رئيس كافي خواهد بود.
ماده
4 - نخستين جلسه هر دوره مجلس شوراي اسلامي طبق اصل شصت و پنجم قانون اساسي با حضور حداقل دو سوم مجموع نمايندگان (180 نفر) رسميت مييابد در آغاز جلسه آيات 35 تا 42 سوره شوري تلاوت ميشود. پس از قرائت پيام رهبر و يا شوراي رهبري مراسم تحليف انجام و در پايان جلسه نمايندگان بمنظور بزرگداشت خون شهيدان و اداي احترام و تجديد عهد با آنان در بهشت زهرا حضور خواهند يافت.
مبحث دوم
مراسم تحليف نمايندگان
ماده
5 - نمايندگان حاضر در مجلس طبق اصل شصت و هفتم قانون اساسي به هيئت اجتماع در حال قيام سوگند ياد ميكنند. متن سوگند نامه توسط رئيس قرائت ميشود و نمايندگان بحالت اجتماع در حال قيام آنرا تكرار و پس از انجام مراسم، سوگند نامه را امضاء ميكنند. نمايندگان اقليتهاي ديني اين سوگند را با ذكر كتاب آسماني خود ياد خواهند كرد. نمايندگاني كه در جلسه نخست شركت ندارند بايد در اولين جلسه رسمي كه حضور پيدا ميكنند سوگند را بجاي آورند و ذيل سوگند نامه را امضاء كنند.
مبحث سوم
اقتراع شعب و نحوه و مدت رسيدگي به اعتبارنامه‌ها، مدت و اختيارات شعب
ماده
6 - پس از انجام مراسم تحليف، نمايندگان بحكم قرعه متساوياً به پانزده شعبه تقسيم شده و هر چند نفري كه باقي ماندند بترتيب از شعبه اول، يك يك به شعب افزوده ميشود. شعب براي انتخاب هيئت رئيسه خود و سپس براي رسيدگي به اعتبارنامه ها و پرونده هاي انتخاباتي و وظايف مربوط هر روز بدون تعطيل و حداقل روزانه 6 ساعت تشكيل جلسه ميدهند. نمايندگاني كه بعداً سوگند ياد ميكنند بحكم قرعه به عضويت شعبي كه كسري دارند پذيرفته ميشوند. هر شعبه داراي يك رئيس و دو نايب رئيس و يك مخبر و دو منشي خواهد بود كه جداگانه با رأي مخفي با ورقه اكثريت نسبي كه بيش از يك سوم كل اعضاء شعبه باشد به مدت يكسال انتخاب ميشوند و در صورت تساوي به حكم قرعه عمل خواهد شد. نتيجه انتخابات با ذكر آراء بايد طي گزارشي بوسيله مخبر به اطلاع مجلس برسد. مناط اعتبار براي رسميت جلسه شعب حداقل دو سوم اعضاء ميباشد و تصويب اعتبارنامه ها و تصميمات شعب بجز در مورد انتخاب افراد، با اكثريت مطلق آراء عده حاضر خواهد بود.
ماده
7 - شعب به موجب جدول حوزه هاي انتخابي مجلس شوراي اسلامي كه براساس حروف تهجي از طرف اداره قوانين مجلس با نظارت هيئت رئيسه تنظيم و توزيع ميشود، رسيدگي به اعتبارنامه ها و تشخيص صحت و سقم انتخابات و صلاحيت منتخبين را بر طبق شرايط مندرج در قانون انتخابات شروع و گزارش آنرا از طريق هيئت رئيسه به مجلس تقديم ميدارند. هر شعبه براي تسريع در كار ميتواند يك يا چند شعبه فرعي تعيين كند كه اعضاي آن به قيد قرعه از بين منتخبين آن شعبه تعيين ميشوند، ولي رسيدگي نهائي در شعبه اصلي بعمل ميآيد و گزارش آن توسط مخبر شعبه طبق دستور جلسه به مجلس داده خواهد شد و در صورت غيبت مخبر بترتيب يكي از دو نايب رئيس يا منشيان وظيفه او را انجام خواهد داد.
ماده
8 - شعب براي تمام دوره نمايندگي ابقاء ميشوند تا هرگاه مجلس در امور مهم و عمومي تشخيص داد مطالب را به آنها ارجاع دهد تا درباره آن شور و بررسي نمايند و پس از آن در جلسه عمومي مطرح شود.
ماده
9 - شعب موظفند صورت جلسات خود را با قيد اسامي حاضرين و غائبين و تأخيركنندگان بوسيله منشي شعبه تنظيم و تقديم هيئت رئيسه مجلس نمايند.
ماده
10 - تشخيص صلاحيت نامزدي اعضاء شعبه براي عضويت در كميسيون هاي مجلس براساس پيشنهاد خود نماينده و رأي اكثريت نسبي مجموع آراء موافق و مخالف هر شعبه خواهد بود.
تبصره - هر نماينده ملزم است براي عضويت حداقل در دو كميسيون بترتيب اول و دوم پيشنهاد دهد.
مبحث چهارم
تشكيل كميسيون هاي تحقيق و تدوين آئيننامه، نحوه رسيدگي به اعتبارنامه ها در شعب و كميسيون تحقيق
ماده
11 - شعب موظفند پس از تعيين هيئت رئيسه خود بلافاصله دو نفر از اعضاي خود را كه آگاهي بيشتري به مسائل حقوقي داشته و از صلاحيت لازم برخوردار باشند بعنوان اعضاء اصلي و علي البدل به عضويت كميسيون تحقيق انتخاب نمايند و نتيجه را در جلسه بعد مجلس گزارش دهند.
ماده
12 - هر شعبه يك نفر ديگر از اعضاء را كه واجد صلاحيت باشد براي تشكيل كميسيون آئيننامه داخلي مجلس شوراي اسلامي معين و نتيجه را به مجلس گزارش خواهد كرد اين كميسيون طرحهاي تغيير مواد آئيننامه داخلي مجلس را رسيدگي كرده و نظر خ. ر. ب. مجلس گزارش مينمايد كه مطابق آئيننامه مورد بررسي و اظهار نظر قرار گيرد. ماداميكه تغييرات پيشنهادي جديدي بتصويب مجلس نرسيده است اين آئيننامه ملاك عمل خواهد بود.
ماده
13 - هيچ شعبه اي نميتواند تقديم گزارش خود را بيش از ده روز از تاريخ دريافت پرونده بتعويق بياندازد، در صورتيكه تأخير بحكم ضرورت پيش آمده باشد، رئيس و در غياب او نايب رئيس شعبه مكلف است هيئت رئيسه مجلس را مطلع سازد و هرگاه هيئت رئيسه علت را موجه دانست موضوع را دوباره بهمان شعبه و در غير اين مورد به شعبه بعد ارجاع مينمايد كه ظرف ده روز پس از دريافت گزارش دهند.
ماده
14 - گزارش هر يك از شعب كه صرفاً درباره تأييد يا عدم تأييد اعتبارنامه ها و بدون ذكر دليل ميباشد در مجلس قرائت ميشود.
هرگاه اين گزارش مبني بر تأييد نماينده باشد و از طرف نمايندگان مخالفتي ابراز نشود اعتبارنامه تصويب شده تلقي ميگردد و رئيس تصويب آنرا اعلام مينمايد.و در صورتيكه گزارش شعبه مبني بر عدم تأييد اعتبارنامه نماينده باشد و يا در مجلس كسي مخالفت كند، پرونده انتخاباتي بدون بحث در مجلس به كميسيون تحقيق ارجاع ميگردد.
ماده
15 - كميسيون تحقيق ظرف حداكثر 15 روز به دلائل و توضيحات كتبي مخالفين (كه بايد ظرف 5 روز از تاريخ ارجاع اعتبارنامه به كميسيون تحقيق فرستاده باشند) رسيدگي ميكند و در صورتيكه كميسيون ضروري تشخيص دهد توضيحات شفاهي از تمام و يا از بعضي از‌مخالفين و موافقين و شهود مخالف و موافق خواهد خواست و بالاخره پس از استماع مدافعات نماينده مورد اعتراض رأي خواهد داد. نماينده مورد اعتراض بايد ظرف سه روز از تاريخ ابلاغ دعوت كميسيون در جلسه حاضر شود و يا كتباً مدافعات خود را ارسال دارد و در صورت دوبار دعوت و عدم حضور بدون عذر موجه حق وي ساقط خواهد شد و كميسيون ميتواند بدون استماع مدافعات نماينده مورد اعتراض رأي صادر نمايد و رأي كميسيون كه بلافاصله به هيئت رئيسه ارسال ميگردد بايد مدلل و موجه و با امضاء اكثريت مطلق اعضاء كميسيون باشد و در مجلس قرائت خواهد شد.
تبصره - تشخيص عذر موجه با كميسيون تحقيق ميباشد.
ماده
16 - نماينده‌اي كه در موقع طرح اعتبارنامه مخالفت كرده باشد خواه اعتبارنامه مورد تأييد شعبه و كميسيون تحقيق قرار گرفته يا قرار نگرفته باشد ميتواند حداكثر به مدت نيم ساعت در مجلس صحبت كند و چنانچه تعداد نمايندگاني كه در موقع طرح اعتبارنامه مخالفت كرده‌اند بيش از يكنفر باشند مدت صحبت هر يك حداكثر يكربع ساعت خواهد بود. پس از صحبت مخالف يا مخالفين نماينده مورد اعتراض ميتواند بمدت يكساعت يا به ميزان مجموع مدتيكه نمايندگان مخالف صحبت كرده‌اند، از خود دفاع كند. اين دفاع ممكن است بنا بدرخواست نماينده‌اي كه مورد اعتراض واقع شده پس از صحبت نمايندگاني كه بعنوان مخالف صحبت كرده‌اند و يا بعد از هر يك از آنها انجام يابد. نماينده مورد اعتراض حق دارد نماينده يا نمايندگان ديگري را براي دفاع معرفي نمايد و نيز نماينده مورد اعتراض ميتواند قسمتي از وقت دفاع خ. ر. ب. نماينده ديگري واگذار كند.همچنين نماينده مورد اعتراض و مدافع يا مدافعان او ميتوانند به تمام اعتراضات در جلسه بعد جواب بدهند و دفاع نمايند. مناط تصويب اعتبارنامه اكثريت مجموع آراء موافق و مخالف خواهد بود و آراء ممتنع به حساب نخواهد آمد.
تبصره - ايرادهاي معترضين نبايد خارج از موارد مذكور در قانون انتخابات باشد.
ماده
17 - چنانچه نماينده اي بدون عذر موجه (به تشخيص هيئت رئيسه) تا يكماه پس از ابلاغ به وي براي دفاع از اعتبارنامه خود در جلسه حاضر نشود مجلس ميتواند اعتبارنامه وي را مورد بحث و اظهار نظر قرار دهد.
تبصره - كليه بحث ها و اظهارات بايستي با رعايت ضوابط اسلامي باشد.
ماده
18 - اگر كميسيون تحقيق ظرف 15 روز نظر خ. ر. ب. مجلس اعلام نكرد، نمايندگاني كه اعتبارنامه آنها مورد اعتراض واقع گرديده يا در شعبه تأييد نشده است ميتوانند درخواست طرح اعتبارنامه خود و ذكر دلائل عدم گزارش كميسيون تحقيق را در مجلس بنمايند و همچنين 15 نفر از نمايندگان ديگر نيز ميتوانند چنين تقاضائي را بكنند. هيئت رئيسه موظف است در اولين فرصت اين درخواست را در مجلس مطرح نمايد و پس از استماع توضيح كميسيون مجلس در اين مورد تصميم ميگيرد. در صورت موجه بودن علت تأخير مجلس ميتواند با اكثريت آراء مهلت را تا 15 روز ديگر تمديد نمايد. در غير اينصورت اعتبارنامه در جلسه بعد مجلس طرح گرديده و مخالفيني كه قبلا اعتراض كرده‌اند و اگر معترضي نبوده است مخبر شعبه مربوطه دلائل عدم تأييد شعبه را در جلسه علني بيان ميكند. بعد از دفاع صاحب اعتبارنامه، مجلس وارد رأي گيري ميشود.
ماده
19 - هرگاه معترض به اعتبارنامه اي قبل از رأي گيري نهائي از اعتراض خود منصرف شود اعتبارنامه در جلسه رسمي علني مطرح ميگردد. اگر نماينده ديگري اعتراض نكند، اعتبارنامه تصويب شده تلقي ميشود و در صورت وجود معترض جديدي فقط براي يكبار پرونده به كميسيون تحقيق احاله ميشود و گزارش كميسيون تحقيق براي بررسي و اظهار رأي در مجلس مطرح ميگردد.
ماده
20 - چنانچه اعتبارنامه نماينده اي از طرف شعبه مورد اعتراض واقع شده و به كميسيون تحقيق احاله شده باشد، نظر كميسيون تحقيق در مجلس قرائت ميشود. اگر گزارش كميسيون مبني بر رد اعتبارنامه باشد مخبر كميسيون تحقيق ادله رد اعتبارنامه را توضيح ميدهد و در صورتيكه گزارش مبني بر تأييد اعتبارنامه باشد و يا در موعد مقرر گزارش ندهد، مخبر شعبه معترض ادله اعتراض را توضيح ميدهد و نماينده مورد اعتراض مطابق ماده 16 دفاع مينمايد.
ماده
21 - اخذ رأي نسبت به اعتبارنامه مورد اعتراض مخفي و با ورقه خواهد بود، مگر آنكه صاحب اعتبارنامه تقاضاي رأي علني نمايد كه در اينصورت رأي علني و با ورقه خواهد بود و بهيچوجه رأي گيري مخفي نخواهد بود.
ماده
22 - نمايندگاني كه هنوز اعتبارنامه آنان بتصويب نرسيده، حق دادن رأي بجز در مورد اعتبارنامه نمايندگان و همچنين حق حضور در شعبه و يا كميسيون تحقيق هنگام رسيدگي به اعتبارنامه خود را ندارند و در صورتيكه از طرف شعبه يا كميسيون يا با تقاضاي خود براي اداي توضيحات دعوت شوند، حق رأي نخواهند داشت ولي حق نطق در مجلس را دارند.
مبحث پنجم
استعفاي نماينده و نحوه بررسي آن
ماده
23 - هر نماينده ميتواند از مقام نمايندگي استعفاء دهد، بشرط اينكه داراي دليل موجهي باشد و پذيرش آن با اكثريت مطلق آراء حاضرين است.
ماده
24 - نماينده استعفاء نامه مدلل خود را بعنوان رئيس مجلس مينويسد و رئيس مجلس آنرا در اولين جلسه علني و بدون قرائت متن اعلام و در دستور كار هفته بعد ميگذارد. نماينده مستعفي ميتواند قبل از شروع بررسي در مجلس استعفاء نامه خويش را مسترد دارد.
ماده
25 - بررسي استعفاء نامه بدينترتيب خواهد بود كه ابتدا استعفاء نامه قرائت شده و سپس شخص مستعفي يا نماينده ديگري به تعيين او تقاضاي دفاع خواهد نمود، مدت قرائت استعفاء نامه و توضيح نماينده مستعفي حداكثر نيم ساعت است و مخالف يا مخالفين نيز حداكثر نيم ساعت ميتوانند صحبت كنند و سپس رأي گيري بعمل ميآيد. در صورت تصويب استعفاء نامه مراتب از طريق هيئت رئيسه به وزارت كشور اعلام ميگردد تا طبق قانون انتخابات اقدام نمايد.
تبصره - هرگاه استعفاي تعدادي از نمايندگان بنحوي باشد كه مانع از تشكيل جلسه رسمي گردد قابل طرح در مجلس نيست.
فصل دوم
اعتبار جلسات مجلس، انتخابات هيئت رئيسه دائمي، نحوه اداره مجلس، فوت و استعفاي رئيس و اعضاي هيئت رئيسه
ماده
26 - پس از تصويب اعتبارنامه حداقل دو سوم مجموع نمايندگان (180 نفر) و وجود شوراي نگهبان هيئت رئيسه موقت بلافاصله اقدام به انتخاب هيئت رئيسه دائم ميكند، هيئت رئيسه دائم براي يكسال انتخاب ميشوند.
ماده
27 - هيئت رئيسه دائم مركب از رئيس و دو نايب رئيس و شش منشي و سه كارپرداز خواهد بود.
ماده
28 - انتخاب رئيس در نوبت اول با اكثريت مطلق آراء نمايندگان صاحب رأي است و انتخاب نواب و منشي ها و كارپردازان هر كدام جداگانه و با اكثريت نسبي و رأي مخفي و با ورقه خواهد بود. در صورتيكه در انتخاب رئيس در نوبت اول اكثريت مطلق حاصل نشود نوبت دوم اكثريت نسبي كافي خواهد بود.
ماده
29 - نواب رئيس بترتيب تعداد آراء بعنوان نايب رئيس اول و نايب رئيس دوم در غياب رئيس مجلس بترتيب وظايف و اختيارات او را بعهده خواهند داشت. در صورت تساوي آراء مسن ترين آنها نايب رئيس اول خواهد بود.
تبصره - رئيس مجلس ميتواند حتي هنگام حضور خود اداره جلسه رسمي را بترتيب بعهده نواب رئيس بگذارد.
ماده
30 - رئيس مجلس بايد در اداره مجلس و اجراي مجازات و مراعات حقوق نمايندگان بي طرفي را اعمال كند. (و هيئت رئيسه دائم پس از‌انتخاب سوگند ياد ميكنند كه حداكثر تلاش خود را براي رعايت آئين نامه و حفظ بيطرفي بكار خواهند برد.)
ماده
31 - قبل از اخذ رأي براي هيئت رئيسه اسامي نامزدها بترتيب وصول به هيئت رئيسه موقت بدون بحث در جلسه علني اعلام خواهد شد.
اول - استعفاء يا فوت رئيس يا اعضاء هيئت رئيسه
ماده
32 - اگر رئيس مجلس پيش از انقضاي مدت از رياست استعفاء دهد يا فوت نمايد نواب رئيس بترتيب تقدم جلسه را منعقد ميسازند و متن استعفاء نامه را قرائت يا فوت را اعلام ميدارند. در مورد فوت به احترام متوفي جلسه ختم ميشود و در جلسه بعد نايب رئيس جلسه را تشكيل ميدهد و‌رئيس جديد طبق آئيننامه داخلي انتخاب ميشود. در مورد استعفاء بعد از اعلام و قرائت متن استعفاء نامه در مجلس و استماع توضيحات رئيس مستعفي و مذاكراتي كه نمايندگان لازم بدانند (حداكثر توضيحات رئيس و مذاكرات نمايندگان يكساعت خواهد بود) چنانچه استعفاء پس گرفته نشود، انتخاب رئيس جديد در جلسه بعد بعمل ميآيد.
تبصره - در مورد وفات و يا استعفاء ساير اعضاء هيئت رئيسه نيز بايد بدون تشريفات در جلسه بعد تجديد انتخاب بعمل آيد و بهر حال انتخاب رئيس و هر يك از اعضاء هيئت رئيسه جديد براي مدت باقيمانده از يكسال خواهند بود.
فصل سوم
كميسيونها - كميسيون اصل 76 و كميسيون اصل 90 - كميسيون ديوان محاسبات و بودجه مجلس - بررسي لوايح و طرحها - مدت تحويل گزارش به مجلس - لوايح معوقه - نحوه استرداد لايحه - تنقيح قوانين گذشته
مبحث اول
كميسيونها
ماده
33 - بمنظور بررسي و اصلاح و تكميل لوايح دولت و طرحهاي قانوني كه نمايندگان و يا شوراهاي عالي استانها بر طبق اصول 74 و 102قانون اساسي به مجلس ميدهند و به منظور تهيه و تمهيد طرحهاي لازم و انجام وظايف ديگري كه بر طبق قانون بعهده مجلس گذاشته شده است كميسيونهائي در مجلس تشكيل ميگردد.
ماده
34 - تعداد و وظايف يا عناوين كميسيونهاي دائمي كه برحسب وظايف وزارتخانه ها و نهادهاي رسمي كشور تشكيل ميشود، در اين آئيننامه تعيين گرديده است علاوه بر آنها كميسيونهاي اصل 76 و اصل 90 قانون اساسي و ديوان محاسبات و بودجه مجلس نيز تشكيل خواهد شد. نمايندگان برحسب سوابق و اطلاعات و با رعايت اولويتها به عضويت اين كميسيونها انتخاب ميشوند. هر كميسيون ميتواند با تصويب اكثريت اعضاء خود براي مشاوره از صاحب نظران دعوت كند.
ماده 35 (منسوخه 26ˏ03ˏ1371) - هيأت رئيسه پس از دريافت گزارش بدوي شعب درباره نامزدهاي كميسيونهاي مجلس اين گزارش را تكثير و در ميان نمايندگان توزيع مي نمايد. 48 ساعت پس از اين توزيع مجدداً شعبه تشكيل جلسه ميدهند و ب. ت. ب. گزارش منتشر شده و بررسي همه اولويت ها دوباره نامزدهاي خود را براي هر كميسيون انتخاب و به هيأت رئيسه گزارش مي نمايند. در صورتي كه تعداد افراد معرفي شده از طرف شعب براي هر كميسيون بيش از تعداد لازم باشد مجموع افراد معرفي شده براي هر كميسيون با دعوت يكي از افراد هيأت رئيسه تشكيل جلسه مي دهند تا در مورد افراد مورد نياز در كميسيون به توافق برسند. در صورتي كه توافق لازم بعمل نيايد افراد مورد نياز هر كميسيون در جلسه اي با شركت رؤساي شعب و هيأت رئيسه با‌رعايت اولويتهائي مانند تخصص، تجربه، و سابقه عضويت در آن كميسيون و با رأي اكثريت تعيين خواهند شد.
تبصره 1 (منسوخه 26ˏ03ˏ1371) - هر يك از اعضاي هيأت رئيسه و رؤساي شعب كه داوطلب عضويت در كميسيوني هستند حق شركت در جلسه مشترك و دادن رأي، در جلسه مربوط به خود را ندارند.
ماده 36 - هيچيك از اعضاء هيئت رئيسه مجلس نميتواند به عضويت كميسيون ديوان محاسبات و بودجه و امور مالي مجلس انتخاب شوند.
ماده 37 - هر نماينده به جز رئيس مجلس ملزم است عضويت يكي از كميسيونهاي دائمي را كه براي آن انتخاب و تعيين ميشود بپذيرد و در صورت تمايل ميتواند در كميسيونهاي ديگر مجلس با حق اظهار نظر و بدون حق رأي شركت كند.
تبصره - عضويت در كميسيون آئيننامه و تحقيق مانع از عضويت در كميسيون ديگر نخواهد بود.
ماده 38 - پس از انتخاب اعضاء كميسيونها هر كميسيون به رياست مسن‌ترين عضو و با حضور حداقل دو سوم اعضاء خود منعقد و فوراً يك رئيس و دو نايب رئيس و يك مخبر و دو منشي با رأي مخفي و با ورقه با اكثريت نسبي به مدت يكسال انتخاب مينمايد.
ماده 39 - مناط اعتبار براي رسميت جلسه كميسيونها حضور حداقل دو سوم اعضاء ميباشد و تصويب تصميمات كميسيون با اكثريت مطلق آراء عده حاضر خواهد بود.
ماده 40 - هر نماينده در رأس هر شش ماه ميتواند از طريق هيئت رئيسه تقاضاي تغيير كميسيون را بنمايد و اين تغيير و انتقال با موافقت اكثريت اعضاء كميسيونهاي ذينفع انجام ميپذيرد.
ماده 41 - هيئت رئيسه مجلس حداقل يك نفر منشي اداري مناسب از كارمندان مجلس در اختيار هر كميسيون ميگذارد تا امور اداري مربوطه را از قبيل ارتباط با هيئت رئيسه و ادارات مجلس و كميسيونها و تنظيم و توزيع مراسلات و ضبط مذاكرات و بايگاني اوراق و پرونده ها و سرعت جريان امور دفتري و تهيه صورت جلسات و ساير امور را عهده دار باشد.
ماده 42 (منسوخه 27ˏ06ˏ1403) - كميسيونهاي دائمي مجلس شوراي اسلامي عبارتند از:
1 - آموزش و پرورش
2 - فرهنگ و آموزش عالي
3 - ارشاد و هنر اسلامي و وسائل ارتباط جمعي.
4 - امور اداري و استخدامي
5 - امور اقتصادي و دارائي و تعاون
6 - امور برنامه و بودجه.
7 - امور نفت.
8 - صنايع و معادن.
9 - كار و امور اجتماعي.
10 - مسكن و شهرسازي و راه و ترابري.
11 - امور قضائي و حقوقي.
12 - امور دفاعي .(شامل امور سپاه پاسداران)
13 - سياست خارجي.
14 - شوراها و امور داخلي كشور.
15 - امور بهداري و بهزيستي و امداد و تأمين اجتماعي و هلال احمر.
16 - امور پست و تلگراف و نيرو.
17 - امور بازرگاني و توزيع.
18 - امور كشاورزي و عمران روستاها.
19 - كميسيون اصول 90 و 88
20 - اصل 90.
21 - ديوان محاسبات و بودجه و امور مالي مجلس.
22 - كميسيون سؤالات. (در جلسه 18 /2 /1362 پيشنهاد اصلاح تصويب و در تاريخ 27 /2 /1362 به تأييد شوراي محترم نگهبان رسيده است.)
23 - كميسيون تحقيق.
24 - كميسيون تدوين آئيننامه مجلس.
25 - كميسيون ويژه براي بررسي قوانين شوراي انقلاب و قبل از انقلاب.
ماده 43 (منسوخه 23ˏ09ˏ1367) - تعداد اعضاء كميسيونها بنا به تشخيص جلسه مشترك هيأت رئيسه و رؤساي شعب حداقل 9 نفر و حداكثر 15 نفر و در مورد كميسيون اصل90 حداقل 15 و حداكثر 31 نفر خواهد بود.
تبصره1 (منسوخه 23ˏ09ˏ1367) - عضويت در كميسيون ويژه بررسي قوانين شوراي انقلاب و قبل از انقلاب مانع عضويت در كميسيونهاي ديگر نمي باشد.
دوم - كميسيون اصل 90 - كميسيون ديوان محاسبات و بودجه
ماده 44 - براساس اصل 90 قانون اساسي كميسيوني بنام كميسيون اصل 90 براي رسيدگي به شكايات از طرز كار مجلس يا قوه مجريه و يا قوه قضائيه و براي تحقق بخشيدن به اهداف مذكور در اصل 90 تشكيل ميگردد. اين كميسيون ميتواند با قواي سه گانه جمهوري اسلامي و تمام وزارتخانه ها و ادارات و سازمانهاي وابسته به آنها و بنيادها و نهادهاي انقلابي و مؤسساتي كه بنحوي از انحاء به يكي از قواي فوق الذكر مربوط ميباشند، مستقيماً مكاتبه يا به آنها مراجعه نمايد و براي رسيدگي به شكاياتي كه از طرف مسئولين مربوطه بدون جواب مانده و يا جواب قانع كننده بدانها داده نشده و رفع مشكلات توضيح بخواهد و آنها مكلفند در اسرع وقت جواب كافي بدهند.
ماده 45 - وظيفه كميسيون ديوان محاسبات و بودجه و امور مالي مجلس علاوه بر بررسي امور مربوط به ديوان محاسبات عبارت است از:
1 - تحقيق و تسويه كليه محاسبات و رسيدگي به بودجه سالانه و مخارج و اعتبارات اضافي مجلس كه از طرف مجلس ارجاع ميگردد و تقديم گزارش آن براي تصويب مجلس شوراي اسلامي.
2 - رسيدگي و مداقه در لايحه تفريغ بودجه مجلس كه بايد حتماً پس از تطبيق بودجه با اسناد خرج، گزارش آنرا تا چهار ماه پس از خاتمه دوره عمل سال مالي به مجلس شوراي اسلامي تقديم نمايد.
3 - نظارت و مراقبت در اجراي مقررات بودجه مصوب مجلس.
4 - بازرسي و رسيدگي دقيق و نظارت در مورد كليه اموال و اشياء منقول و غيرمنقول در مجلس شوراي اسلامي از هر نوع و هر قبيل.
5 - تسليم گزارش هاي شش ماهه راجع به امور محاسباتي و وضع اموال و اشياء منقول و غيرمنقول مجلس شوراي اسلامي به هيئت رئيسه.
6 - تقديم گزارش جامع سالانه به مجلس شوراي اسلامي راجع به انجام وظايف محوله.
7 - رسيدگي به امور مرخصي و جريمه هاي نمايندگان مجلس بترتيبي كه در فصل مربوط به مرخصي و غيبت بدون عذر موجه مندرج است.
8 - رسيدگي به حساب صندوق جرائم.
ماده 46 - كميسيونهاي مجلس منحصر و محدود به آنچه در اين آئيننامه آمده است نخواهد بود بلكه در هر مورد اعم از امور داخلي مجلس و يا وظايف تقنينيه مجلس كميسيونهاي ديگري ضرورت داشته باشد با تصويب مجلس تشكيل خواهد شد.
مبحث دوم - [مبحث سوم]
بررسي لوايح و طرحها
ماده 47 - رئيس مجلس مكلف است وصول كليه لوايح و طرحهائي را كه به مجلس تقديم ميشود در اولين فرصت در جلسه علني اعلام و به كميسيونهاي مربوط ارجاع نمايد و فوراً تكثير و در دسترس نمايندگان قرار گيرد.
تبصره 1 - لوايح و طرحهائيكه جنبه هاي مختلف داشته و علاوه بر كميسيون اصلي به كميسيونهاي ديگري هم ارتباط پيدا نمايد از طرف رئيس مجلس پس از مشخص نمودن كميسيونهاي اصلي و فرعي و مواد مربوط به كميسيونهاي فرعي به كميسيونهاي مربوط ارجاع ميشود تا نسبت به قسمتي كه مربوط به آن كميسيونها است شور و مداقه بعمل آمده و ظرف ده روز گزارش در مورد قسمتهاي مربوطه تهيه و به كميسيون اصلي ارسال نمايند و اين مدت با موافقت كميسيون اصلي تا ده روز ديگر قابل تمديد است و گزارش نهائي شامل گزارش كميسيون اصلي و آن قسمت از نظرات كميسيونهاي فرعي كه مورد موافقت كميسيون اصلي قرار نگرفته است ميباشد تا بانضمام گزارش كميسيون اصلي براي طرح در مجلس تقديم گردد.
تبصره 2 - گزارش كميسيون فرعي در مجلس بهمراه كميسيون اصلي قرائت ميگردد و در مواردي كه نظرات كميسيون فرعي با مصوبات كميسيون اصلي متفاوت باشد در هر مورد مانند پيشنهادهاي اصلاحي نخست مخبر كميسيون فرعي توضيح داده سپس مخالف و موافق مذاكره نموده و در آن مورد رأي گيري بعمل ميآيد.
ماده 48 - هر طرح يا لايحه اي كه به كميسيون ارجاع ميشود گزارش رد و يا تصويب تغيير و يا تكميل آن بايد در ظرف مدتي كه از طرف هيئت رئيسه مجلس با توافق كميسيون مربوط معين و اعلام ميشود و حداكثر آن بيش از يكماه از تاريخ وصول به دفتر كميسيون نخواهد بود به مجلس داده شود و در غير اينصورت هر يك از نمايندگان يا دولت حق دارد از مجلس تقاضا نمايد كه آنرا در دستور مجلس قرار دهد و حق تقدم طبق ماده 70مربوط به دستور هفتگي مجلس تعيين خواهد شد. ولي در مورد لوايح مفصل هرگاه كميسيون نتوانست رسيدگي آنرا در اين مدت تمام كند بايد به رئيس مجلس گزارش دهد. با موافقت هيئت رئيسه و كميسيون مربوط اين مدت تمديد ميشود در صورت موافقت هيئت رئيسه اين تمديد نبايد بيش از يك مرتبه و طولاني‌تر از دو ماه باشد.
تبصره - گزارش كميسيونها در طرحهاي عادي بايد حداقل 72 ساعت و در مورد طرحهاي يك فوريتي حداقل 48 ساعت قبل از موقع طرح در مجلس طبع و بين نمايندگان توزيع شده باشد.
ماده 49 - هر ماه گزارش كارهاي كميسيونها به هيئت رئيسه مجلس داده ميشود تا از طريق تكثير و نصب در تابلو باطلاع نمايندگان برسد.
ماده 50 - در جلسات كميسيونها نمايندگاني كه عضويت در آن كميسيون ندارند بدون داشتن حق رأي ميتوانند حاضر شوند و در صورتيكه از‌طرف كميسيون براي اداي توضيح يا شركت در مذاكرات دعوت شده باشند بايد شركت نمايند ولي حق رأي ندارند.
ماده 51 - تمام اسناد و اوراق مربوط به اموريكه بايد در كميسيونها بررسي شود از طرف رئيس مجلس به آن كميسيون ارجاع ميشود. نمايندگان ميتوانند آن اسناد را ملاحظه كنند و رئيس كميسيون ترتيب آنرا خواهد داد، لكن اسناد مزبور نبايد از كميسيون خارج شود.
ماده 52 - پس از آنكه مجلس درباره طرح يا لايحه‌اي رأي نهائي داد اسناد و اوراق و صورتجلسات مربوط به آن، در اداره قوانين مجلس بايگاني ميشود.
ماده 53 - در مورد لوايح و طرحهائي كه ارتباط اساسي آن به كميسيون معين روشن نبوده و جنبه هاي مختلفي داشته باشد هيئت رئيسه مجلس ميتواند كميسيون موقت خاصي كه افراد آن از طرف كميسيونهاي مربوطه انتخاب ميشوند تشكيل دهد و طرح و لايحه را به آن كميسيون ارجاع نمايد. كميسيون مزبور مانند كميسيونهاي ديگر از بين اعضاي خود رئيس و نايب رئيس و دو منشي و يك مخبر انتخاب ميكند و پس از شور، نتيجه رأي خ. ر. ب. مجلس گزارش ميدهد.
ماده 54 - در مورد مسائل مهم و استثنائي كه براي كشور پيش ميآيد و تشكيل كميسيون ويژه‌اي براي رسيدگي و گزارش ضرورت پيدا ميكند به پيشنهاد حداقل 15 نفر از نمايندگان صاحب رأي و تصويب مجلس كميسيون تشكيل ميشود و اعضاء كميسيون ويژه كه 5 تا 11 نفر خواهند بود، مستقيماً در جلسه علني توسط نمايندگان با رأي مخفي به اكثريت نسبي انتخاب خواهند شد.
چهارم - بررسي لوايح طبق اصل 85
ماده 55 - در مواردي كه مجلس ضروري تشخيص دهد طبق اصل هشتاد و پنجم قانون اساسي اختيار وضع بعضي از قوانين را به كميسيونهاي خود تفويض مينمايد.
ماده 56 - هرگاه دولت يا پانزده نفر از نمايندگان تقاضاي ارجاع لايحه يا طرحي را طبق اصل 85 قانون اساسي به كميسيون يا كميسيونهاي مجلس بنمايند اين تقاضا در جلسه علني اعلام و بترتيب در دستور كار مجلس قرار ميگيرد.
ماده 57 - هنگام طرح تقاضاي مزبور در مجلس نماينده پارلماني دولت و يا نماينده منتخب تقاضاكنندگان، دلايل ضرورت ارجاع لايحه و يا طرح را حداكثر بمدت ده دقيقه بيان مينمايد و سپس يكنفر مخالف و يكنفر موافق كه قبلا ثبت نام كرده اند و در صورت عدم ثبت نام در مجلس نوبت گرفته باشند هر يك بمدت ده دقيقه صحبت كرده و آنگاه رأي گيري بعمل خواهد آمد.
ماده 58 - در صورتيكه مجلس با ارجاع لايحه يا طرحي طبق اصل 85 قانون اساسي موافقت نمود آن لايحه يا طرح به كميسيون يا كميسيونهاي مربوطه فرستاده ميشود. ترتيب رسيدگي و تصويب اين قبيل لوايح و طرحها در كميسيون همان ترتيب رسيدگي و تصويب لوايح و طرحها در مجلس خواهد بود.
ماده 59 - پس از تصويب قانون در كميسيونها تعيين مدت اجراي آزمايشي آن در دستور كار مجلس قرار خواهد گرفت باين ترتيب كه قانون مصوب كميسيون بهمراه پيشنهاد مدت اجراء 48 ساعت قبل از طرح در مجلس تكثير و در اختيار نمايندگان قرار ميگيرد.
هنگام طرح تعيين مدت در جلسه علني در صورتيكه پيشنهاد ديگري نباشد نسبت به پيشنهاد كميسيون بدون مذاكره رأي گيري ميشود و در غير اينصورت نسبت به پيشنهادات نمايندگان بترتيب وصول در جلسه علني و بدون مذاكره رأي گيري خواهد شد.
مبحث سوم -[مبحث پنجم]
لوايح معوق - نحوه استرداد لوايح بوسيله دولت - تنقيح قوانين گذشته
ماده 60 - در ابتداي هر دوره قانونگزاري هيئت رئيسه صورتي از طرحها و لوايحي را كه معوق مانده بوسيله اداره قوانين تهيه و در اختيار نمايندگان ميگذارد و صورتي نيز براي دولت ارسال ميدارد. هر يك از طرحها و لوايح معوقه كه لزوم رسيدگي به آن بوسيله 15 نفر از نمايندگان يا از طرف دولت تقاضا شود طبق آئيننامه به كميسيونهاي مربوط ارجاع ميشود و كميسيونها رسيدگي را بترتيب مندرج در آئيننامه انجام ميدهند و هرگاه شور اول آن طرحها يا لوايح قبلا خاتمه يافته باشد رسيدگي به طرح يا لايحه با پيشنهاد كميسيون و تصويب مجلس يك شوري انجام خواهد شد و‌در مورد تغيير دولت لوايحي كه دولت جديد رسماً استرداد آنها را اعلام كرده است از جريان خارج خواهد شد.
ماده 61 - از اولين دوره مجلس شوراي اسلامي كميسيون ويژه اي بمنظور رسيدگي به قوانين گذشته اعم از قوانين شوراي انقلاب و قوانين قبل از‌انقلاب تشكيل ميشود. اين كميسيون متناسب با انقلاب اسلامي تغييرات لازم را در قوانين گذشته پيشنهاد مينمايد كه بصورت طرح يا لايحه مطابق آئيننامه در مجلس مطرح شود.
فصل چهارم
مبحث اول
ترتيب جلسات مجلس و كميسيونها - ضبط و ثبت و توزيع مذاكرات جلسات- گزارش مسائل روز - اعتبار مصوبات جلسات غير علني
ماده 62 - نمايندگان بايد در روزي كه قبلا براي تشكيل جلسه رسمي معين ميشود در مجلس حاضر شوند و منتهي تا 15 دقيقه پس از وقت تعيين شده براي جلسه در تالار جلسه حضور يابند. در صورت تأخير بدون عذرموجه از طرف هيئت رئيسه توبيخ خواهند شد و نيز هر يك از نمايندگان كه در موقع اخذ رأي با اعلام قبلي رئيس مجلس مبني بر منع خروج از جلسه بدون عذر موجه غايب باشد براي هر رأي مستحق يك توبيخ خواهد بود و در صورت تكرار تأخير و غيبت مقررات انتظامي آئين نامه از طرف هيئت رئيسه اجرا خواهد شد.
ماده 63 - حداكثر مدت براي هر جلسه رسمي 4 ساعت است كه ممكن است يكسره و يا با فاصله تنفس باشد مگر در موارد ضروري به تشخيص رئيس و ثصويب مجلس، غائبين بعد از تنفس هم مشمول مقررات مربوط به غيبت و تأخير خواهند بود.
تبصره - وقت دستور جلسات رسمي مجلس چنان تنظيم خواهد شد كه با اوقات اداي نماز برخورد نداشته باشند.
ماده 64 - نمايندگان عضو هيئت رئيسه و شعب و كميسيونها بايد در ساعتي كه قبلا براي تشكيل جلسات تعيين ميشود حاضر شوند و در صورت تأخير يا غيبت بدون عذر موجه با تشخيص رئيس مربوط بر طبق اين آئيننامه جريمه ميشوند.
ماده 65 - تشكيل جلسات و رعايت ترتيب مذاكرات و اجراي آئيننامه و حفظ نظم جلسه طبق اين آئيننامه بعهده رئيس جلسه است.
ماده 66 - تشخيص عده حضار با استفاده از تابلو يا طريق ديگر بعهده منشيان است كه در اول هر جلسه و قبل از اخذ آراء بوسيله رئيس جلسه بايد اعلام شود.
ماده 67 - در هر جلسه قبل از ورود در دستور رئيس مجلس ميتواند در مورد گزارش حوادث مهم و مسائل فوري روز مطالبي را كه آگاهي مجلس از آنها ضروري باشد به اطلاع نمايندگان برساند. حداكثر مدت براي اين مطالب نيم ساعت خواهد بود ولي اين مطالب بدون رأي مجلس مورد بحث واقع نخواهد شد.
ماده 68 - مذاكرات كامل هر جلسه با مصوبات ضبط و ثبت ميشود و به انضمام اسامي غائبين و ديرآمدگان آن جلسه و حتي الامكان قبل از انعقاد جلسه بعد بين نمايندگان توزيع ميشود. نماينده اي كه در صورت مشروح مذاكرات مطلبي بر خلاف اظهارات او ثبت شده باشد بطور اختصار ميتواند فقط نسبت به همان مورد در جلسه رسمي تذكر دهد و بعداً اصلاح آن قسمت از مذاكرات در مجموعه مذاكرات مجلس درج ميشود و صورت مذاكرات جلسات بايد به امضاء رئيس يا نايب رئيس مجلس كه آن جلسه را اداره نموده است برسد.
ماده 69 (منسوخه 14ˏ07ˏ1364) - مصوبات جلسات غيرعلني كه بنا به رعايت امنيت كشور طبق اصل 69 قانون اساسي به تقاضاي نخست وزير يا يكي از وزراء يا ده نفر از نمايندگان تشكيل ميگردد در صورتي معتبر است كه با حضور شوراي نگهبان به تصويب سه چهارم مجموع نمايندگان برسد. گزارش و مصوبات اين جلسات در صورت پيشنهاد 15 نفر از نمايندگان در مورد برطرف شدن شرايط اضطراري و تصويب مجلس براي اطلاع عموم منتشر ميگردد.
مبحث دوم
دستور جلسات - نحوه انعقاد جلسات مجلس و حد نصاب رأي‌گيري - نطقهاي قبل از دستور
1-
ماده 70 - دستور هفتگي مجلس بايد بترتيب وصول لوايح و طرحها از كميسيونها از طرف هيئت رئيسه مجلس تهيه و پس از طبع و توزيع بر‌لوحه مخصوص نصب شود. لوايح و طرحهائي كه داراي اولويت باشند ممكن است بنا به تقاضاي دولت و يا 15 نفر از پيشنهاد دهندگان طرح و موافقت هيئت رئيسه خارج از ترتيب وصول در دستور هفتگي مجلس قرار گيرد. اين دستور قابل تغيير نيست مگر در مورديكه از طرف دولت يا 15 نفر از‌نمايندگان كتباً تقاضاي تغيير شود و در اين صورت به شرط تصويب مجلس دستور جلسه بعد تغيير خواهد يافت.
تبصره 1 - طرحها و لوايح دو فوريتي از اين قاعده مستثني و تابع ماده مربوطه خواهد بود.
تبصره 2 - در صورتيكه مجلس سه فوريتي لوايح و يا طرحها را تصويب كند باعث تغيير دستور همانروز هم خواهد شد.
تبصره 3 - در صورتيكه لوايح و طرحها بقدر كافي به هيئت رئيسه نرسيده باشد، برنامه آن هفته حداقل 48 ساعت قبل بايد اعلام شود.
2- تشكيل جلسات و حد نصاب رأي‌گيري
ماده 71 - انعقاد رسمي جلسات و اعتبار اخذ رأي منوط به حضور حداقل دو سوم مجموع نمايندگان (180نفر) ميباشد و اكثريت مطلق آراء وقتي حاصل ميشود كه بيش از نصف نمايندگان صاحب رأي حاضر، رأي مثبت دهند، مگر در مواردي كه قانون اساسي يا در آئين نامه يا بموجب قانون ديگر نصاب ديگري تعيين شده باشد.
تبصره 1 - براي ادامه مذاكرات حضور حداقل نصف مجموع نمايندگان (135 نفر) ضروري است.
تبصره 2 - جلسات رسمي با تلاوت آياتي چند از قرآن مجيد كه حتي‌الامكان متناسب جلسه آنروز باشد آغاز خواهد شد.
3- نطق قبل از دستور
ماده 72 (منسوخه 20ˏ05ˏ1372) - در هر جلسه رسمي مجلس سه نفر از نمايندگان مي توانند به نوبت و طبق ليستي كه قبلاً به قيد قرعه تنظيم شده است، حداكثر بمدت 10 دقيقه نطق قبل از دستور نمايند هر نماينده مي تواند تمام يا حداقل 3 دقيقه از وقت خ. ر. ب. ديگري واگذار نمايد.
يك نفر ديگر از نمايندگاني كه به جهت مسائل فوري و اضطراري حداكثر تا يك ساعت قبل از شروع جلسه (تا ساعت 7 صبح) متقاضي نطق قبل از‌دستور باشد و در لوحه مخصوص ثبت نام كرده باشد، حداكثر به مدت پنج دقيقه مي تواند نطق نمايد.
در صورتي كه بيش از يكنفر از نمايندگان متقاضي وقت اضطراري باشند هيأت رئيسه به قيد قرعه به يكنفر وقت خواهد داد.
تبصره (منسوخه 20ˏ05ˏ1372) - هيچ يك از نمايندگان نميتوانند ظرف مدت 2 ماه بيش از يكبار از وقت اضطراري استفاده نمايند.
مبحث سوم
مقررات مربوط به مذاكرات مجلس - جلوگيري از تخلفات - ترتيب و مدت نطق- كفايت مذاكرات
1-
ماده 73 - موضوعهائي كه طبق دستور در مجلس مطرح ميشود بايد از يكساعت قبل از موقع انعقاد جلسه در ورقه مخصوصي كه خارج از جلسه نصب ميشود ثبت و مخالف و موافق با تفكيك كليات و هر يك از مواد در آن ورقه در ستون مخصوص شخصاً ثبت نام مينمايد. حق تقدم نطق با كساني است كه ثبت نام كرده باشند و بترتيب يك مخالف و يك موافق نطق خواهند كرد.
در صورتيكه مخالف يا موافقي ثبت نام نكرده باشد نمايندگان مخالف و موافق در مجلس ميتوانند كتباً نوبت بگيرند و مخالف و موافق با تناوب صحبت كنند. اگر هيچ مخالفي وجود نداشته باشد موافقان نميتوانند صحبت كنند و اگر موافقي موجود نباشد مخالفان ميتوانند بترتيب صحبت كنند. منشيان اسامي نمايندگاني را كه در جلسه كتباً اجازه صحبت ميخواهند بترتيب وصول ثبت ميكنند و به رئيس ميدهند.
تبصره - در صورتيكه اصل طرح يا لايحه‌اي مخالف نداشته باشد غير از نماينده دولت و يا مخبر بعنوان موافق كسي صحبت نخواهد كرد.
ماده 74 (منسوخه 11ˏ10ˏ1373) - هرگاه هنگام بحث درباره لوايح و طرحها، رئيس جمهور و معاونان وي، وزيران و معاونان آنها همچنين مخبرين كميسيون هاي مربوطه لازم بدانند مي توانند در موضوع بحث با رعايت مواد مطروحه براي مدت معين طبق آيين نامه اظهار نظر نمايند.
2- جلوگيري از تخلفات
ماده 75 - ناطق نبايد از موضوع مورد بحث خارج شود و در غير اين صورت رئيس تذكر ميدهد.
تبصره 1 - هرگاه رئيس تشخيص دهد كه ناطق از موضوع خارج شده و در ضمن يك نطق، دو نوبت به ناطق تذكر خروج از موضوع را بدهد و باز ناطق ادامه دهد، دفعه سوم رئيس مجلس ميتواند ناطق را از ادامه نطق در آن موضوع در تمام جلسه منع نمايد مگر اينكه مجلس ادامه صحبت را تأييد كند.
تبصره 2 - قطع كلام ناطق و عدم مراعات سكوت از طرف نمايندگان و هرگونه تهمت و توهين و ايرادگيريهاي شخصي و حركات و تظاهراتي كه موجب بي نظمي مجلس باشد، ممنوع است و مرتكب مشمول مجازات مندرج در اين آئيننامه خواهد گرديد و رئيس مجلس مسئول جلوگيري از اين تخلفات است.
3- ترتيب و مدت نطق
ماده 76 - ترتيب و مدت نطق بدينشرح است:
الف - مدت نطق در جلسه علني به قرار زير خواهد بود:
1 - براي استيضاح يك وزير دو ساعت و براي استيضاح دولت و يا بيش از يك وزير چهار ساعت استيضاح‌كنندگان ميتوانند از بين خود يك يا چند نفر را براي بحث در موضوع استيضاح معرفي نمايند ولي در هر حال مجموع نطقهاي استيضاح‌كنندگان نبايد از مدت فوق تجاوز نمايد.
2 - براي اظهارات مجموع مخالفين و نيز مجموع موافقين در مورد اصل هر لايحه و طرح در شور اول و نيز براي توجيه لوايح و طرحهاي قانوني و توضيحات مخبر و يا وزيري كه از لايحه دفاع مينمايد 45 دقيقه، در مورد لوايح مهم و مفصل ميتوان اوقات فوق را با پيشنهاد رئيس و يا ده نفر از نمايندگان و تصويب مجلس تا دو برابر افزايش داد.
تبصره - در اصل طرحها و لوايح كه موافق و مخالف يا موافقين و يا مخالفين ثبت نام مينمايند هر كدام از موافق و مخالف يا موافقين و مخالفين حداكثر در موافقت يا در مخالفت ده دقيقه صحبت خواهند كرد.
3 - براي هر يك از موافقان و مخالفان در برنامه و معرفي اعضاء دولت حداكثر نيم ساعت.
4 - سؤال از وزير و همچنين توضيحات تكميلي در مورد استيضاح حداكثر 15 دقيقه خواهد بود.
تبصره - نماينده در توضيح سؤال خود 5(پنج)دقيقه و پس از اتمام يا قسمتي از پاسخ وزير 10 دقيقه ميتواند صحبت نمايد، جواب وزير كه بايد مربوط به موضوع سؤال باشد جمعاً نبايد از 15 دقيقه تجاوز نمايد. وزير ميتواند استفاده از قسمتي از وقت خ. ر. ب. بعد از صحبت نهائي سؤال‌كننده موكول نمايد.
5 - مدت دفاع از توهين و تحريف نطق حداكثر 10 دقيقه.
6 - براي مخالفت و موافقت نسبت به هر يك از مواد لوايح و طرحها و نيز براي توضيح پيشنهادهاي اصلاحي نسبت به مواد لوايح و طرحها اعم از فردي و جمعي و براي توجيه پيشنهاد كفايت مذاكرات و يا مخالفت با آن و توضيح پيشنهاد فوريت و عدم آن و پيشنهاد مسكوت ماندن و مخالفت با آن و پيشنهاد تنفس و اخذ رأي مخفي و اخطار آئين نامه اي و يا اخطار قانوني و پيشنهاد انواع رأي در مورد استيضاح هر يك حداكثر 5 دقيقه.
ب - در تمام موارد مذكور در بند الف در صورتيكه ضرورت اقتضاء كند ممكن است استثنائاً بدون مذاكره و با پيشنهاد رئيس و تصويب مجلس مدت نطق و شور اضافه شود.
ج (منسوخه 23ˏ09ˏ1372) - براي مذاكره در باب كليات لايحه بودجه سالانه كشور ده ساعت شامل سه و نيم ساعت براي مخالفين، سه و نيم ساعت براي موافقين، يك ساعت مخبر كميسيون و دو ساعت نماينده دولت و براي هر ناطق پانزده دقيقه كه ميتواند تمام و يا قسمتي از وقت يك نفر ديگر را نيز استفاده نمايد.
د - براي مسائل مهم مربوط به سياست خارجي از قبيل عهدنامه ها و مقاوله نامه ها و موافقتنامه هاي بين المللي حداكثر 5 ساعت خواهد بود و در صورت تجاوز از وقت طرحها و لوايح معمولي مشمول كفايت مذاكرات با تصويب دو سوم آراء حاضرين صاحب رأي خواهد شد. نطق هر فرد در مورد مسائل سياست خارجي حداكثر نيم ساعت خواهد بود.
ماده 77 - اگر در ضمن مذاكره صريحاً يا تلويحاً نسبت سوئي به يكي از نمايندگان داده شود يا عقيده و اظهار او را بر خلاف جلوه دهند و نماينده مذكور براي رد آن نسبت يا رفع اشتباه در همان جلسه يا در جلسه بعد اجازه نطق بخواهد بدون رعايت نوبت تا 10 دقيقه اجازه نطق داده ميشود.
4- كفايت مذاكرات
ماده 78 - در موارديكه ميتوان پيشنهاد كفايت مذاكرات داد هرگاه مذاكرات لازم و كافي بعمل آمد براي جلوگيري از تكرار مطالب و اتلاف وقت، هر يك از نمايندگان ميتوانند كفايت مذاكره را پيشنهاد نمايند. اولين پيشنهاد كننده بترتيب مندرج در بند 6 ماده 76 دلايل خود را بعنوان موافق اظهار و اگر مخالفي باشد علل مخالفت خود را بيان ميكند و پس از آن رأي گرفته ميشود، مدت صحبت براي هر يك از اين موارد 5 دقيقه است. در صورتيكه نسبت به مطلبي پيشنهاد كفايت مذاكره بتصويب نرسيد و پس از ادامه مذاكرات براي بار دوم پيشنهاد كفايت مذاكرات داده شد بدون توضيح و مباحثه رأي گرفته ميشود. پس از رأي به كفايت مذاكرات و اعلام ختم آن از طرف رئيس، ديگر به نماينده اي در آن باب اجازه نطق داده نميشود.
5- موقع و دستور جلسه بعد
ماده 79 - رئيس قبل از ختم هر جلسه، روز و ساعت تشكيل و دستور جلسه بعد را طبق ماده 70 اعلام مينمايد كه در صورت مشروح مذاكرات درج شود مگر در موارد اضطراري (به تشخيص هيئت رئيسه) كه حداقل 24 ساعت قبل از تشكيل جلسه بايد بطور رسمي اعلام شود.
فصل پنجم
نظم جلسات - تعهد نمايندگان به حفظ حيثيات مجلس - اقدامات براي حفظ نظم - تذكر - اخطار - توبيخ
اول - نظم جلسات
ماده 80 - در صورتيكه در مجلس بي نظمي و تشنج حاصل شود كه مانع ادامه كار مجلس باشد، و رئيس نتواند از آن جلوگيري نمايد در جاي خود قيام مينمايد. هرگاه برخاستن رئيس موجب آرامش نشود جلسه را بمدت 15 دقيقه بعنوان تنفس تعطيل ميكند و نمايندگان از جلسه خارج ميشوند.
پس از انقضاي پانزده دقيقه مجدداً جلسه تشكيل ميشود هرگاه بي نظمي و تشنج تجديد شود رئيس جلسه را ختم و آنرا به روز ديگر موكول مينمايد.
دوم - تعهد نمايندگان به حفظ حيثيات مجلس - اقدامات براي حفظ نظم
ماده 81 - نمايندگان مجلس براساس مسئوليت نمايندگي خود را متعهد و ملزم به حفظ حيثيات مجلس و نمايندگان و رعايت نظم و نوبت و اجراء آئيننامه داخلي ميدانند. در مواردي كه احياناً نماينده اي رعايت تعهدات فوق را ننمايد اقدامات ذيل بترتيب از طرف رئيس و هيئت رئيسه بعمل خواهد آمد:
1 - تذكر شفاهي 2 - اخطار 3 - توبيخ و احضار متخلف در جلسه هيئت رئيسه.
1- تذكر
ماده 82 - رئيس نسبت به نمايندگاني كه از موضوع مذاكره خارج ميشوند و يا بدون اجازه صحبت ميكنند و همچنين نسبت به نمايندگاني كه بواسطه عدم رعايت ماده 77 يا به انحاء ديگر رعايت نظامات مجلس را نمي نمايند تذكر ميدهد.
2-اخطار
ماده 83 - در صورتيكه رئيس مجلس به يكي از نمايندگان دو بار تذكر داد و نماينده مجدداً از حدود نظم خارج گرديد رئيس به او اخطار ميكند.
3-توبيخ
ماده 84 - توبيخ كه سبب درج در پرونده و گزارش در مجلس ميشود در موارد ذيل اجراء ميگردد:
1 - در صورتيكه نماينده اي پس از اخطار در همان جلسه از حدود نظم خارج شود.
2 - در صورتيكه نماينده اي ظرف مدت يكماه چهار مرتبه در جلسات متوالي يا شش مرتبه در جلسات متناوب مورد تذكر واقع شده باشد.
3 - كسانيكه بيش از 3 جلسه متوالي يا 5 جلسه متناوب تأخير غير مجاز داشته باشند.
فصل ششم
حضور رئيس جمهور، اعضاء شوراي نگهبان، نمايندگان دولت در جلسات لوايح و طرحهاي قانوني - ترتيب شور - شور اول و دوم - ترتيب اخذ رأي - پيشنهاد حذف يا تجزيه يا رفع ابهام - شور در لايحه بودجه- شور در عهود، مقاوله نامه ها، قراردادها و موافقتنامه هاي بين المللي.
مبحث اول
حضور رئيس جمهور، اعضاء شوراي نگهبان، نمايندگان دولت در جلسات
ماده 85 - طبق اصل هفتادم قانون اساسي رئيس جمهوري، نخست‌وزير و وزراء و مشاوران بهمراهي آنها حق حضور در جلسات علني را دارند و در صورتيكه مجلس لازم بداند مكلف به حضور هستند. دعوت رئيس جمهوري به مجلس با پيشنهاد 15 نفر و بايد بتصويب اكثريت مطلق نمايندگان حاضر صاحب رأي برسد.
ماده 86 - اعضاي شوراي نگهبان طبق اصل نود و هفتم قانون اساسي ميتوانند در كليه جلسات مجلس شركت كنند ولي هنگاميكه طرح يا لايحه اي با قيد فوريت در دستور كار مجلس قرار بگيرد قبلا از طرف رئيس مجلس مراتب به اطلاع شوراي مذكور خواهد رسيد. شوراي نگهبان بايد در اين جلسات حضور داشته و نظر خود را حتي المقدور بلافاصله پس از رأي مجلس و در غير اينصورت حداكثر تا 24 ساعت اظهار نمايند.
مبحث دوم
لوايح و طرحهاي قانوني - نحوه شور در لوايح
1- شور اول - حضور پيشنهاد دهنده در كميسيون - شور دوم - ترتيب اخذ رأي
ماده 87 - لوايح قانوني كه از طرف دولت به مجلس پيشنهاد ميشود بايد اولا داراي موضوع و عنوان مشخص باشد و ثانياً دلايل لزوم تهيه و پيشنهاد آن در مقدمه لايحه بطور وضوح درج شود و ثالثاً داراي موادي متناسب با اصل موضوع و عنوان لايحه باشد.
ماده 88 (منسوخه 26ˏ05ˏ1368) - كليه لوايح تقديمي به مجلس بايد به امضاء رئيس جمهور و وزير مسئول رسيده باشد و در صورت نداشتن وزير مسئول امضاء رئيس جمهور كافي است.
ماده 89 - لوايح قانوني با رعايت اصل 74 قانون اساسي بايد در جلسه علني مجلس توسط وزير مربوط و يا نماينده دولت تقديم گردد و در موقع طرح آن نيز بايد وزير مربوط يا يكي از وزراء به تناسب موضوع حاضر باشد.
معاونان پارلماني نخست وزير و وزراء كه رسماً به مجلس معرفي شده باشند، ميتوانند بجاي نخست وزير و وزراء در جلسات مجلس و كميسيونها براي توضيح و دفاع لازم حضور يابند.
تبصره 1 (منسوخه 17ˏ01ˏ1365) - هر گاه هيأت وزيران استرداد لايحه‌اي را تصويب نمايند در صورتيكه پيش از تصويب كليات لايحه در شور اول مجلس باشد، وزير مربوطه يا نماينده پارلماني دولت ميتواند با ذكر دليل در جلسه علني مجلس آنرا مسترد نمايد.
ماده 90 - لوايح قانوني و بودجه هاي تفصيلي پس از تقديم در جلسه علني از طرف رئيس مجلس به كميسيونهاي مربوط ارجاع و سپس در دسترس همه نمايندگان قرار ميگيرد.
2- طرحهاي قانوني
ماده 91 - طرح قانوني پيشنهادي است كه با امضاء حداقل 15 نفر از نمايندگان در مجلس به رئيس داده ميشود و پس از اعلام وصول و قرائت عنوان آن توسط رئيس با يكي از منشيان در همان جلسه به كميسيون مربوط ارجاع ميشود. طرح مزبور پس از ارجاع به كميسيون بلافاصله طبع و توزيع خواهد شد و نسخه اي از آن توسط رئيس براي وزير يا وزيران مربوط ارسال ميگردد.
تبصره 1 - رعايت مفاد ماده 87 در مورد طرحها نيز ضروري است.
تبصره 2 - نمايندگان مجلس و دولت نميتوانند يك لايحه يا طرح قانوني را كه بيش از يك ماده دارد بعنوان ماده واحده پيشنهاد و تقاضاي تصويب نمايند در صورتيكه طرح يا لايحه مشتمل بر بيش از يك ماده باشد بايد مواد و تبصره‌ها جزء به جزء طرح و مورد شور قرار گيرد.
ماده 92 – امضاء كنندگان طرح قانوني حق دارند در كميسيون مربوط كه طرح آنها مطرح است براي اداي توضيح حاضر شوند و كميسيون تاريخ بحث پيرامون طرح را به امضاء كنندگان اعلام مينمايد.
ماده 93 - پس از وصول و اعلام طرح قانوني در مجلس امضاء كنندگان آن طرح حق استرداد امضاء خود را ندارند و غيبت بعضي امضاء كنندگان مانع‌اعلام طرح در مجلس نخواهد بود.
ماده 94 - در مواردي كه لايحه يا طرح قانوني مربوط به امور داخلي مجلس نباشد از طريق هيئت رئيسه به وزير يا مسئول اجرائي مربوطه رسماً اطلاع داده ميشود تا خود يا معاون او كه رسماً به مجلس معرفي شده باشد در جلسه علني حاضر شود و مذاكرات در حضور او بعمل آيد و حق دارد اظهار عقيده نمايد. در صورت اطلاع و عدم حضور وزير يا معاون بدون عذر موجه از طرف رئيس مجلس مورد مؤاخذه قرار خواهد گرفت و به هر‌صورت در همان جلسه حتي با عدم حضور وزير يا مسئول اجرائي مربوطه لايحه يا طرح مزبور مورد شور قرار خواهد گرفت و اخذ تصميم نهائي موكول به موافقت مجلس است.
ماده 95 - اگر طرحي مورد تصويب مجلس يا كميسيون ارجاع شده طبق اصل 85 قانون اساسي واقع نشد بدون تغيير اساسي تا شش ماه ديگر نميتوان آنرا مجدداً به مجلس پيشنهاد نمود مگر با تقاضاي 50 نفر نماينده و تصويب مجلس.
3- ترتيب شور لوايح و طرحهاي قانوني
ماده 96 - بطور كلي تمام لوايح و طرحها باستثناي لوايح و طرحهاي فوري و مربوط به بودجه و تفسير قوانين عادي و ساير مواردي كه در اين آئيننامه براي شور در آن موارد ترتيب خاص ديگري معين شده است دو شوري خواهد بود. فاصله بين دو شور حداقل بايد پنج روز باشد.
1- شور اول
ماده 97 - موقعي كه گزارش كميسيونهاي مربوط در خصوص لايحه يا طرح عادي براي شور اول در جلسه علني مطرح ميگردد درباره نقاط ضعف و قوت و نقائص و امتيازات و لزوم يا عدم لزوم طرح و لايحه با رعايت ماده 76 در كليات و مواد مذاكره ميشود و پس از آن نسبت به اصل لايحه يا طرح رأي گيري بعمل ميآيد، هر گاه رأي موافق داده شد، پيشنهاد هاي كتبي واصله به هيئت رئيسه نسبت به هر يك از مواد و همچنين مواد الحاقيه كه هر دو بايد كاملا مربوط به موضوع و مواد لايحه يا طرح باشد به كميسيون ارجاع ميشود و با طبع و توزيع در دسترس كليه نمايندگان قرار ميگيرد.
ماده 98 – پيشنهادهاي اصلاحي كه در فاصله شور اول و دوم داده ميشود، بايد به هيئت رئيسه كميسيون مربوط تحويل و لااقل 24 ساعت قبل از شروع شور دوم در كميسيون طبع و بين نمايندگان توزيع شود.
4- حضور پيشنهاد دهنده در كميسيون
ماده 99 - كليه پيشنهاد دهندگان، خواه در شور اول و خواه در فاصله بين شور اول و دوم ميتوانند در كميسيون مربوطه حاضر شوند و توضيحات لازم درباره پيشنهاد خود را بدهند. كميسيون موظف است كتباً لااقل 24 ساعت قبل از طرح پيشنهاد، پيشنهاد دهندگان را به جلسات كميسيون دعوت كند.
تبصره - كميسيونها موظفند در موقع رسيدگي به لوايح و طرحها از وزراء يا معاونين پارلماني مربوطه دعوت بعمل آورند.
1- شور دوم
ماده 100 - در شور دوم گزارش كميسيون در مجلس مطرح ميشود و پيشنهاد تازه قبول نميشود ولي پيشنهادهائي كه در شور اول و در مهلت مقرر بعد از آن به كميسيون داده شده و مورد توجه و تصويب كميسيون واقع نگرديده پيشنهاد دهنده بترتيب مواد ميتواند آنرا در مجلس مطرح كند (جز در مواردي كه پيشنهاد دهنده دعوت كميسيون را براي حضور در كميسيون نپذيرفته باشد) در اين صورت پيشنهاد دهنده و يا يكي از پيشنهاد دهندگان با توافق اكثر آنها (در مورد پيشنهاد جمعي) ميتواند براي هر پيشنهاد مدت پنج دقيقه توضيح بدهد و پس از اظهار نظر يك مخالف و يك موافق درباره پيشنهاد و در صورت لزوم توضيحات مخبر يا نماينده دولت نسبت به پيشنهاد مزبور اخذ رأي بعمل ميآيد و پس از رد يا قبول پيشنهاد نسبت به اصل ماده رأي گيري بعمل ميآيد و چنانچه بتصويب نرسيد نسبت به حذف ماده بدون مذاكره رأي گيري خواهد شد و در صورتيكه حذف ماده بتصويب نرسيد پيشنهادهاي اصلاحي تازه در همان جلسه پذيرفته ميشود.
تبصره 1 - در شور دوم درباره اصل مواد مذاكره بعمل نميآيد مگر در صورتيكه در گزارش شور دوم كميسيون مواد جديدي اضافه شده باشد و يا به تشخيص هيئت رئيسه در بعضي از مواد تغييرات كلي داده شده باشد در اينصورت اولين فردي كه بعنوان مخالف اين قبيل مواد با ذكر شماره ماده كه قبلا در تابلو مخصوص ثبت نام كرده به مدت پنج دقيقه صحبت ميكند و آنگاه موافق به مدت پنج دقيقه و در صورت لزوم مخبر و يا نماينده دولت صحبت ميكند سپس رأي گيري درباره آن ماده يا مواد بعمل ميآيد.
تبصره 2 - چنانچه كميسيون بعضي از مواد طرح يا لايحه در شور دوم را حذف كرده باشد در شور دوم مجلس هر يك از نمايندگان ميتوانند همان ماده را پيشنهاد نمايند و پس از بحث طبق ماده 100 نسبت به خود آن ماده رأي گيري بعمل ميآيد چنانچه اصل ماده تصويب شد پيشنهادهاي اصلاحي كه قبلا به كميسيون داده شده باشد قابل طرح و بحث و رأي گيري ميباشد.
ماده 101 - در شور دوم در صورتيكه پيشنهادهاي مشابه رسيده باشد فقط پيشنهادي كه با تشخيص هيئت رئيسه مجلس جامع تر است مطرح خواهد شد.
ماده 102 - اصلاحاتي كه در ماده‌اي پيشنهاد ميگردد قبل از خود ماده درباره آنها در مجلس رأي گرفته ميشود.
ماده 103 - پس از خاتمه شور دوم در ماده واحده يا مواد در طرحها و لوايح عادي و بعد از شور در لوايح و طرحهاي فوري به پيشنهاد حداقل پانزده نفر از نمايندگان و تصويب مجلس شور نهائي در مجموع لايحه يا طرح جهت مرتب نمودن فصول و مواد و الفاظ و عبارات بعمل خواهد آمد و حداكثر زمانيكه به مجموع نمايندگان موافق و مخالف براي اظهار نظر در مجموع بعنوان آخرين شور داده ميشود نيمساعت است كه هر يك موافقين و مخالفين پنج دقيقه نظرات خود را نسبت به لايحه يا طرح اظهار مينمايد و همچنين مجلس ميتواند بطريق فوق لوايح و يا طرحهاي غير‌فوري را مجدداً به كميسيون ارجاع نمايد تا كميسيون ظرف پنج روز فصول و مواد آنرا اصلاح و مرتب نموده و براي اخذ رأي قطعي به مجلس عودت دهد.
ماده 104 - هر نوع سؤالات توضيحي نمايندگان ضمن شور اول يا شور دوم لوايح و طرحها كه مربوط به موضوعات مورد بحث ميباشد در مجلس كتباً به رئيس تقديم تا به مخبر كميسيون مربوط يا به نماينده دولت داده شود كه به هنگام توضيح و با توجيه به آنها پاسخ داده شود.
تبصره - در شور درباره طرحهاي دو فوريتي پاسخگوئي به سؤالات كتبي و توضيح و توجيه به عهده يكي از پيشنهاد كنندگان طرح با موافقت اكثر آنها خواهد بود و دربارة طرحهاي يك فوريتي و عادي پاسخگوئي بعهده يكي از پيشنهاد دهندگان و يا مخبر كميسيون مربوط خواهد بود.
ماده 105 - هنگام بحث نسبت به هر ماده هرگاه پيشنهاد حذف تمام يا قسمتي از ماده يا رفع ابهام از آن بشود پس از توضيح پيشنهاد دهنده و اظهارات يك مخالف و يك موافق نسبت به پيشنهاد اخذ رأي بعمل خواهد آمد در صورت تصويب پيشنهاد نسبت به بقيه ماده بحث و اخذ رأي بعمل خواهد آمد.
مبحث سوم
شور در لايحه بودجه - شور در عهود، مقاوله نامه ها، قراردادها و موافقتنامه هاي بين المللي
1- شور در لايحه بودجه
ماده 106 (منسوخه 23ˏ09ˏ1372) - لايحه بودجه كل كشور و يا چند دوازدهم و متمم آن يك شوري خواهد بود و درباره كليه پيشنهادهاي اصلاحي و يا الحاقي طبق معمول عمل خواهد شد.
ماده 107 (منسوخه 23ˏ09ˏ1372) - هنگام طرح لايحه بودجه در مجلس جلسات بايد بلاانقطاع در كليه ايام هفته غير از جمعه و تعطيلات رسمي، حداقل روزي 4 ساعت منعقد گردد و تا موقعي كه شور و مذاكره پايان نيافته و رأي مجلس اخذ نشده است از دستور خارج نميشود و هيچ لايحه يا طرح ديگر نميتواند مطرح شود مگر لايحه يك يا چند دوازدهم بودجه در صورت ضرورت.
تبصره - اگر مطالب فوري و فوتي اعم از لوايح و طرحهاي دو فوريتي و غيره پيش آيد كه به تشخيص مجلس تأخير آن موجب زيان جبران‌ناپذيري باشد در اين صورت براي طرح و تصويب آن زماني معين ميشود.
2- شور در عهود، مقاوله نامه ها، قراردادها و موافقتنامه هاي بين المللي.
ماده 108 - هرگاه دولت ضمن تقديم لايحه قانوني به مجلس تقاضاي تصويب هر نوع عهد نامه، مقاوله نامه، قرارداد يا موافقتنامه اي را كه با يكي از دولتهاي خارجي يا اتحاديه هاي بين المللي بسته ميشود بنمايد مواد عهدنامه، مقاوله نامه، قرارداد و يا موافقتنامه بايد ضميمه لايحه قانوني مذكور باشد.
ماده 109 - مواد عهدنامه، مقاوله نامه، قرارداد يا موافقت نامه مذكور در ماده فوق پس از اعلام وصول آن در مجلس بلافاصله طبع و در ميان نمايندگان توزيع ميشود و به كميسيون مربوط ارجاع ميگردد و در صورتيكه دولت براي آن قيد مهم قائل شده باشد و يا كميسيون مربوط تا يك هفته چنين قيدي پيشنهاد كند رسيدگي به اين قيد بلافاصله در دستور كار مجلس قرار ميگيرد تا مجلس آنرا بررسي و به رأي بگذارد.
ماده 110 - طريقه رسيدگي به قيد اهميت در مجلس همان طريقه رسيدگي به تقاضاي فوريت خواهد بود و در صورتيكه اين قيد به تصويب مجلس برسد رسيدگي به عهدنامه، مقاوله نامه، قرارداد و يا موافقتنامه با طريقه خاصي كه در همين آئيننامه پيش بيني شده بعمل خواهد آمد.
ماده 111 - در صورتيكه قيد اهميت به تصويب مجلس نرسد يا در اين باره از ناحيه دولت يا كميسيون مربوط تقاضائي بعمل نيايد عهدنامه، مقاوله نامه، قرارداد و يا موافقتنامه عادي تلقي شده و مجلس به اين طريق عمل خواهد كرد كه لايحه تقديمي دولت يك شوري بوده و پس از صحبت دو مخالف و دو موافق در كليات و جزئيات هر كدام حداكثر به مدت 15 دقيقه به رأي گذاشته ميشود و پس از تصويب يا رد آن در هر دو صورت نظرات نمايندگان از طريق كميسيون به دولت ابلاغ خواهد شد.
ماده 112 - در صورتيكه مجلس قيد اهميت را تصويب كند رسيدگي به آن مثل لوايح معمولي ديگر دو شوري خواهد بود.
ماده 113 - در شور اول درباره كليات ب. ت. ب. مواد طبق ماده مربوطه بحث خواهد شد و اعتراضات به بعضي از شرايط و مواد قرارداد بعنوان پيشنهاد كتبي به كميسيون ارجاع ميگردد و اين پيشنهادات بايد 24 ساعت قبل از طرح در كميسيون طبع و در بين نمايندگان توزيع شود.
ماده 114 - در شور دوم كميسيون موارد اعتراض و پيشنهادات نمايندگان و همچنين نظر خود را درباره اين موارد و اصلاحات يا تصويب و يا رد لايحه دولت بدون وارد كردن تغييراتي در مواد در مجلس مطرح ميكند و آنگاه تنها درباره موارد اعتراض نمايندگان كه بطور كتبي و در مهلت مقرر به كميسيون داده شده باشد بترتيب نماينده اعتراض كننده و يك مخالف و يك موافق هر كدام بمدت 5 دقيقه صحبت ميكنند و سپس درباره وارد بودن و يا نبودن اعتراض، رأي گيري بعمل ميآيد. پس از پايان يافتن رأي گيري نسبت به اعتراضات در صورتيكه مجلس اعتراضها را وارد بداند بدينطريق رأي ميدهد كه دولت را موظف ميكند در مسائل مورد اعتراض با طرف متعاهد مجدداً داخل مذاكره و گفتگو شود. لايحه تا پايان مذاكرات مجدد در دستور مجلس خواهد بود و در صورت رد اعتراض، مجلس رأي قطعي خود را نسبت به لايحه پيشنهادي دولت خواهد داد.
فصل هفتم
ترتيب تقديم لوايح و طرحها - رد و سلب فوريت - اخطار قانوني و آئيننامه اي - مسكوت ماندن لوايح و طرحها- اعلام رأي مجلس
اول - ترتيب تقديم لوايح و طرحها
ماده 115 - لوايح و طرحها 4 قسم است: عادي و يك فوريتي و دو فوريتي و سه فوريتي.
ماده 116 - لوايح و طرحهاي يك فوريتي آن است كه پس از تصويب فوريت به كميسيون ارجاع ميشود تا خارج از نوبت مورد بررسي قرار گيرد. و لوايح و طرحهاي دو فوريتي آن است كه پس از تصويب دو فوريت بلافاصله به طبع و توزيع آن اقدام و 24 ساعت پس از توزيع در مجلس مطرح ميشود. لايحه و طرح سه فوريتي آن است كه وقتيكه سه فوريتي طرح يا لايحه بتصويب مجلس رسيد در همان جلسه وارد دستور ميگردد. در موقعيكه فوريت طرح يا لايحه تقاضا ميشود بايد در همان جلسه در باب لزوم و عدم لزوم فوريت پس از توضيح پيشنهاد كننده يا يكي از پيشنهاد كنندگان و اظهارات يك مخالف و يك موافق (هر يك در حدود 5 دقيقه) رأي گرفته شود. اگر تقاضاي يك يا دو فوريت ضمن لايحه و يا طرحي كه در مجلس مطرح است نشده باشد 15 نفر از نمايندگان نيز ميتوانند كتباً تقاضاي يك فوريت و يا دو فوريت آن لايحه يا طرح را بنمايند كه در اينصورت بدون مباحثه در اصل مطلب در باب فوريت اخذ رأي بعمل ميآيد. تقاضاي دو فوريتي و سه فوريتي بودن طبق ماده 70 در حكم تقاضاي تغيير دستور است.
تبصره 1 - در تصويب سه فوريت بعد از صحبت دو مخالف و دو موافق موافقت دو سوم آراء حاضران لازم است و فقط در موارد اضطراري ميشود تقاضاي سه فوريت نمود.
تبصره 2 - در صورتيكه تقاضاي سه فوريت يا دو فوريت لايحه يا طرح تصويب نشود ممكن است در همان جلسه مطابق آئيننامه تقاضاي فوريتهاي ديگر بعمل آيد و در صورت عدم تصويب اصل فوريت بصورت عادي عمل ميشود.
ماده 117 - فوريت لوايح يا طرحها بايد مستند به دلائل محكم براي لزوم سرعت تصويب باشد و دو فوري بودن لوايح و طرحها موقعي مطرح ميشود كه تصويب آن از لحاظ امكان وقوع خسارت و فوت فرصت مستلزم سرعت فوق العاده باشد و همچنين سه فوري بودن لوايح و طرحها موقعي مطرح ميشود كه با دلائل اضطرار همراه باشد.
تبصره - لوايح و طرحهاي فوريت دار زماني قابل طرح در مجلس هست كه اصل لايحه يا طرح در ميان نمايندگان هرچند در جلسه رسمي توزيع شده باشد.
ماده 118 - در موقع طرح لوايح و طرحهائي كه فوريت آن تصويب شده باشد بدواً در اصل آن مذاكره ميشود و پس از آن براي ورود در شور در ماده واحده يا مواد رأي گرفته ميشود و راجع به هر يك از مواد جداگانه مذاكره بعمل ميآيد و اخذ رأي ميشود.
در لوايح و طرحهاي دو فوريتي و سه فوريتي هر اصلاح يا ماده الحاقيه كه پيشنهاد شود بايد دلائل آن ظرف 5 دقيقه از طرف پيشنهاد دهنده بيان شود پس از اظهارات يك مخالف و يك موافق و وزير و يا معاون پارلماني هر يك حداكثر بمدت 5 دقيقه اخذ رأي بعمل ميآيد و در صورت تصويب در لايحه منظور ميگردد.
تبصره 1 - در موارد سه فوريتي هر لايحه يا طرح پيشنهادها در طول مذاكره پذيرفته ميشود و در موارد يك فوريتي و يا دو فوريتي پيشنهادهاي مربوط به هر ماده در صورتي مورد بحث قرار ميگيرد كه قبل از شروع بحث در آن ماده كتباً به هيئت رئيسه رسيده باشد.
تبصره 2 - در مورد كليه پيشنهادات لوايح و طرحهاي عادي يا فوري اگر مخالفي نباشد به موافق هم اجازه صحبت داده نميشود.
ماده 119 - لوايح و طرحهاي يك فوريتي يك شوري است و پس از وصول گزارش كميسيون خارج از نوبت در دستور كار مجلس قرار ميگيرد و يكنوبت درباره آن شور بعمل ميآيد بدين ترتيب كه بدواً در اصل آن و پس از آن در باب ماده واحده يا مواد مذاكره و اخذ رأي بعمل ميآيد.
هرگاه ورود در شور ماده واحده يا مواد تصويب نشد آن طرح يا لايحه رد شده محسوب خواهد شد.
ماده 120 - تا زمانيكه مجلس فوريت لايحه يا طرحي را تصويب نكند يا پس از تصويب در اثر تقاضاي دولت يا 15 نفر از نمايندگان قبل از ورود در شور ماده واحده يا مواد سلب فوريت آنرا تصويب كند ادامه بررسي بطور عادي صورت خواهد گرفت. تقاضاي سلب هر فوريت براي هر لايحه يا طرح فقط يكبار بعمل خواهد آمد.
ماده 121 - نمايندگان حق دارند حداقل با پيشنهاد 15 نفر از مجلس كتباً تقاضا نمايند كه طرح يا لايحه قانوني كه به مجلس واصل شده است براي مدتي حداكثر تا شش ماه مسكوت بماند. در اين قبيل موارد پس از توضيح يكي از پيشنهاد دهندگان بمدت پنج دقيقه و پاسخ آن از طرف يك مخالف با رعايت اختصار كامل (5 دقيقه) رأي گرفته ميشود. تقاضاي مسكوت ماندن در هر لايحه و طرح فقط براي يك مرتبه ممكن است بعمل آيد.
تذكر قانوني - اخطار آئين نامه اي
ماده 122 - اخطار راجع به منافي بودن لوايح و طرحها با قانون اساسي كشور يا آئين نامه داخلي مجلس مقدم بر اظهارات ديگر است و مذاكرات در موضوع اصلي را متوقف ميكند و بايد با استناد به اصل يا ماده مربوطه حداكثر ظرف 5 دقيقه بعمل آيد در صورتيكه اخطار مربوط به اداره مجلس باشد رئيس مجلس در صورت لزوم به اختصار پاسخ خواهد داد و اگر براي توجه نمايندگان باشد به اخطار اكتفاء خواهد شد.
ماده 123 - نمايندگان در صورتيكه تخلف نسبت به اجراي آئيننامه داخلي مجلس مشاهده نمايند حق دارند بلافاصله مورد تخلف را با استناد به ماده مربوطه بدون خروج از موضوع حداكثر ظرف 5 دقيقه تذكر دهند.
فصل هشتم
اقسام اخذ رأي - اكثريت تام و نسبي - لزوم تأييد مصوبات مجلس بوسيله شوراي نگهبان
مبحث اول
طرق اخذ رأي - اكثريت تام و نسبي
1- طريقه اخذ رأي
ماده 124 (منسوخه 27ˏ10ˏ1366) - اخذ رأي در مجلس به پنج طريق انجام ميگيرد.
1 - با قيام و قعود
2 - با كليد برقي
3 - رأي علني با ورقه
4 - رأي مخفي با ورقه
5 - رأي مخفي با مهره
ماده 125 (منسوخه 27ˏ10ˏ1366) - بطور كلي در تمام موارد با قيام و قعود يا با كليدهاي برقي رأي گرفته مي شود مگر در مواردي كه آئين نامه طريق خاص ديگري براي اخذ رأي پيش بيني كرده باشد.
2- اخذ رأي علني با ورقه
ماده 126 (منسوخه 26ˏ05ˏ1368) - در موارد زير اخذ رأي علني با ورقه الزامي است:
1 - هنگاميكه حداقل 25 نفر از نمايندگان حاضر در جلسه، اخذ رأي علني با ورقه را كتباً تقاضا نمايند. (موارد مذكور در ماده 28 و 128 و 129 و132 مستثني است).
ماده 127 - ترتيب اخذ رأي علني با ورقه به قرار زير است:
هر نماينده داراي سه نوع كارت، سفيد و كبود و زرد است كه اسم آن نماينده روي كارتها چاپ شده است. كارت سفيد علامت قبول و كارت كبود علامت رد و كارت زرد علامت امتناع است. هنگام اخذ رأي علني با ورقه نمايندگان كارت سفيد يا كبود يا زرد خودشان را كه نامشان روي آن ثبت شده با نظارت منشيان در گلدانها ميريزند. نمايندگاني كه رأي ندهند و يا بعد از اعلام اخذ رأي از تالار جلسه خارج شوند ممتنع محسوب ميگردند.
تبصره - اسامي موافقين و مخالفين و ممتنعين بدون اينكه در جلسه قرائت شود در صورت مشروح مذاكرات مجلس ثبت ميگردد.
ماده 128 - در موارد زير اخذ رأي مخفي با ورقه الزامي است:
1 - انتخاب اعضاي حقوقدان شوراي نگهبان، هيئت رئيسه مجلس و نيز ساير انتخابات راجع به اشخاص و رأي تمايل به نخست‌وزير.
2 - هنگاميكه حداقل 25 نفر از نمايندگان حاضر در جلسه، اخذ رأي مخفي با ورقه را كتباً تقاضا نمايند. (موارد مذكور در بندهاي 1 و 2 ماده 126و ماده 132 مستثني است).
ماده 129 (منسوخه 21ˏ07ˏ1370) - در مواردي كه نتيجه اخذ رأي با قيام و قعود و يا با كليد برقي توسط حداقل دو نفر از منشيان هيأت رئيسه و يا 25 نفر از نمايندگان حاضر در مجلس مورد ترديد باشد ظرف مدت پانزده دقيقه بعد از اعلام رأي مذكور بدون بحث با اخذ رأي با ورقه رفع ترديد بعمل مي آيد.
ماده 130 - انتخابات هيئت رئيسه كميسيونها و شعب با رأي مخفي و با ورقه بعمل خواهد آمد.
3- اخذ رأي با مهره سياه و سفيد
ماده 131 - هنگام اخذ رأي اسامي نمايندگان يك يك بوسيله يكي از منشيان خوانده ميشود و نمايندگان بايد در محل نطق حاضر شده و هر نماينده يك مهره سياه و يك مهره سفيد تحويل بگيرد و مهره مورد نظر خود را در گلدان رأي كه روي تريبون قرار دارد بياندازد و پس از دادن رأي مهره ديگر را در گلدان ديگري كه دور از محل تريبون گذاشته ميشود مي‌اندازد. مهره سفيد علامت موافق و مهره سياه علامت مخالف است.
رأي با مهره موقعي انجام ميشود كه 25 نفر از نمايندگان درخواست رأي مخفي با مهره را بنمايند.
ماده 132 (منسوخه 27ˏ10ˏ1366) - در موارد زير اخذ رأي با قيام و قعود يا با كليد برقي حتمي است و به هيچ طريق ديگري بعمل نخواهد آمد.
1 - در تفسير و توضيح يكي از مواد اين آئيننامه كه اختلافي حاصل و منجر به اخذ رأي شود.
2 - مطالبي كه در مجلس قرائت و تقاضاي بحث در آن شود.
3 - در تغيير دستور بر طبق ماده 70.
4 - در كفايت مذاكرات.
5 - در رأي به قسمتهاي تجزيه شده.
6 - مسكوت ماندن بحث در لوايح و طرحهاي قانوني.
7 - د. ح. تقدم در دستور.
8 - ورود مطلبي در دستور.
9 - در فوريتها.
10 - در تمديد مدت نطق.
تبصره 1 (منسوخه 27ˏ10ˏ1366) - در موارد فوق رأي گيري با كليد برقي انجام مي گيرد و با تشخيص و اعلان رئيس در هر مورد رأي گيري با قيام و قعود بعمل خواهد آمد.
ماده 133 - در كليه موارد نتيجه رأي مجلس بايد صريحاً بوسيله رئيس اعلام گردد.
ماده 134 - اسامي كليه تقاضاكنندگان رأي مخفي يا رأي علني با ورقه در صورت مشروح مذاكرات مجلس ثبت خواهد شد.
ماده 135 - به مجرد اعلام اخذ رأي، رئيس تعداد نمايندگان حاضر در جلسه را اعلام مينمايد و بلافاصله اخذ رأي بعمل ميآيد.
ماده 136 - در صورت آماده نبودن تابلو رأي‌شماري، تشخيص منشيان نسبت به تعداد حاضرين قاطع است و نتيجه بوسيله رئيس اعلام ميشود.
4- اكثريت تام و نسبي
ماده 137 (منسوخه 20ˏ04ˏ1368) - كليه انتخاباتي كه در مجلس و كميسيونها و شعب بعمل ميآيد اعم از اينكه فردي باشد يا جمعي ( باستثناء انتخاب رئيس، اعضاء حقوقدان شوراي نگهبان « كه با اكثريت مطلق عده حاضر صاحب رأي خواهد بود» و موارد ديگري كه در اين آئيننامه حد و نصاب ديگري براي آن تعيين شده است) به اكثريت نسبي است و در صورت تساوي آراء، يكي از منتخبين به حكم قرعه تعيين ميشود اسامي كليه صاحبان رأي با تعداد آراء بايد در صورت مشروح مذاكرات مجلس قيد شود.
ماده 138 - مصوبات مجلس با رأي موافق اكثريت مطلق حاضرين صاحب رأي معتبر است مگر در مواردي كه در قانون اساسي و اين آئيننامه نصاب ديگري معين شده باشد.
مبحث دوم
لزوم تأييد مصوبات مجلس بوسيله شوراي نگهبان
ماده 139 - كليه مصوبات مجلس رسماً به شوراي نگهبان فرستاده ميشود در صورتيكه ظرف 10 روز پس از ابلاغ يا پس از انقضاء مدت تمديد10 روز مذكور در اصل 95 قانون اساسي، شوراي نگهبان مخالفت خود را اعلام نكرد طبق اصل 94 قانون اساسي مصوبات از طرف مجلس جهت امضاء به دفتر رياست جمهوري ابلاغ ميشود.
ماده 140 - مصوبات مجلس تا زمان اعلان نظر نهائي شوراي نگهبان از دستور خارج نميشود. شوراي نگهبان در صورت رد مصوبات مجلس موظف است دليل رد را صريحاً به مجلس گزارش نمايد كه بلافاصله تكثير و توزيع شود.
ماده 141 - مصوبات غير دو فوريتي و سه فوريتي مجلس كه از طرف شوراي نگهبان رد شده به كميسيون مربوط ارسال ميشود و با اعلان قبلي وقت بحث، با حضور نماينده شوراي نگهبان موارد اعتراض براي اصلاح مورد بحث قرار ميگيرد.
نمايندگاني كه پيشنهاد اصلاحي داده‌اند ميتوانند در كميسيون شركت نمايند. نظر كميسيون همراه پيشنهادهاي پذيرفته نشده نمايندگان در مجلس مطرح ميشود و طبق معمول شور دوم مورد بحث و رأي قرار ميگيرد.
فصل نهم
مبحث اول
ابراز رأي تمايل و اعتماد به نخست وزير و هيئت دولت
ماده 142 (منسوخه 26ˏ05ˏ1368) - رئيس جمهور ظرف دو هفته بعد از انجام مراسم تحليف و يا بعد از استعفاء يا سقوط دولت كتباً از طريق رئيس مجلس اسامي هيأت وزيران را بهمراه شرح حال هر يك از وزيران و برنامه دولت تسليم مجلس مي نمايد تا بلافاصله دستور طبع و توزيع آن از طرف رئيس مجلس داده شود.
رئيس مجلس حداكثر سه جلسه علني پنج ساعته را از اولين جلسه هفته بعد از گذشت يكهفته از معرفي وزراء بطور متوالي به بحث و بررسي خط مشي و اصول كلي برنامه دولت و هيأت وزيران و اخذ رأي اعتماد اختصاص خواهد داد و چنانچه فوريت و ضرورتي در كار باشد با پيشنهاد 15 نفر نماينده و تصويب مجلس دو جلسه در يك روز انجام خواهد شد.
تبصره (منسوخه 26ˏ05ˏ1368) - در جلساتيكه بحث هيأت دولت انجام ميشود نطق قبل از دستور نمايندگان نخواهد بود.
ماده 143 (منسوخه 26ˏ05ˏ1368) - نخست‌وزيري كه از مجلس رأي تمايل گرفته است حداكثر در ظرف پانزده روز اسامي هيئت وزيران كه بتصويب رئيس جمهور رسيده باشد و خط مشي و اصول كلي برنامه دولت را كتباً تسليم مجلس مينمايد تا بلافاصله دستور طبع و توزيع آن از طرف رئيس مجلس داده شود.
رئيس مجلس حداكثر 2 جلسه علني 5 ساعته را در اولين فرصت ممكن در دو روز متوالي به بحث و بررسي خط مشي و اصول كلي برنامه دولت و هيئت وزيران و اخذ رأي اعتماد اختصاص خواهد داد و چنانچه فوريت و ضرورتي در كار باشد با پيشنهاد 15 نفر نماينده و تصويب مجلس ممكن است دو جلسه مجلس در يك روز انجام شود.
نمايندگان مخالف و موافق با دولت قبلا ثبت نام و نوبت‌گيري خواهند كرد و حداكثر 10 نفر بعنوان مخالف و موافق صحبت خواهند كرد و هر نماينده ميتواند حداكثر نيمساعت صحبت كند و مجموع مدت صحبت نخست‌وزير و وزيران پيشنهادي براي اداي توضيحات و جواب سؤالات و دفاعهاي لازم در طي دو جلسه حداكثر سه ساعت خواهد بود.
سؤالات نمايندگان در طول مدتي كه برنامه دولت مطرح است از طريق هيئت رئيسه كتباً به نخست‌وزير تسليم ميشود.
نخست وزير در شروع اولين جلسه توضيحاتي را كه لازم بداند به مجلس ارائه مينمايد و در آخر هر جلسه خود او يا وزيران پيشنهادي به جواب سؤالها و ايرادها و دفاع خواهند پرداخت. رأي اعتماد به دولت پس از آخرين صحبت نخست‌وزير خواهد بود. مناط اعتبار رأي اعتماد اكثريت مطلق آراء‌نمايندگان حاضر صاحب رأي است.
تبصره 1 - در موارد معرفي يك يا چند وزير (كمتر از نصف مجموع وزراء) مدت بحث براي هر يك از نمايندگان و دولت نصف وقت تعيين شده براي بحث كابينه كامل خواهد بود.
تبصره 2 - مجلس ميتواند رأي اعتماد را به هيئت وزيران و يا يك يك وزراء ابراز نمايد.
مبحث دوم
تذكر - سؤال - استيضاح - عدم كفايت سياسي رئيس جمهور
1- تذكر
ماده 144 (منسوخه 26ˏ05ˏ1368) - در صورتيكه نماينده‌اي صلاح انديشي هائي داشته باشد و يا در يكي از سازمانهاي دولتي يا وابسته به دولت و يا مؤسساتي كه با سرمايه يا كمك مالي دولت اداره ميشوند يا هر نوع سازمان و مؤسسه كه بعضاً و يا كلا از وجوه عمومي اداره ميشود عمليات مخالف اصول يا بر خلاف قانون و مقررات قانوني مشاهده نمايد يا از سوء جريان اداره اي اطلاع پيدا كند حق دارد راجع به آن موضوع توسط رئيس هر چه زودتر به وزير مسئول و يا نخست وزير كتباً تذكر دهد رئيس در اولين فرصت مجلس تذكر او را به دولت يا مسئول مربوط ابلاغ و خلاصه آن را در مجلس عنوان مينمايد. وزير مسئول و يا نخست وزير بايد پاسخ كتبي را مستقيماً به نماينده ابلاغ نمايد.
2- سؤال
ماده 145 (منسوخه 26ˏ05ˏ1368) - هر يك از نمايندگان ميتوانند راجع به مسائل داخلي و خارجي كشور از دولت سؤال نمايند. سؤال بايد كتبي بطور صريح و اختصار بوده و در جلسه رسمي به رئيس مجلس داده شود و در همان جلسه عنوان آن قرائت و فوراً براي وزير مربوط ارسال ميگردد و ظرف 48 ساعت تكثير‌و در اختيار نمايندگان قرار گيرد.
ماده 146 (منسوخه 22ˏ09ˏ1371) - هر يك از نمايندگان مي توانند راجع به مسائل داخلي و خارجي كشور از وزير مسئول درباره وظايف او سؤال نمايند. سؤال بايد كتبي بطور صريح و اختصار بوده و به رييس مجلس داده شود. رئيس مجلس موضوع را در اسرع وقت به كميسيون تخصصي ارجاع مي نمايد. كميسيون موظف است حداكثر ظرف يك هفته جلسه‌اي با حضور وزير و سئوال كننده تشكيل دهد، چنانچه وزير در كميسيون حاضر نشود و يا در صورت حضور سئوال كننده قانع نگردد به هيأت رئيسه اطلاع مي دهد تا در اولين جلسه علني سئوال نماينده قرائت و فوراً براي وزير مربوطه ارسال گردد و ظرف 48 ساعت تكثير و در اختيار نمايندگان قرار مي گيرد.
تبصره (منسوخه 26ˏ05ˏ1368) - در صورتيكه سؤال به امضاء چند نفر باشد نماينده منتخب سؤال كنندگان صحبت خواهد كرد.
ماده 147 (منسوخه 26ˏ05ˏ1368) - در صورتيكه سؤال كننده با پاسخ وزير قانع نشود رئيس مجلس به تقاضاي سؤال كننده موضوع را به كميسيون تفحص ارجاع مينمايد كميسيون مزبور مكلف است از تاريخ ارجاع سؤال بدون فوت وقت ظرف 15 روز براي روشن شدن مطلب به هر طريق كه صلاح بداند اعم از خواستن سوابق امر و يا اخذ توضيح كتبي يا شفاهي از شخص وزير و هر گونه تحقيقات ديگري كه لازم بداند به موضوع رسيدگي نموده گزارش خود را تنظيم و‌به مجلس تقديم دارد و اين گزارش در دستور هفته بعد قرار خواهد گرفت و بدون بحث در مجلس قرائت خواهد شد.
ماده 148 (منسوخه 18ˏ02ˏ1362) - در اجراي اصل 76 قانون اساسي هر گاه نماينده اي تحقيق و تفحص در هر يك از امور كشور را لازم بداند درخواست خود را كتباً از طريق هيئت رئيسه مجلس به كميسيوني كه امر مزبور در تخصص آن است تقديم مينمايد و كميسيون اطلاعاتي را كه در آن زمينه دارد در اختيار وي قرار ميدهد در صورتيكه نماينده مزبور اطلاعات موجود در كميسيون را كافي تشخيص ندهد كميسيون از نماينده مزبور در اولين فرصت دعوت بعمل ميآورد و دلائل ضرورت تحقيق و تفحص در زمينه مورد نظر را استماع مينمايد و پس از بررسي نظر خود را مبني بر تصويب يا رد درخواست نماينده به مجلس گزارش ميدهد. اين گزارش خارج از نوبت در دستور مجلس قرار ميگيرد. در صورتيكه گزارش مبني بر تصويب باشد در مجلس پس از‌گزارش كميسيون بوسيله مخبر بدون بحث رأي گيري بعمل ميآيد و در صورتي كه گزارش كميسيون مبني بر رد درخواست تحقيق و تفحص باشد، نماينده درخواست كننده پس از گزارش مخبر ميتواند حداكثر بمدت ده دقيقه از درخواست خود دفاع نمايد. در صورت تصويب، انجام تحقيق و تفحص به همان كميسيون همراه با نمايندگان درخواست كننده تفحص محول ميگردد. كميسيون پس از انجام تحقيق و تفحص نتيجه را به مجلس گزارش خواهد نمود.
تبصره 1 (منسوخه 18ˏ02ˏ1362) - ارگان موضوع تحقيق و تفحص موظف است كليه مدارك و اطلاعات مورد نياز كميسيون را براي بررسي در اختيار قرار دهد.
تبصره 2 (منسوخه 09ˏ12ˏ1371) - عضويت اعضاي ديگر كميسيون ها در هيأت تحقيق و تفحص بلامانع است و تشخيص آن با كميسيون ذيربط مي باشد.
ماده 149 - نماينده مجلس ميتواند با در نظر گرفتن اصل هشتاد و نهم قانون اساسي وزير يا هيئت وزيران را مورد استيضاح قرار دهد.
استيضاح وقتي قابل طرح در مجلس است كه به امضاي حداقل ده نفر از نمايندگان برسد.
ماده 150 - تقاضاي استيضاح نمايندگان از وزير يا وزيران بايد كتباً در جلسه علني به رئيس مجلس داده شود و در آن موضوع استيضاح بايد صريحاً و با ذكر مورد يا موارد معين شود. تقاضاي مزبور در آن جلسه يا جلسه بعد قرائت ميشود و بدون مباحثه تقاضا پذيرفته شده و براي وزير يا وزيران فرستاده ميشود.
ماده 151 - چنانچه سؤال يا استيضاح نمايندگان با عمل نهادهاي انقلابي جديد يا آينده كه از بودجه دولت استفاده مينمايند و بموجب قانون در حوزه اختيارات قوه اجرائيه مملكت ميباشند ارتباط داشته باشد، آن سؤال يا استيضاح از طريق نخست‌وزير يا وزيري كه نهاد مورد بحث در حوزه مسئوليت او قرار گرفته صورت ميگيرد.
ماده 152 - وزير يا هيئت وزيران موظف‌اند ظرف ده روز پس از طرح استيضاح در مجلس حضور يافته و توضيحات لازم را بدهند. تعيين وقت استيضاح در ظرف 10 روز با پيشنهاد وزير يا هيئت وزيران و تصويب هيئت رئيسه مجلس در دستور هفتگي قرار ميگيرد و تعيين وقت در مدت مقرر در‌اين ماده حتمي است.
تبصره - حداكثر وقت براي نخست‌وزير يا چند وزير بمنظور دفاع از استيضاح 5 ساعت و براي يك وزير 3 ساعت خواهد بود. (در جلسه 18 /2 /1362 تصويب و در تاريخ 27 /2 /1362 به تأييد شوراي محترم نگهبان رسيده است.) (در جلسه 27 /5 /1361 تبصره الحاقي تصويب و در تاريخ 28 /5 /1361 به تأييد شوراي محترم نگهبان رسيده است.)
ماده 153 - استيضاح كنندگان مجاز نخواهند بود در ضمن استدلال و توضيحات خود موضوع هاي ديگري را كه به موارد استيضاح مربوط نيست مورد بحث قرار دهند. پس از بيانات استيضاح كنندگان نخست‌وزير و يا وزير مورد استيضاح به دفاع از خود ميپردازند.
تبصره 1 - بيانات استيضاح‌كنندگان و پاسخ آنها بايد در يك يا چند جلسه متوالي ايراد شود.
تبصره 2 - وزير يا وزيران مورد استيضاح ميتوانند حداكثر يكساعت از وقت دفاع خود را در اختيار يك يا دو نفر از نمايندگان موافق قرار دهند.
ماده 154 - پس از پاسخ وزير يا وزيران مورد استيضاح حداكثر دو نفر از نمايندگان استيضاح كننده حق دارند توضيحات تكميلي بدهند بشرطي كه آن توضيحات مختصر بوده و صحبت هر كدام از ربع ساعت تجاوز ننمايد. نخست وزير يا وزير مورد استيضاح هم ميتواند حداكثر نيمساعت مجدداً از خود دفاع كند.
ماده 155 - پس از آنكه وزير يا هيئت وزراء در مجلس حاضر شدند و استيضاح بعمل آمد و مذاكرات خاتمه يافت استيضاح شونده بايد تقاضاي رأي اعتماد كند. مجلس وارد اخذ رأي اعتماد به دولت يا وزير مربوط ميشود.
ماده 156 - در صورتيكه وزير يا هيئت وزيران مورد استيضاح در مجلس حاضر نشوند استيضاح كنندگان مطالب خود را بيان ميكنند در اينصورت و در صورت حضور و استنكاف از تقاضاي رأي اعتماد در صورتيكه مجلس مقتضي بداند رئيس اعلام رأي عدم اعتماد ميكند.
ماده 157 - در صورتيكه پس از تقاضاي رأي اعتماد از طرف وزير يا هيئت وزيران مجلس رأي اعتماد ندهد و يا در صورت استنكاف استيضاح شوندگان از تقاضاي رأي اعتماد و يا در صورت عدم حضور آنان در مجلس رأي به عدم اعتماد دهد استيضاح شونده عزل ميشود و بموجب اصل 89 قانون اساسي نخست‌وزير يا وزراء معزول نميتوانند در هيئت دولتي كه بلافاصله تشكيل ميشود عضويت داشته باشند.
ماده 158 - در موقعي كه استيضاح در دستور مجلس است تغيير دستور بهيچوجه جايز نيست مگر در موارد لوايح و طرحهاي سه فوريتي.
3- چگونگي بررسي عدم كفايت سياسي رئيس جمهور
ماده 159 - تقاضاي رأي به عدم كفايت سياسي رئيس جمهور وقتي قابل طرح در مجلس است كه حداقل به امضاي يك سوم نمايندگان منتخب رسيده باشد.
ماده 160 - تقاضاي مزبور بايد كتباً در جلسه علني به رئيس مجلس داده شود. اين تقاضا بايد در اولين جلسه قرائت و از رسانه هاي گروهي به اطلاع عموم برسد.
ماده 161 - وقت براي مذاكره طرفين هر كدام حداكثر «5» پنج ساعت خواهد بود كه متناوباً انجام ميپذيرد.
تبصره 1 - مدت صحبت براي هر يك از موافقين يا مخالفين حداكثر نيمساعت خواهد بود كه با رأي مجلس تا يكساعت قابل تمديد است.
تبصره 2 - رئيس جمهور ميتواند در جلسات شركت نمايد و «5» پنج ساعت وقت به ايشان و نمايندگان موافق وي تعلق دارد و هرطور كه بخواهند ميتوانند تقسيم نمايند.
ماده 162 – رأي گيري در مورد عدم كفايت سياسي رئيس جمهور علني و با ورقه بوده و با رأي دو سوم نمايندگان حاضر صاحب رأي در جلسه بتصويب ميرسد.
مبحث سوم
منع تعقيب نمايندگان (اصل 86 قانون اساسي)
ماده 163 - بر طبق اصل 86 قانون اساسي نمايندگان مجلس در مقام ايفاي وظايف نمايندگي در اظهار نظر خود كاملا آزادند و نميتوان آنها را به سبب نظراتي كه در مجلس اظهار كرده‌اند يا آرائي كه در مقام ايفاي وظايف خود داده‌اند تعقيب يا توقيف كرد.
فصل دهم
تعطيلات مجلس، مرخصي ها، غيبت، هيئت هائيكه از مجلس انتخاب ميشوند
اول - تعطيلات مجلس
ماده 164 - تعطيل تابستاني مجلس هر سال 20 الي 30 روز است كه موقع و مدت آن با تشخيص مجلس تعيين ميشود. علاوه بر آن نمايندگان شهرستانها ميتوانند به مدت 2 الي پنج روز در هر ماه از روزهاي غير تعطيل رسمي بعنوان سركشي به حوزه انتخابيه خود بروند. تعيين روزهاي مربوط و حدود مدت با توافق هيئت رئيسه و رئيس كميسيون مربوط خواهد بود و اين مدت جزء غيبت و مرخصي به حساب نخواهد آمد.
تبصره - در صورت ضرورت رئيس مجلس ميتواند با تقاضاي عده‌اي از نمايندگان مجلس كه تعداد آنها نبايد كمتر از 50 نفر باشد يا درخواست دولت در اوقات تعطيل با ذكر دليل مجلس را بطور فوق العاده دعوت به انعقاد نمايد.
دوم - مرخصيها
ماده 165 - به هيچ نماينده اي در سال بيش از يكماه مرخصي متوالي يا متناوب با استفاده از حقوق داده نخواهد شد.
تبصره 1 - استفاده از مرخصي ضروري بدون حقوق با موافقت هيئت رئيسه حداكثر يكماه در سال خواهد بود.
تبصره 2 - هرگاه نماينده اي بخواهد در غير ايام تعطيل مجلس و غير ايام مرخصي طبق دعوت رسمي يا مأموريت براي امور غير شخصي مسافرت نمايد بايد تقاضاي خ. ر. ب. ضميمه دعوتنامه به هيئت رئيسه مجلس تسليم نمايد. هيئت رئيسه در صورتيكه حضور آن نماينده را در مجلس در ايام تقاضا شده غير ضروري تشخيص بدهد با آن موافقت ميكند و به اطلاع مجلس نيز ميرساند مدت اين مسافرت غيبت با اجازه محسوب ميگردد و جزء مرخصي سالانه منظور نخواهد شد.
تبصره 3 - شركت در دعوتهاي رسمي دسته جمعي بايد با موافقت مجلس باشد و هيچ يك از نمايندگان در هر دوره نمايندگي بيش از يكمرتبه از دعوتهاي رسمي دسته جمعي استفاده نخواهد كرد مگر با تصويب مجلس.
تبصره 4 - مرخصي براي سفر حج و يا مأموريتهاي خارج از كشور براي همه نمايندگان در طي دوره نمايندگي يكبار ميسر است مگر با تصويب مجلس.
سوم -غيبت نمايندگان.
ماده 166 – نماينده اي كه بيش از يكصد ساعت متوالي يا دويست و پنجاه ساعت غير متوالي از اوقات رسمي جلسات مجلس و كميسيون را بدون عذرموجه در يكسال غيبت نمايد بدون حق استرداد در مهلت پانزده روز مستعفي شناخته خواهد شد. كليه نمايندگان منتخب مردم كه اعتبارنامه براي آنها صادر شده است مشمول مفاد اين ماده خواهند بود.
همچنين از تاريخ تصويب اين قانون نماينده اي كه بعلت ناتواني جسمي و يا بيماري بيش از چهار ماه در يكسال غيبت موجه داشته باشد بنا به درخواست 30 نفر از نمايندگان و تصويب دو سوم از نمايندگان حاضر مبني بر عجز وي از ايفاي وظايف نمايندگي سمت نمايندگي خود را از دست خواهد داد.
تبصره 1 - تا يك هفته پس از اعلام رسمي مستعفي شناخته شدن نماينده‌اي در صورتيكه خود وي يا نماينده ديگري به غير موجه بودن غيبت اعتراض نمايد و آنرا كتباً تسليم هيئت رئيسه كند اين اعتراض در اولين فرصت در مجلس مطرح ميشود و پس از صحبت حداكثر دو مخالف و دو‌موافق (هر يك به مدت يكربع ساعت) در صورتيكه مجلس با اكثريت مطلق نمايندگان حاضر به موجه بودن غيبت نماينده مورد بحث رأي دهد، غيبت موجه شناخته خواهد شد.
يكنفر از هيئت رئيسه مجلس به عنوان موافق و نماينده مورد بحث بعنوان مخالف براي صحبت حق تقدم خواهند داشت.
تبصره 2 - محاسبه ساعات غيبت در كميسيونها با رؤساي كميسيونها و در جلسات رسمي مجلس با هيئت رئيسه ميباشد و در هر دو صورت اعلان رسمي غيبت با رئيس مجلس خواهد بود.
تبصره 3 - نماينده مستعفي شناخته شده در صورتيكه به غير موجه بودن غيبت اعتراض كرده باشد ولي در موقع طرح اعتراض نتواند و يا نخواهد در مجلس حضور يابد ميتواند لايحه دفاعيه خود را براي طرح در مجلس حداكثر تا موقع طرح تحويل مجلس نمايد كه در اينصورت اين لايحه با‌حق تقدم در فرصت مقرر براي صحبت مخالفين قرائت خواهد شد مدت قرائت لايحه حداكثر نيمساعت خواهد بود.
ماده 167 - هيچيك از نمايندگان قبل از تحصيل مرخصي طبق ماده 168 نميتواند غيبت نمايد مگر در صورت عذرموجه از قبيل بيماري يا حوادث غيرمترقبه.
ماده 168 - به غيبت بي اجازه و بدون عذرموجه حقوق تعلق نميگيرد.
ماده 169 - اجازه مرخصي تمام مدت يك جلسه يا قسمتي از جلسات مجلس با موافقت رياست مجلس و از كميسيونها و شعب با رؤساي كميسيونها و شعب است.
چهارم -هيئتهائيكه از مجلس انتخاب ميشوند
ماده 170 - با پيشنهاد هيئت رئيسه يا پانزده نفر از نمايندگان در هر موقعي كه مجلس صلاح بداند ميتواند فردي يا هيئتي از نمايندگان را با تعيين مدتي انتخاب كند كه مأمور انجام امري از امور مربوطه بشوند طرز انتخاب آنان طبق ماده 59 انجام خواهد گرفت.
تبصره 1 - فرد يا هيئت موظف است در اولين فرصت پس از خاتمه كار گزارش كار خ. ر. ب. مجلس بدهد.
تبصره 2 - در مواردي كه طبق قوانين و آئيننامه ها تعيين مدت نشده است افرادي كه از طرف مجلس مأموريت يا نمايندگي پيدا ميكنند بايد هر شش ماه يكمرتبه گزارش كار خ. ر. ب. مجلس بدهند و هيئت رئيسه گزارش را براي اطلاع نمايندگان طبع و توزيع مينمايد و در صورت تصويب مجلس براي دريافت نظر نمايندگان در جلسه علني مطرح خواهد كرد.
تبصره 3 - اگر انتخاب در ارتباط با وظايف كميسيونهاي مجلس باشد انتخابات در خود كميسيون انجام ميشود و نيازي به طرح در مجلس نيست.
تبصره 4 - اگر تعداد كانديداها مطابق تعدادي باشد كه بايد انتخابات شوند آراء نصف باضافه يك حاضرين كافي است مگر در مواردي كه نصاب خاصي داشته باشد.
ماده 171 - در موقع انتخاب افراد و هيأتها نمايندگان ميتوانند خود و يا ديگران را نامزد نمايند مگر در موارديكه روش ديگري پيش بيني شده باشد.
فصل يازدهم
انتظام محوطه مجلس و اختيارات رئيس، مخبرين و تماشاچيان، تخلفات تماشاچيان و مجازات آنها، جايگاه نمايندگان و رياست جمهوري و اعضاي شوراي نگهبان و وزراء در تالار جلسه
اول -
ماده 172 - حفظ انتظام و امنيت محوطه مجلس بعهده رئيس مجلس و در غياب او بعهده نواب رئيس است و هيچ مقام و قوه‌اي بدون اجازه رئيس حق مداخله در محوطه و امور مجلس را ندارد.
ماده 173 - بغير از رئيس جمهور و نخست وزير و وزراء و مشاوران آنان و اعضاي شوراي نگهبان و معاونان پارلماني وزراء كه به مجلس معرفي شده باشند و آن عده از كاركنان و مستخدمين مجلس كه از طرف هيئت رئيسه اجازه ورود به جلسه را دارند هيچ كس حق ورود به تالار جلسه را موقع تشكيل جلسه نخواهد داشت مگر از اعضاي اداري مجلس كه رئيس مجلس او را احضار كرده باشد.
تبصره - در صورتيكه مسئولين اجرائي يا قضائي از طرف رئيس براي دفاع و توضيح لايحه و يا طرح دعوت شده باشند شركت آنان در جلسه بلامانع است.
ماده 174 - رئيس مجلس و ساير اعضاي هيئت رئيسه در مورد انجام وظايف محوله در اين آئيننامه در برابر مجلس مسئوليت مشترك دارند.
ماده 175 - در موارديكه حداقل 25 نفر از نمايندگان به كيفيت اداره جلسه و ايفاي وظايف رئيس يا ساير اعضاء هيئت رئيسه معترض باشند ميتوانند تشكيل جلسه مشترك رؤساي كميسيونها و هيئت رئيسه را براي بررسي اعتراضات كتباً درخواست نمايند كه بايد اين جلسه در اولين فرصت تشكيل و با حضور سه نفر از منتخبين نمايندگان معترض به مسأله رسيدگي نمايد. متن اين تقاضا در جلسه رسمي قرائت نخواهد شد.
تبصره 1 - در صورتيكه اكثريت رؤساي كميسيونها و اعضاء هيئت رئيسه رأي بر عدم صلاحيت فرد مورد اعتراض دادند نماينده يا نمايندگان مورد اعتراض موظف به استعفاي خود از هيئت رئيسه ميباشند.
تبصره 2 - گزارش كميسيون در جلسه غيررسمي مورد بررسي قرار ميگيرد و سپس در جلسه علني رأي گيري بعمل خواهد آمد.
تبصره 3 - استعفاء در اولين جلسه علني مجلس مطرح و بدون بحث به رأي گذاشته ميشود. در صورت عدم پذيرفته شدن استعفاء، مستعفي بكار خود ادامه خواهد داد و در صورت پذيرفته شدن استعفاء حق شركت در انتخابات مجدد را دارد.
دوم -مخبرين و تماشاچيان
ماده 176 - مخبرين جرايد و راديو تلويزيون و تماشاچيان با داشتن كارت مخصوص همان جلسه و نيز مأمورين انتظامي در محلهاي مخصوص حق حضور خواهند داشت و بايد در تمام مدت جلسه ساكت باشند و از هرگونه تظاهر خودداري كنند و در غير اينصورت با دستور رئيس تالار جلسه را ترك مينمايند و در صورتيكه عمل تماشاچيان مستوجب تعقيبات كيفري بشود تماشاچي توسط مأمورين انتظامي مستقر در مجلس توقيف و به‌مراجع صالحه تسليم خواهد شد.
تبصره 1 - هر يك از نمايندگان ميتواند در هر جلسه حداكثر تا سه نفر كه به آنها اعتماد دارد درخواست صدور كارت ورود به تالار جلسه را بنمايد.
تبصره 2 - دبيرخانه مجلس با رعايت موازين تعيين شده از طرف هيئت رئيسه براي خبرنگاران جرائد داخلي كه بر طبق قانون مطبوعات اجازه انتشار دارند و براي خبرنگاران خارجي كه وزارت ارشاد معرفي نمايد كارت موقت غيرقابل انتقال صادر مينمايد.
ماده 177 - حمل هر نوع اسلحه براي كساني كه وارد ساختمان اصلي مجلس ميشوند باستثناي مأمورين انتظامي مستقر در مجلس و يا مجاز به ورود در محوطه مجلس اكيداً ممنوع است.
سوم -جايگاه نمايندگان و رياست جمهوري و اعضاي شوراي نگهبان و وزراء در تالار جلسه
ماده 178 - جايگاه نمايندگان پس از ارائه اعتبارنامه به دبيرخانه مجلس به حكم قرعه تعيين ميشود و در دفتر مخصوص ثبت خواهد شد قرعه‌كشي هر 6 ماه يك مرتبه تجديد ميشود. در دو رديف اول رئيس جمهور و مشاوران او و اعضاء شوراي نگهبان و هيئت وزيران و معاونان پارلماني خواهند نشست.
فصل دوازدهم
ادارات مجلس و تمركز كليه امور مالي و اداري و قانونگزاري و اختيارات هيئت رئيسه - وظايف منشيان و كارپردازان - بودجه مجلس
اول - ادارات مجلس و تمركز كليه امور مالي و اداري و قانونگزاري و اختيارات هيئت رئيسه
ماده 179 - كليه امور اداري مجلس اعم از مالي، استخدامي و سازماني و غيره در همه حال بعهده هيئت رئيسه است كه بر طبق قوانين خاص مصوب مجلس تحت نظر رئيس اداره ميشود و نيز كليه احكام صادره اعم از ترفيع و اضافه و نقل و انتقالات كارمندان و كليه كاركنان مجلس طبق بودجه مصوب بايد به امضاي رئيس مجلس برسد.
و نيز كليه نامه هاي مربوط به امور قانوني و پارلماني چه از طرف كميسيونها و چه از طرف ادارات با امضاي رئيس مجلس يا اشخاصي از هيئت رئيسه كه از طرف رئيس معين ميشود صادر ميگردد.
دوم - وظايف منشيان و كارپردازان
ماده 180 - مراقبت در ضبط و تحرير صورت مذاكرات و طبع و توزيع آن و نيز قرائت لوايح و طرحها و پيشنهادات و نوشته‌ها و مطالبي كه بايد به اطلاع مجلس برسد از وظايف منشيان مجلس است علاوه بر اين، تنظيم پيشنهادهاي واصله از طرف نمايندگان بترتيب وصول با قيد شماره و ترتيب اجازاتي كه نمايندگان در جلسه براي نطق ميخواهند با رعايت حق تقدم و قيد شماره ترتيب بعهده آنان است.
ماده 181 - وظايف كارپردازان عبارت است از امور كارپردازي مجلس و تهيه بودجه سالانه بترتيبي كه در ماده بعد مقرر است و مراقبت در حفظ و اداره و ثبت ابنيه و اموال و مؤسسات مجلس و نظارت در اجراي بودجه و تطبيق احكام مذكور در ماده (179) با بودجه مصوبه، قبل از امضاي رئيس مجلس و پرداخت ها و امضاي حوالجات و چكها و كليه اسناد خرج كه بايد از صندوق مجلس پرداخت شود.
تبصره - اسناد خرج كه بايد از صندوق مجلس پرداخت شود و همچنين حوالجات و چكها بايد لااقل به امضاي دو نفر از كارپردازان برسد.
سوم - بودجه مجلس
ماده 182 - كارپردازان تا پانزده آذر ماه هر سال بودجه سال بعد مجلس را تهيه و پس از تصويب هيئت رئيسه منتهي تا اول دي ماه براي ارجاع به كميسيون محاسبات تقديم مجلس مينمايند. كميسيون پس از رسيدگي گزارش آنرا منتهي تا 15 ديماه بمنظور درج در بودجه كل كشور از طريق رئيس براي هيئت دولت ميفرستد و دولت عيناً آنرا ضمن بودجه كل كشور به مجلس ميدهد و بعد از تصويب مجلس اجازه اجراي آن به كارپردازي داده خواهد شد.
فصل سيزدهم
حقوق نمايندگان - تفسير قوانين
اول
ماده 183 - مقرري و مخارج مخصوص سمت و مسئوليت نمايندگان با پيشنهاد كميسيون محاسبات و تصويب كميسيون مشترك هيئت رئيسه و كميسيون برنامه و بودجه براي هر دوره تعيين و در بودجه سالانه گنجانده ميشود. قبل از تصميم مجدد در هر دوره مطابق مصوب دوره قبل عمل خواهد شد.
دوم - تفسير قوانين
ماده 184 - شرح و تفسير قوانين عادي كه بموجب اصل 73 قانون اساسي از مختصات مجلس است چه بصورت لوايح و چه بصورت طرحها يك شوري است و ميتواند بطور عادي يا بصورت فوريت مورد مذاكره قرار گيرد و بحث در كليات و جزئيات از هم تفكيك نميشود.
ماده 185 - در صورتيكه تفسير بصورت دو فوريتي و سه فوريتي نباشد پس از گزارش كميسيون و توضيح مخبر يك مخالف و يك موافق هر يك حداكثر بمدت 10 دقيقه صحبت خواهد كرد و با پيشنهاد 10 نفر از نمايندگان و تصويب مجلس مدت صحبت و تعداد مخالف و موافق قابل تغيير‌است.
ماده 186 - در صورتيكه گزارش كميسيون و همين طور پيشنهادات ديگر كه به كميسيون رسيده بود بتصويب مجلس نرسد هر نماينده ميتواند نظر خود را كتباً به هيئت رئيسه بدهد و پيشنهادات بترتيب وصول مورد بحث قرار ميگيرد و اگر پيشنهادي بتصويب نرسيد سؤال براي بحث بيشتر به كميسيون ارجاع ميشود.
ماده 187 - در موارد دو فوريتي و سه فوريتي پس از طرح ابهام توسط نماينده دولت يا رئيس مجلس نمايندگان نظر خودشان را بصورت پيشنهاد كتباً به هيئت رئيسه ميدهند و نظريات به توسط يكي از منشيان ابتداء قرائت و بترتيب وصول و به شيوه پيشنهادات مورد بحث و رأي گيري قرار‌ميگيرد.
آئين نامه فوق در جلسة روز يكشنبه بيست و سوم خرداد ماه 1361 مجلس شوراي اسلامي تصويب و در تاريخ 23 /3 /1361 به تأييد شوراي محترم نگهبان رسيده است و الحاق به تبصره به ماده 152 در جلسة روز چهارشنبه بيست و هفتم مرداد ماه 1361 و اصلاح بند 21 ماده 42 و اصلاح ماده 42 و الحاق يك تبصره به آن و اصلاح ماده 148 تحت عنوان «قانون رفع نقائص و تكميل آئيننامه داخلي» در جلسة روز يكشنبه هجدهم ارديبهشت ماه 1362 مجلس شوراي اسلامي جمعاً در يكصد و هشتاد و هفت ماده و هفتاد تبصره تصويب و بترتيب در جلسات 27 /5 /1361 و 18 /2 /1362 شوراي محترم نگهبان به تأييد رسيده است.
رئيس مجلس شوراي اسلامي - اكبر هاشمي
تبصره 2 (منسوخه 17ˏ01ˏ1365) - هر گاه هيأت وزيران پس از تصويب كليات لايحه‌اي در هر مرحله تا تصويب نهائي رأي به استرداد آن بدهد ميتواند آنرا توسط وزير مربوط يا معاون امور مجلس با ذكر دليل و صحبت يكنفر مخالف هر كدام حداكثربمدت ده دقيقه و تصويب مجلس مسترد نمايد.
تبصره2 (منسوخه 27ˏ10ˏ1366) - در صورت تعارض دو تقاضاي رأي علني و مخفي با رأي مجلس بدون بحث رفع تعارض بعمل ميآيد.
ماده 143 - 20 نفر از نمايندگان مي توانند قبلا ثبت نام نموده و نظر موافق يا مخالف خود را نسبت به هر يك از وزراء بيان نمايند.
حداكثر مدت صحبت هر نماينده نيم ساعت و حداكثر مدت صحبت رئيس جمهور يا وزراء پيشنهادي براي اداي توضيحات و جواب سؤالات و دفاع لازم در طي دو جلسه پنج ساعت ميباشد.
سؤالات نمايندگان در طول مدتيكه برنامه دولت مطرح است از طريق هيأت رئيسه كتباً به رئيس جمهور يا وزير پيشنهادي ذيربط داده ميشود.
رئيس جمهور در شروع اولين جلسه توضيحاتي را كه لازم بداند به مجلس ارائه مي نمايد و در آخر هر جلسه خود و يا وزيران پيشنهادي به جواب سئوالها و ايرادها و دفاع خواهند پرداخت رأي اعتماد به دولت پس از آخرين صحبت رئيس جمهور و يا فرديكه او تعيين مي كند انجام ميشود، مناط اعتبار رأي اعتماد اكثريت مطلق آراء نمايندگان حاضر صاحب رأي است.
تبصره 1 (منسوخه 26ˏ05ˏ1368) - هر نماينده مي تواند درباره وزراء بعنوان موافق و مخالف با رعايت وقت مساوي موافقين و مخالفين صحبت كند.
تبصره 2 (منسوخه 26ˏ05ˏ1368) - در موارد معرفي يك يا چند وزير ( كمتر از نصف مجموع وزراء) مدت بحث براي هر يك از نمايندگان و دولت نصف وقت تعيين شده براي بحث كابينه كامل خواهد بود.
تبصره 3 (منسوخه 26ˏ05ˏ1368) - رأي اعتماد به هيأت وزيران بصورت جدا جدا براي هر يك از وزيران انجام ميشود و چنانچه مجلس به يك يا چند وزير رأي اعتماد نداد رئيس جمهور موظف است با رعايت اصل 135 قانون اساسي حداكثر ظرف مدت پانزده روز فرد يا افراد ديگري را براي اخذ رأي به مجلس معرفي نمايد.
تبصره (منسوخه 11ˏ10ˏ1373) - رئيس جلسه علني مجلس در موارد لازم مي تواند به رئيس با دادستان ديوان محاسبات جهت اظهار نظر در طرحها و لوايح مربوطه اجازه دهد.
تبصره 2 (منسوخه 27ˏ06ˏ1403) - حداقل اعضاي كميسيونهاي ديوان محاسبات و كار و امور اجتماعي و سؤالات هفت نفر ميباشد.
ماده 69 - با تقاضاي تشكيل جلسه غير علني توسط نخست وزير يا يكي از وزراء يا ده نفر از نمايندگان مجلس براي رسيدگي به موردي كه در دستور‌كار مجلس قرار دارد، نوبت كه به آن مورد رسيد، جلسه رسمي بصورت غير علني در آمده و تقاضاكننده ادله خويش را مبني بر وجود شرايط اضطراري و اقتضاي امنيت كشور و بالنتيجه لزوم برگزاري غير علني جلسه رسمي مجلس حداكثر تا مدت 15 دقيقه متوالياً و يا متناوباً در دو نوبت ارائه نموده و يكنفر بعنوان مخالف حداكثر تا 15 دقيقه صحبت كرده و مجلس در صورتي كه با رأي دو سوم حاضرين تصويب كرد، كار رسيدگي در جلسه غير علني‌ادامه مييابد و اگر مجلس به كفايت دلايل رأي نداد، جلسه به حالت علني بازگشته و به روال عادي عمل خواهد شد.
تبصره 1 (منسوخه 14ˏ07ˏ1364) - مصوبات جلسه غير علني در صورتي معتبر است كه با حضور شوراي نگهبان به تصويب سه چهارم مجموع نمايندگان برسد.
تبصره 2 (منسوخه 14ˏ07ˏ1364) - تشخيص رفع شرايط اضطراري براي انتشار مذاكرات و مصوبات جلسات غير علني براي اطلاع عموم با مجلس است كه با پيشنهاد يكي از تقاضاكنندگان مذكور در اصل 69 و مذاكره بنحو مقرر در همين ماده، در جلسه غير علني و تصويب اكثريت مطلق حاضرين در مجلس عملي ميگردد.
تبصره (منسوخه 03ˏ10ˏ1370) - كميسيون برنامه و بودجه مكلف است به منظور بررسي پيشنهادات كميسيونهاي تخصصي مربوطه، جلسات مشتركي را حسب مورد با آنها‌تشكيل دهد، اعضاء كميسيونهاي تخصصي مربوطه در جلسات مشترك فوق داراي حق رأي خواهند بود، لكن مسووليت رسيدگي، هماهنگي، تلفيق نهائي بودجه و گزارش بودجه به مجلس و دفاع از آن در مجلس همچنان به عهده كميسيون برنامه و بودجه بعنوان كميسيون اصلي خواهد بود. در‌صورتيكه كميسيونهاي تخصصي پيشنهاد افزايش سقف اعتبارات جاري و عمراني را بدهند در صورت پذيرش كميسيون برنامه و بودجه مورد تصويب قرار ميگيرد.
تبصره (منسوخه 14ˏ09ˏ1375) - كميسيوني جهت رسيدگي به مسايل مربوط به زنان، جوانان و خانواده تحت عنوان كميسيون امور زنان، جوانان و خانواده به كميسيونهاي فوق اضافه ميگردد.
تعداد اعضاي كميسيون طبق ماده (43) آيين نامه داخلي مجلس تعيين و حداقل نصف اعضاي اين كميسيون از نمايندگان زن داوطلب خواهد بود. (در صورت وجود).
عضويت در اين كميسيون مانع از عضويت در ساير كميسيونهاي مجلس نمي باشد.
تبصره (منسوخه 04ˏ02ˏ1373) - كميسيون تخصصي موظف است همزمان با دعوت از وزير مربوطه و نماينده يا نمايندگاني كه سئوال يا سئوالات را مطرح نموده‌اند از كميسيون اصول 88 و 90 براي اعزام نماينده به كميسيون تخصصي دعوت بعمل آورد و در صورت اعلام نياز كميسيون اصول 88 و 90، مشروح مذاكرات و مدارك درخواستي را در اختيار اين كميسيون قرار دهد.
ماده 107 - هنگام طرح شور اول و دوم لايحه بودجه در مجلس، جلسات بايد بلاانقطاع در كليه ايام هفته غير از جمعه و تعطيلات رسمي حداقل روزي شش ساعت منعقد گردد و تا موقعي كه شور و مذاكره پايان نيافته و رأي مجلس اخذ نشده است از دستور خارج نميشود و هيچ لايحه و طرح ديگري قابل طرح نيست مگر لايحه يك يا چند دوازدهم بودجه در صورت ضرورت.
تبصره 1 (منسوخه 23ˏ09ˏ1372) - در صورت ضرورت با پيشنهاد رئيس مجلس و تصويب مجلس در روزهاي جمعه و تعطيلات رسمي نيز ميتوان براي بررسي لايحه بودجه تشكيل جلسه داد.
تبصره 2 (منسوخه 23ˏ09ˏ1372) - اگر مطلب فوري و فوتي اعم از لوايح و طرحهاي دو فوريتي و غيره پيش آيد كه به تشخيص مجلس تأخير آن موجب زيان جبران ناپذيري باشد در اين صورت براي طرح و تصويب آن زمان محدودي معين ميشود.
تبصره (منسوخه 11ˏ11ˏ1363) - در مورد طرحها و لوايحي كه به دو كميسيون ارتباط اساسي داشته باشد، هيأت رئيسه بايد كميسيون مشترك تشكيل دهد.
تبصره (منسوخه 11ˏ11ˏ1363) - در صورتيكه سؤال كننده كتباً نسبت به سؤال خود اعلام انصراف كند، اعلام انصراف بوسيله رئيس مجلس يا منشي در جلسه علني قرائت ميشود.
تبصره 2 (منسوخه 26ˏ03ˏ1371) - بين افرادي كه رأي مساوي آورده و احتساب آنان بعنوان اعضاء كميسيونها باعث افزايش سقف كميسيون مي شود قرعه‌كشي انجام مي گيرد.
تبصره 3 (منسوخه 26ˏ03ˏ1371) - افرادي كه طبق ماده مذكور براي كميسيون اول مورد نظر خود انتخاب نشوند در كميسيون دوم مورد تقاضاي خود در صورتي كه از متقاضيان اولويت درجه اول تكميل نشده باشد قرار داده خواهند شد. اگر در اين مرحله نيز تعداد افراد بيش از تعداد لازم كميسيون باشد مجدداً با رعايت اولويتهاي فوق الذكر و با رأي اكثريت هيأت رئيسه و رؤساي شعب براي كميسيون دوم انتخاب مي شوند و كساني كه در اين مرحله نيز براي كميسيون دوم مورد تقاضا انتخاب نشوند به تشخيص اكثريت اعضاء جلسه مشترك فوق‌الذكر براي يكي از كميسيونهاي ديگر مجلس تعيين مي گردند.
تبصره 4 (منسوخه 26ˏ03ˏ1371) ـ اين قانون [اين اصلاحيه] از زمان تصويب لازم‌الاجرا است.
تبصره 3 (منسوخه 09ˏ12ˏ1371) - مهلت انجام تحقيق و تفحص به مدت دو ماه بوده و در صورت ضرورت با درخواست هيأت تحقيق و تفحص و تصويب هيأت رئيسه مجلس شوراي اسلامي حداكثر تا شش ماه قابل تمديد است.
تبصره 4 (منسوخه 09ˏ12ˏ1371) - در صورت احراز تخلف توسط هيأت تحقيق و تفحص مراتب حسب مورد براي پيگيري به كميسيون اصول 88 و 90 ارجاع و كميسيون مذكور متخلف را به محاكم قضائي جهت پيگيري معرفي مي نمايد.
هيأتهاي رسيدگي به تخلفات اداري و دادگاه صالحه موظفند حسب مورد به تقاضاي كميسيون فوق الذكر خارج از نوبت و برابر مقررات رسيدگي كرده و نتيجه را به كميسيون مربوطه اعلام نمايد.تحقيق و تفحص در مورد آن دسته از نهادهائي كه تحت امر مستقيم مقام معظم رهبري هستند با اجازه معظم له انجام خواهد شد.
تبصره 5 (منسوخه 09ˏ12ˏ1371) - مسئوولان دستگاه موضوع تحقيق و تفحص و كليه دستگاههاي اجرائي، قضائي و نهادهاي انقلاب اسلامي موظف به فراهم نمودن امكانات و تسهيلات مورد نياز هيأت و در اختيار گذاردن اطلاعات و مدارك درخواستي هيأت مي باشند و در صورت عدم همكاري مسئولان دستگاه ذيربط متخلف و مجرم محسوب مي گردند و كميسيون اصول 88 و 90 در صورتيكه هيأت تحقيق و تفحص شكايت نمايد طبق مقررات قانوني رسيدگي خواهد كرد.
آییننامه داخلی مجلس شورای اسلامی
مصوب 1361/03/23 مجلس شورای اسلامی
محل و طرز تشکیل اولین جلسه مجلس و هیات رئیسه سنی
ماده 1 - محل مجلس شورای اسلامی جمهوری اسلامی ایران محل تشکیل اولین مجلس خبرگان است که قانون اساسی ایران در آن به تصویب رسیده است و هیچ محل دیگری برای تشکیل جلسات عمومی مجلس رسمیت ندارد مگر در مواقع اضطرار که به سبب آفات طبیعی و یا هجوم دشمنان و امثال آن اجتماع و تشکیل جلسات ممکن نباشد، محل جدید و تاریخ جلسات باید رسماً به اطلاع نمایندگان برسد.
ماده 2 - مسن ترین فرد از نمایندگان حاضر به عنوان رئیس سنی و فرد بعدی به عنوان نایب رئیس و دو نفر از جوانترین نمایندگان حاضر به سمت منشی معین میشوند و در جایگاه هیات رئیسه قرار میگیرند. در صورت تساوی سن هیات رئیسه سنی با قید قرعه از بین مسن ترین و جوانترین نمایندگان حاضر تعیین خواهد شد. تشخیص هیات رئیسه سنی با اداره قوانین مجلس است.
ماده 3 - وظایف هیات رئیسه سنی، اداره جلسه افتتاحیه و انجام مراسم تحلیف و اجرای انتخابات هیات رئیسه موقت است، انتخاب هیات رئیسه موقت پس از شور در شعب و در جلسه علنی بعد مجلس انجام خواهد شد. ترکیب و وظایف و طرز انتخاب آن مانند هیات رئیسه دائم است به جزاینکه اکثریت نسبی در انتخاب رئیس کافی خواهد بود.
ماده 4 - نخستین جلسه هر دوره مجلس شورای اسلامی طبق اصل شصت و پنجم قانون اساسی با حضور حداقل دو سوم مجموع نمایندگان (180 نفر) رسمیت مییابد در آغاز جلسه آیات 35 تا 42 سوره شوری تلاوت میشود. پس از قرائت پیام رهبر و یا شورای رهبری مراسم تحلیف انجام و در پایان جلسه نمایندگان به منظور بزرگداشت خون شهیدان و ادای احترام و تجدید عهد با آنان در بهشت زهرا حضور خواهند یافت.
ماده 5 - نمایندگان حاضر در مجلس طبق اصل شصت و هفتم قانون اساسی به هیات اجتماع در حال قیام سوگند یاد میکنند. متن سوگند نامه توسط رئیس قرائت میشود و نمایندگان بحالت اجتماع در حال قیام آن را تکرار و پس از انجام مراسم، سوگند نامه را امضا میکنند. نمایندگان اقلیتهای دینی این سوگند را با ذکر کتاب آسمانی خود یاد خواهند کرد. نمایندگانی که در جلسه نخست شرکت ندارند باید در اولین جلسه رسمی که حضور پیدا میکنند سوگند را به جای آورند و ذیل سوگند نامه را امضا کنند.
ماده 6 - پس از انجام مراسم تحلیف، نمایندگان به حکم قرعه متساویاً به پانزده شعبه تقسیم شده و هر چند نفری که باقی ماندند به ترتیب از شعبه اول، یک یک به شعب افزوده میشود. شعب برای انتخاب هیات رئیسه خود و سپس برای رسیدگی به اعتبارنامه ها و پرونده های انتخاباتی و وظایف مربوط هر روز بدون تعطیل و حداقل روزانه 6 ساعت تشکیل جلسه میدهند. نمایندگانی که بعداً سوگند یاد میکنند به حکم قرعه به عضویت شعبی که کسری دارند پذیرفته میشوند. هر شعبه دارای یک رئیس و دو نایب رئیس و یک مخبر و دو منشی خواهد بود که جداگانه با رای مخفی با ورقه اکثریت نسبی که بیش از یک سوم کل اعضاء شعبه باشد به مدت یک سال انتخاب میشوند و در صورت تساوی به حکم قرعه عمل خواهد شد. نتیجه انتخابات با ذکر آراء باید طی گزارشی به وسیله مخبر به اطلاع مجلس برسد. مناط اعتبار برای رسمیت جلسه شعب حداقل دو سوم اعضاء م. ب. و تصویب اعتبارنامه ها و تصمیمات شعب به جزدر مورد انتخاب افراد، با اکثریت مطلق آراء عده حاضر خواهد بود.
ماده 7 - شعب به موجب جدول حوزه های انتخابی مجلس شورای اسلامی که براساس حروف تهجی از طرف اداره قوانین مجلس با نظارت هیات رئیسه تنظیم و توزیع میشود، رسیدگی به اعتبارنامه ها و تشخیص صحت و سقم انتخابات و صلاحیت منتخبین را بر طبق شرایط مندرج در قانون انتخابات شروع و گزارش آن را از طریق هیات رئیسه به مجلس تقدیم میدارند. هر شعبه برای تسریع در کار میتواند یک یا چند شعبه فرعی تعیین کند که اعضای آن به قید قرعه از بین منتخبین آن شعبه تعیین میشوند، ولی رسیدگی نهایی در شعبه اصلی به عمل میآید و گزارش آن توسط مخبر شعبه طبق دستور جلسه به مجلس داده خواهد شد و در صورت غیبت مخبر به ترتیب یکی از دو نایب رئیس یا منشیان وظیفه او را انجام خواهد داد.
ماده 9 - شعب موظفند صورت جلسات خود را با قید اسامی حاضرین و غائبین و تاخیرکنندگان به وسیله منشی شعبه تنظیم و تقدیم هیات رئیسه مجلس نمایند.
ماده 10 - تشخیص صلاحیت نامزدی اعضاء شعبه برای عضویت در کمیسیون های مجلس براساس پیشنهاد خود نماینده و رای اکثریت نسبی مجموع آراء موافق و مخالف هر شعبه خواهد بود.
تبصره - هر نماینده ملزم است برای عضویت حداقل در دو کمیسیون به ترتیب اول و دوم پیشنهاد دهد.
تشکیل کمیسیون های تحقیق و تدوین آییننامه، نحوه رسیدگی به اعتبارنامه ها در شعب و کمیسیون تحقیق
ماده 11 - شعب موظفند پس از تعیین هیات رئیسه خود بلافاصله دو نفر از اعضای خود را که آگاهی بیشتری به مسائل حقوقی داشته و از صلاحیت لازم برخوردار باشند به عنوان اعضاء اصلی و علی البدل به عضویت کمیسیون تحقیق انتخاب نمایند و نتیجه را در جلسه بعد مجلس گزارش دهند.
ماده 12 - هر شعبه یک نفر دیگر از اعضاء را که واجد صلاحیت باشد برای تشکیل کمیسیون آییننامه داخلی مجلس شورای اسلامی معین و نتیجه را به مجلس گزارش خواهد کرد این کمیسیون طرحهای تغییر مواد آییننامه داخلی مجلس را رسیدگی کرده و نظر خ. ر. ب. مجلس گزارش مینماید که مطابق آییننامه مورد بررسی و اظهار نظر قرار گیرد. مادامیکه تغییرات پیشنهادی جدیدی به تصویب مجلس نرسیده است این آییننامه ملاک عمل خواهد بود.
ماده 13 - هیچ شعبه ای نمیتواند تقدیم گزارش خود را بیش از ده روز از تاریخ دریافت پرونده بتعویق بیاندازد، در صورتی که تاخیر به حکم ضرورت پیش آمده باشد، رئیس و در غیاب او نایب رئیس شعبه مکلف است هیات رئیسه مجلس را مطلع سازد و هرگاه هیات رئیسه علت را موجه دانست موضوع را دوباره به همان شعبه و در غیر این مورد به شعبه بعد ارجاع مینماید که ظرف ده روز پس از دریافت گزارش دهند.
ماده 14 - گزارش هر یک از شعب که صرفاً درباره تایید یا عدم تایید اعتبارنامه ها و بدون ذکر دلیل م. ب. در مجلس قرائت میشود.
هرگاه این گزارش مبنی بر تایید نماینده باشد و از طرف نمایندگان مخالفتی ابراز نشود اعتبارنامه تصویب شده تلقی میگردد و رئیس تصویب آن را اعلام مینماید.و در صورتی که گزارش شعبه مبنی بر عدم تایید اعتبارنامه نماینده باشد و یا در مجلس کسی مخالفت کند، پرونده انتخاباتی بدون بحث در مجلس به کمیسیون تحقیق ارجاع میگردد.
ماده 15 - کمیسیون تحقیق ظرف حداکثر 15 روز به دلائل و توضیحات کتبی مخالفین (که باید ظرف 5 روز از تاریخ ارجاع اعتبارنامه به کمیسیون تحقیق فرستاده باشند) رسیدگی میکند و در صورتی که کمیسیون ضروری تشخیص دهد توضیحات شفاهی از تمام و یا از بعضی از‌مخالفین و موافقین و شهود مخالف و موافق خواهد خواست و بالاخره پس از استماع مدافعات نماینده مورد اعتراض رای خواهد داد. نماینده مورد اعتراض باید ظرف سه روز از تاریخ ابلاغ دعوت کمیسیون در جلسه حاضر شود و یا کتباً مدافعات خود را ارسال دارد و در صورت دوبار دعوت و عدم حضور بدون عذر موجه حق وی ساقط خواهد شد و کمیسیون میتواند بدون استماع مدافعات نماینده مورد اعتراض رای صادر نماید و رای کمیسیون که بلافاصله به هیات رئیسه ارسال میگردد باید مدلل و موجه و با امضا اکثریت مطلق اعضاء کمیسیون باشد و در مجلس قرائت خواهد شد.
تبصره - تشخیص عذر موجه با کمیسیون تحقیق م. ب..
ماده 16 - نماینده‌ای که در موقع طرح اعتبارنامه مخالفت کرده باشد خواه اعتبارنامه مورد تایید شعبه و کمیسیون تحقیق قرار گرفته یا قرار نگرفته باشد میتواند حداکثر به مدت نیم ساعت در مجلس صحبت کند و چنانچه تعداد نمایندگانی که در موقع طرح اعتبارنامه مخالفت کرده‌اند بیش از یکنفر باشند مدت صحبت هر یک حداکثر یکربع ساعت خواهد بود. پس از صحبت مخالف یا مخالفین نماینده مورد اعتراض میتواند به مدت یکساعت یا به میزان مجموع مدتیکه نمایندگان مخالف صحبت کرده‌اند، از خود دفاع کند. این دفاع ممکن است بنا به درخواست نماینده‌ای که مورد اعتراض واقع شده پس از صحبت نمایندگانی که به عنوان مخالف صحبت کرده‌اند و یا بعد از هر یک از آنها انجام یابد. نماینده مورد اعتراض حق دارد نماینده یا نمایندگان دیگری را برای دفاع معرفی نماید و نیز نماینده مورد اعتراض میتواند قسمتی از وقت دفاع خ. ر. ب. نماینده دیگری واگذار کند.همچنین نماینده مورد اعتراض و مدافع یا مدافعان او میتوانند به تمام اعتراضات در جلسه بعد جواب بدهند و دفاع نمایند. مناط تصویب اعتبارنامه اکثریت مجموع آراء موافق و مخالف خواهد بود و آراء ممتنع به حساب نخواهد آمد.
ماده 17 - چنانچه نماینده ای بدون عذر موجه (به تشخیص هیات رئیسه) تا یکماه پس از ابلاغ به وی برای دفاع از اعتبارنامه خود در جلسه حاضر نشود مجلس میتواند اعتبارنامه وی را مورد بحث و اظهار نظر قرار دهد.
ماده 18 - اگر کمیسیون تحقیق ظرف 15 روز نظر خ. ر. ب. مجلس اعلام نکرد، نمایندگانی که اعتبارنامه آنها مورد اعتراض واقع گردیده یا در شعبه تایید نشده است میتوانند درخواست طرح اعتبارنامه خود و ذکر دلائل عدم گزارش کمیسیون تحقیق را در مجلس بنمایند و همچنین 15 نفر از نمایندگان دیگر نیز میتوانند چنین تقاضائی را بکنند. هیات رئیسه موظف است در اولین فرصت این درخواست را در مجلس مطرح نماید و پس از استماع توضیح کمیسیون مجلس در این مورد تصمیم میگیرد. در صورت موجه بودن علت تاخیر مجلس میتواند با اکثریت آراء مهلت را تا 15 روز دیگر تمدید نماید. در غیر این صورت اعتبارنامه در جلسه بعد مجلس طرح گردیده و مخالفینی که قبلا اعتراض کرده‌اند و اگر معترضی نبوده است مخبر شعبه مربوطه دلائل عدم تایید شعبه را در جلسه علنی بیان میکند. بعد از دفاع صاحب اعتبارنامه، مجلس وارد رای گیری میشود.
ماده 19 - هرگاه معترض به اعتبارنامه ای قبل از رای گیری نهایی از اعتراض خود منصرف شود اعتبارنامه در جلسه رسمی علنی مطرح میگردد. اگر نماینده دیگری اعتراض نکند، اعتبارنامه تصویب شده تلقی میشود و در صورت وجود معترض جدیدی فقط برای یکبار پرونده به کمیسیون تحقیق احاله میشود و گزارش کمیسیون تحقیق برای بررسی و اظهار رای در مجلس مطرح میگردد.
ماده 20 - چنانچه اعتبارنامه نماینده ای از طرف شعبه مورد اعتراض واقع شده و به کمیسیون تحقیق احاله شده باشد، نظر کمیسیون تحقیق در مجلس قرائت میشود. اگر گزارش کمیسیون مبنی بر رد اعتبارنامه باشد مخبر کمیسیون تحقیق ادله رد اعتبارنامه را توضیح میدهد و در صورتی که گزارش مبنی بر تایید اعتبارنامه باشد و یا در موعد مقرر گزارش ندهد، مخبر شعبه معترض ادله اعتراض را توضیح میدهد و نماینده مورد اعتراض مطابق ماده 16 دفاع مینماید.
ماده 21 - اخذ رای نسبت به اعتبارنامه مورد اعتراض مخفی و با ورقه خواهد بود، مگر آنکه صاحب اعتبارنامه تقاضای رای علنی نماید که در این صورت رای علنی و با ورقه خواهد بود و بهیچوجه رای گیری مخفی نخواهد بود.
ماده 22 - نمایندگانی که هنوز اعتبارنامه آنان به تصویب نرسیده، حق دادن رای به جزدر مورد اعتبارنامه نمایندگان و همچنین حق حضور در شعبه و یا کمیسیون تحقیق هنگام رسیدگی به اعتبارنامه خود را ندارند و در صورتی که از طرف شعبه یا کمیسیون یا با تقاضای خود برای ادای توضیحات دعوت شوند، حق رای نخواهند داشت ولی حق نطق در مجلس را دارند.
ماده 23 - هر نماینده میتواند از مقام نمایندگی استعفاء دهد، به شرط اینکه دارای دلیل موجهی باشد و پذیرش آن با اکثریت مطلق آراء حاضرین است.
ماده 24 - نماینده استعفاء نامه مدلل خ. ر. ب. عنوان رئیس مجلس مینویسد و رئیس مجلس آن را در اولین جلسه علنی و بدون قرائت متن اعلام و در دستور کار هفته بعد میگذارد. نماینده مستعفی میتواند قبل از شروع بررسی در مجلس استعفاء نامه خویش را مسترد دارد.
ماده 25 - بررسی استعفاء نامه بدینترتیب خواهد بود که ابتدا استعفاء نامه قرائت شده و سپس شخص مستعفی یا نماینده دیگری به تعیین او تقاضای دفاع خواهد نمود، مدت قرائت استعفاء نامه و توضیح نماینده مستعفی حداکثر نیم ساعت است و مخالف یا مخالفین نیز حداکثر نیم ساعت میتوانند صحبت کنند و سپس رای گیری به عمل میآید. در صورت تصویب استعفاء نامه مراتب از طریق هیات رئیسه به وزارت کشور اعلام میگردد تا طبق قانون انتخابات اقدام نماید.
تبصره - هرگاه استعفای تعدادی از نمایندگان به نحوی باشد که مانع از تشکیل جلسه رسمی گردد قابل طرح در مجلس نیست.
اعتبار جلسات مجلس، انتخابات هیات رئیسه دائمی، نحوه اداره مجلس، فوت و استعفای رئیس و اعضای هیات رئیسه
ماده 26 - پس از تصویب اعتبارنامه حداقل دو سوم مجموع نمایندگان (180 نفر) و وجود شورای نگهبان هیات رئیسه موقت بلافاصله اقدام به انتخاب هیات رئیسه دائم میکند، هیات رئیسه دائم برای یک سال انتخاب میشوند.
ماده 27 - هیات رئیسه دائم مرکب از رئیس و دو نایب رئیس و شش منشی و سه کارپرداز خواهد بود.
ماده 28 - انتخاب رئیس در نوبت اول با اکثریت مطلق آراء نمایندگان صاحب رای است و انتخاب نواب و منشی ها و کارپردازان هر کدام جداگانه و با اکثریت نسبی و رای مخفی و با ورقه خواهد بود. در صورتی که در انتخاب رئیس در نوبت اول اکثریت مطلق حاصل نشود نوبت دوم اکثریت نسبی کافی خواهد بود.
ماده 29 - نواب رئیس به ترتیب تعداد آراء به عنوان نایب رئیس اول و نایب رئیس دوم در غیاب رئیس مجلس به ترتیب وظایف و اختیارات او را به عهده خواهند داشت. در صورت تساوی آراء مسن ترین آنها نایب رئیس اول خواهد بود.
تبصره - رئیس مجلس میتواند حتی هنگام حضور خود اداره جلسه رسمی را به ترتیب به عهده نواب رئیس بگذارد.
ماده 30 - رئیس مجلس باید در اداره مجلس و اجرای مجازات و مراعات حقوق نمایندگان بی طرفی را اعمال کند. (و هیات رئیسه دائم پس از‌انتخاب سوگند یاد میکنند که حداکثر تلاش خود را برای رعایت آیین نامه و حفظ بیطرفی به کار خواهند برد.)
ماده 31 - قبل از اخذ رای برای هیات رئیسه اسامی نامزدها به ترتیب وصول به هیات رئیسه موقت بدون بحث در جلسه علنی اعلام خواهد شد.
اول - استعفاء یا فوت رئیس یا اعضاء هیات رئیسه
ماده 32 - اگر رئیس مجلس پیش از انقضای مدت از ریاست استعفاء دهد یا فوت نماید نواب رئیس به ترتیب تقدم جلسه را منعقد میسازند و متن استعفاء نامه را قرائت یا فوت را اعلام میدارند. در مورد فوت به احترام متوفی جلسه ختم میشود و در جلسه بعد نایب رئیس جلسه را تشکیل میدهد و‌رئیس جدید طبق آییننامه داخلی انتخاب میشود. در مورد استعفاء بعد از اعلام و قرائت متن استعفاء نامه در مجلس و استماع توضیحات رئیس مستعفی و مذاکراتی که نمایندگان لازم بدانند (حداکثر توضیحات رئیس و مذاکرات نمایندگان یکساعت خواهد بود) چنانچه استعفاء پس گرفته نشود، انتخاب رئیس جدید در جلسه بعد به عمل میآید.
تبصره - در مورد وفات و یا استعفاء سایر اعضاء هیات رئیسه نیز باید بدون تشریفات در جلسه بعد تجدید انتخاب به عمل آید و بهر حال انتخاب رئیس و هر یک از اعضاء هیات رئیسه جدید برای مدت باقیمانده از یک سال خواهند بود.
ماده 33 - به منظور بررسی و اصلاح و تکمیل لوایح دولت و طرحهای قانونی که نمایندگان و یا شوراهای عالی استانها بر طبق اصول 74 و 102قانون اساسی به مجلس میدهند و به منظور تهیه و تمهید طرحهای لازم و انجام وظایف دیگری که بر طبق قانون به عهده مجلس گذاشته شده است کمیسیونهایی در مجلس تشکیل میگردد.
ماده 34 - تعداد و وظایف یا عناوین کمیسیونهای دائمی که برحسب وظایف وزارتخانه ها و نهادهای رسمی کشور تشکیل میشود، در این آییننامه تعیین گردیده است علاوه بر آنها کمیسیونهای اصل 76 و اصل 90 قانون اساسی و دیوان محاسبات و بودجه مجلس نیز تشکیل خواهد شد. نمایندگان برحسب سوابق و اطلاعات و با رعایت اولویتها به عضویت این کمیسیونها انتخاب میشوند. هر کمیسیون میتواند با تصویب اکثریت اعضاء خود برای مشاوره از صاحب نظران دعوت کند.
ماده 35 (منسوخ 1371/03/26) - هیات رئیسه پس از دریافت گزارش بدوی شعب درباره نامزدهای کمیسیونهای مجلس این گزارش را تکثیر و در میان نمایندگان توزیع می نماید. 48 ساعت پس از این توزیع مجدداً شعبه تشکیل جلسه میدهند و ب. ت. ب. گزارش منتشر شده و بررسی همه اولویت ها دوباره نامزدهای خود را برای هر کمیسیون انتخاب و به هیات رئیسه گزارش می نمایند. در صورتی که تعداد افراد معرفی شده از طرف شعب برای هر کمیسیون بیش از تعداد لازم باشد مجموع افراد معرفی شده برای هر کمیسیون با دعوت یکی از افراد هیات رئیسه تشکیل جلسه می دهند تا در مورد افراد مورد نیاز در کمیسیون به توافق برسند. در صورتی که توافق لازم به عمل نیاید افراد مورد نیاز هر کمیسیون در جلسه ای با شرکت روسای شعب و هیات رئیسه با‌رعایت اولویتهائی مانند تخصص، تجربه، و سابقه عضویت در آن کمیسیون و با رای اکثریت تعیین خواهند شد.
تبصره 1 (منسوخ 1371/03/26) - هر یک از اعضای هیات رئیسه و روسای شعب که داوطلب عضویت در کمیسیونی هستند حق شرکت در جلسه مشترک و دادن رای، در جلسه مربوط به خود را ندارند.
تبصره 2 (منسوخ 1371/03/26) - بین افرادی که رای مساوی آورده و احتساب آنان به عنوان اعضاء کمیسیونها باعث افزایش سقف کمیسیون میشود قرعه‌کشی انجام میگیرد.
تبصره 3 (منسوخ 1371/03/26) - افرادی که طبق ماده مذکور برای کمیسیون اول مورد نظر خود انتخاب نشوند در کمیسیون دوم مورد تقاضای خود در صورتی که از متقاضیان اولویت درجه اول تکمیل نشده باشد قرار داده خواهند شد. اگر د. ا. م. نیز تعداد افراد بیش از تعداد لازم کمیسیون باشد مجدداً با رعایت اولویتهای فوق الذکر و با رای اکثریت هیات رئیسه و روسای شعب برای کمیسیون دوم انتخاب میشوند و کسانی که د. ا. م. نیز برای کمیسیون دوم مورد تقاضا انتخاب نشوند به تشخیص اکثریت اعضاء جلسه مشترک فوق‌الذکر برای یکی از کمیسیونهای دیگر مجلس تعیین می گردند.
تبصره 4 (منسوخ 1371/03/26) - این قانون [این اصلاحیه] از زمان تصویب لازم‌الاجرا است.
ماده 36 - هیچ یک از اعضاء هیات رئیسه مجلس نمیتواند به عضویت کمیسیون دیوان محاسبات و بودجه و امور مالی مجلس انتخاب شوند.
ماده 37 - هر نماینده به جز رئیس مجلس ملزم است عضویت یکی از کمیسیونهای دائمی را که برای آن انتخاب و تعیین میشود بپذیرد و در صورت تمایل میتواند در کمیسیونهای دیگر مجلس با حق اظهار نظر و بدون حق رای شرکت کند.
تبصره - عضویت در کمیسیون آییننامه و تحقیق مانع از عضویت در کمیسیون دیگر نخواهد بود.
ماده 38 - پس از انتخاب اعضاء کمیسیونها هر کمیسیون به ریاست مسن‌ترین عضو و با حضور حداقل دو سوم اعضاء خود منعقد و فوراً یک رئیس و دو نایب رئیس و یک مخبر و دو منشی با رای مخفی و با ورقه با اکثریت نسبی به مدت یک سال انتخاب مینماید.
ماده 39 - مناط اعتبار برای رسمیت جلسه کمیسیونها حضور حداقل دو سوم اعضاء م. ب. و تصویب تصمیمات کمیسیون با اکثریت مطلق آراء عده حاضر خواهد بود.
ماده 40 - هر نماینده در راس هر شش ماه میتواند از طریق هیات رئیسه تقاضای تغییر کمیسیون را بنماید و این تغییر و انتقال با موافقت اکثریت اعضاء کمیسیونهای ذینفع انجام میپذیرد.
ماده 41 - هیات رئیسه مجلس حداقل یک نفر منشی اداری مناسب از کارمندان مجلس در اختیار هر کمیسیون میگذارد تا امور اداری مربوطه را از قبیل ارتباط با هیات رئیسه و ادارات مجلس و کمیسیونها و تنظیم و توزیع مراسلات و ضبط مذاکرات و بایگانی اوراق و پرونده ها و سرعت جریان امور دفتری و تهیه صورت جلسات و سایر امور را عهده دار باشد.
ماده 42 (منسوخ 1372/07/06) - کمیسیونهای دائمی مجلس شورای اسلامی عبارتند از:
11 - امور قضایی و حقوقی.
15 - امور بهداری و بهزیستی و امداد و تامین اجتماعی و هلال احمر.
22 - کمیسیون سوالات. (در جلسه 1362/2/18 پیشنهاد اصلاح تصویب و در تاریخ 1362/2/27 به تایید شورای محترم نگهبان رسیده است.)
24 - کمیسیون تدوین آییننامه مجلس.
تبصره (منسوخ 1375/09/14) - کمیسیونی جهت رسیدگی به مسایل مربوط به زنان، جوانان و خانواده تحت عنوان کمیسیون امور زنان، جوانان و خانواده به کمیسیونهای فوق اضافه میگردد.
ماده 43 (منسوخ 1367/09/23) - تعداد اعضاء کمیسیونها بنا به تشخیص جلسه مشترک هیات رئیسه و روسای شعب حداقل 9 نفر و حداکثر 15 نفر و در مورد کمیسیون اصل90 حداقل 15 و حداکثر 31 نفر خواهد بود.
تبصره1 (منسوخ 1367/09/23) - عضویت در کمیسیون ویژه بررسی قوانین شورای انقلاب و قبل از انقلاب مانع عضویت در کمیسیونهای دیگر نمی‌باشد.
تبصره 2 (منسوخ 1368/08/16) - حداقل اعضای کمیسیونهای دیوان محاسبات و کار و امور اجتماعی و سوالات هفت نفر م. ب..
ماده 44 - براساس اصل 90 قانون اساسی کمیسیونی به نام کمیسیون اصل 90 برای رسیدگی به شکایات از طرز کار مجلس یا قوه مجریه و یا قوه قضائیه و برای تحقق بخشیدن به اهداف مذکور در اصل 90 تشکیل میگردد. این کمیسیون میتواند با قوای سه گانه جمهوری اسلامی و تمام وزارتخانه ها و ادارات و سازمانهای وابسته به آنها و بنیادها و نهادهای انقلابی و موسساتی که به نحوی از انحاء به یکی از قوای فوق الذکر مربوط میباشند، مستقیماً مکاتبه یا به آنها مراجعه نماید و برای رسیدگی به شکایاتی که از طرف مسئولین مربوطه بدون جواب مانده و یا جواب قانع کننده بدانها داده نشده و رفع مشکلات توضیح بخواهد و آنها مکلفند در اسرع وقت جواب کافی بدهند.
5 - تسلیم گزارش های شش ماهه راجع به امور محاسباتی و وضع اموال و اشیاء منقول و غیرمنقول مجلس شورای اسلامی به هیات رئیسه.
7 - رسیدگی به امور مرخصی و جریمه های نمایندگان مجلس به ترتیبی که در فصل مربوط به مرخصی و غیبت بدون عذر موجه مندرج است.
ماده 46 - کمیسیونهای مجلس منحصر و محدود به آنچه در این آییننامه آمده است نخواهد بود بلکه در هر مورد اعم از امور داخلی مجلس و یا وظایف تقنینیه مجلس کمیسیونهای دیگری ضرورت داشته باشد با تصویب مجلس تشکیل خواهد شد.
تبصره 1 - لوایح و طرحهائیکه جنبه های مختلف داشته و علاوه بر کمیسیون اصلی به کمیسیونهای دیگری هم ارتباط پیدا نماید از طرف رئیس مجلس پس از مشخص نمودن کمیسیونهای اصلی و فرعی و مواد مربوط به کمیسیونهای فرعی به کمیسیونهای مربوط ارجاع میشود تا نسبت به قسمتی که مربوط به آن کمیسیونها است شور و مداقه به عمل آمده و ظرف ده روز گزارش در مورد قسمتهای مربوطه تهیه و به کمیسیون اصلی ارسال نمایند و این مدت با موافقت کمیسیون اصلی تا ده روز دیگر قابل تمدید است و گزارش نهایی شامل گزارش کمیسیون اصلی و آن قسمت از نظرات کمیسیونهای فرعی که مورد موافقت کمیسیون اصلی قرار نگرفته است م. ب. تا بانضمام گزارش کمیسیون اصلی برای طرح در مجلس تقدیم گردد.
تبصره 2 - گزارش کمیسیون فرعی در مجلس بهمراه کمیسیون اصلی قرائت میگردد و در مواردی که نظرات کمیسیون فرعی با مصوبات کمیسیون اصلی متفاوت باشد در هر مورد مانند پیشنهادهای اصلاحی نخست مخبر کمیسیون فرعی توضیح داده سپس مخالف و موافق مذاکره نموده و در آن مورد رای گیری به عمل میآید.
ماده 48 - هر طرح یا لایحه ای که به کمیسیون ارجاع میشود گزارش رد و یا تصویب تغییر و یا تکمیل آن باید در ظرف مدتی که از طرف هیات رئیسه مجلس با توافق کمیسیون مربوط معین و اعلام میشود و حداکثر آن بیش از یکماه از تاریخ وصول به دفتر کمیسیون نخواهد بود به مجلس داده شود و در غیر این صورت هر یک از نمایندگان یا دولت حق دارد از مجلس تقاضا نماید که آن را در دستور مجلس قرار دهد و حق تقدم طبق ماده 70مربوط به دستور هفتگی مجلس تعیین خواهد شد. ولی در مورد لوایح مفصل هرگاه کمیسیون نتوانست رسیدگی آن را در این مدت تمام کند باید به رئیس مجلس گزارش دهد. با موافقت هیات رئیسه و کمیسیون مربوط این مدت تمدید میشود در صورت موافقت هیات رئیسه این تمدید نباید بیش از یک مرتبه و طولانی‌تر از دو ماه باشد.
ماده 49 - هر ماه گزارش کارهای کمیسیونها به هیات رئیسه مجلس داده میشود تا از طریق تکثیر و نصب در تابلو به اطلاع نمایندگان برسد.
ماده 50 - در جلسات کمیسیونها نمایندگانی که عضویت در آن کمیسیون ندارند بدون داشتن حق رای میتوانند حاضر شوند و در صورتی که از‌طرف کمیسیون برای ادای توضیح یا شرکت در مذاکرات دعوت شده باشند باید شرکت نمایند ولی حق رای ندارند.
ماده 52 - پس از آنکه مجلس درباره طرح یا لایحه‌ای رای نهایی داد اسناد و اوراق و صورتجلسات مربوط به آن، در اداره قوانین مجلس بایگانی میشود.
ماده 53 - در مورد لوایح و طرحهائی که ارتباط اساسی آن به کمیسیون معین روشن نبوده و جنبه های مختلفی داشته باشد هیات رئیسه مجلس میتواند کمیسیون موقت خاصی که افراد آن از طرف کمیسیونهای مربوطه انتخاب میشوند تشکیل دهد و طرح و لایحه را به آن کمیسیون ارجاع نماید. کمیسیون مزبور مانند کمیسیونهای دیگر از بین اعضای خود رئیس و نایب رئیس و دو منشی و یک مخبر انتخاب میکند و پس از شور، نتیجه رای خ. ر. ب. مجلس گزارش میدهد.
تبصره (منسوخ 1363/11/11) - در مورد طرحها و لوایحی که به دو کمیسیون ارتباط اساسی داشته باشد، هیات رئیسه باید کمیسیون مشترک تشکیل دهد.
ماده 54 - در مورد مسائل مهم و استثنائی که برای کشور پیش میآید و تشکیل کمیسیون ویژه‌ای برای رسیدگی و گزارش ضرورت پیدا میکند به پیشنهاد حداقل 15 نفر از نمایندگان صاحب رای و تصویب مجلس کمیسیون تشکیل میشود و اعضاء کمیسیون ویژه که 5 تا 11 نفر خواهند بود، مستقیماً در جلسه علنی توسط نمایندگان با رای مخفی به اکثریت نسبی انتخاب خواهند شد.
ماده 56 - هرگاه دولت یا پانزده نفر از نمایندگان تقاضای ارجاع لایحه یا طرحی را طبق اصل 85 قانون اساسی به کمیسیون یا کمیسیونهای مجلس بنمایند این تقاضا در جلسه علنی اعلام و به ترتیب در دستور کار مجلس قرار میگیرد.
ماده 57 - هنگام طرح تقاضای مزبور در مجلس نماینده پارلمانی دولت و یا نماینده منتخب تقاضاکنندگان، دلایل ضرورت ارجاع لایحه و یا طرح را حداکثر به مدت ده دقیقه بیان مینماید و سپس یکنفر مخالف و یکنفر موافق که قبلا ثبت نام کرده اند و در صورت عدم ثبت نام در مجلس نوبت گرفته باشند هر یک به مدت ده دقیقه صحبت کرده و آنگاه رای گیری به عمل خواهد آمد.
هنگام طرح تعیین مدت در جلسه علنی در صورتی که پیشنهاد دیگری نباشد نسبت به پیشنهاد کمیسیون بدون مذاکره رای گیری میشود و در غیر این صورت نسبت به پیشنهادات نمایندگان به ترتیب وصول در جلسه علنی و بدون مذاکره رای گیری خواهد شد.
لوایح معوق - نحوه استرداد لوایح به وسیله دولت - تنقیح قوانین گذشته
ماده 60 - در ابتدای هر دوره قانونگزاری هیات رئیسه صورتی از طرحها و لوایحی را که معوق مانده به وسیله اداره قوانین تهیه و در اختیار نمایندگان میگذارد و صورتی نیز برای دولت ارسال میدارد. هر یک از طرحها و لوایح معوقه که لزوم رسیدگی به آن به وسیله 15 نفر از نمایندگان یا از طرف دولت تقاضا شود طبق آییننامه به کمیسیونهای مربوط ارجاع میشود و کمیسیونها رسیدگی را به ترتیب مندرج در آییننامه انجام میدهند و هرگاه شور اول آن طرحها یا لوایح قبلا خاتمه یافته باشد رسیدگی به طرح یا لایحه با پیشنهاد کمیسیون و تصویب مجلس یک شوری انجام خواهد شد و‌در مورد تغییر دولت لوایحی که دولت جدید رسماً استرداد آنها را اعلام کرده است از جریان خارج خواهد شد.
ماده 61 - از اولین دوره مجلس شورای اسلامی کمیسیون ویژه ای به منظور رسیدگی به قوانین گذشته اعم از قوانین شورای انقلاب و قوانین قبل از‌انقلاب تشکیل میشود. این کمیسیون متناسب با انقلاب اسلامی تغییرات لازم را در قوانین گذشته پیشنهاد مینماید که به صورت طرح یا لایحه مطابق آییننامه در مجلس مطرح شود.
ماده 62 - نمایندگان باید در روزی که قبلا برای تشکیل جلسه رسمی معین میشود در مجلس حاضر شوند و منتهی تا 15 دقیقه پس از وقت تعیین شده برای جلسه در تالار جلسه حضور یابند. در صورت تاخیر بدون عذرموجه از طرف هیات رئیسه توبیخ خواهند شد و نیز هر یک از نمایندگان که در موقع اخذ رای با اعلام قبلی رئیس مجلس مبنی بر منع خروج از جلسه بدون عذر موجه غایب باشد برای هر رای مستحق یک توبیخ خواهد بود و در صورت تکرار تاخیر و غیبت مقررات انتظامی آیین نامه از طرف هیات رئیسه اجرا خواهد شد.
ماده 63 - حداکثر مدت برای هر جلسه رسمی 4 ساعت است که ممکن است یکسره و یا با فاصله تنفس باشد مگر در موارد ضروری به تشخیص رئیس و ثصویب مجلس، غائبین بعد از تنفس هم مشمول مقررات مربوط به غیبت و تاخیر خواهند بود.
ماده 64 - نمایندگان عضو هیات رئیسه و شعب و کمیسیونها باید در ساعتی که قبلا برای تشکیل جلسات تعیین میشود حاضر شوند و در صورت تاخیر یا غیبت بدون عذر موجه با تشخیص رئیس مربوط بر طبق این آییننامه جریمه میشوند.
ماده 65 - تشکیل جلسات و رعایت ترتیب مذاکرات و اجرای آییننامه و حفظ نظم جلسه طبق این آییننامه به عهده رئیس جلسه است.
ماده 66 - تشخیص عده حضار با استفاده از تابلو یا طریق دیگر به عهده منشیان است که در اول هر جلسه و قبل از اخذ آراء به وسیله رئیس جلسه باید اعلام شود.
ماده 67 - در هر جلسه قبل از ورود در دستور رئیس مجلس میتواند در مورد گزارش حوادث مهم و مسائل فوری روز مطالبی را که آگاهی مجلس از آنها ضروری باشد به اطلاع نمایندگان برساند. حداکثر مدت برای این مطالب نیم ساعت خواهد بود ولی این مطالب بدون رای مجلس مورد بحث واقع نخواهد شد.
ماده 68 - مذاکرات کامل هر جلسه با مصوبات ضبط و ثبت میشود و به انضمام اسامی غائبین و دیرآمدگان آن جلسه و حتی الامکان قبل از انعقاد جلسه بعد بین نمایندگان توزیع میشود. نماینده ای که در صورت مشروح مذاکرات مطلبی بر خلاف اظهارات او ثبت شده باشد به طور اختصار میتواند فقط نسبت به همان مورد در جلسه رسمی تذکر دهد و بعداً اصلاح آن قسمت از مذاکرات در مجموعه مذاکرات مجلس درج میشود و صورت مذاکرات جلسات باید به امضا رئیس یا نایب رئیس مجلس که آن جلسه را اداره نموده است برسد.
ماده 69 - با تقاضای تشکیل جلسه غیر علنی توسط نخست وزیر یا یکی از وزراء یا ده نفر از نمایندگان مجلس برای رسیدگی به موردی که در دستور‌کار مجلس قرار دارد، نوبت که به آن مورد رسید، جلسه رسمی به صورت غیر علنی در آمده و تقاضاکننده ادله خویش را مبنی بر وجود شرایط اضطراری و اقتضای امنیت کشور و بالنتیجه لزوم برگزاری غیر علنی جلسه رسمی مجلس حداکثر تا مدت 15 دقیقه متوالیاً و یا متناوباً در دو نوبت ارائه نموده و یکنفر به عنوان مخالف حداکثر تا 15 دقیقه صحبت کرده و مجلس در صورتی که با رای دو سوم حاضرین تصویب کرد، کار رسیدگی در جلسه غیر علنی‌ادامه مییابد و اگر مجلس به کفایت دلایل رای نداد، جلسه به حالت علنی بازگشته و به روال عادی عمل خواهد شد.
ماده 69 (منسوخ 1364/07/14) - مصوبات جلسات غیرعلنی که بنا به رعایت امنیت کشور طبق اصل 69 قانون اساسی به تقاضای نخست وزیر یا یکی از وزراء یا ده نفر از نمایندگان تشکیل میگردد در صورتی معتبر است که با حضور شورای نگهبان به تصویب سه چهارم مجموع نمایندگان برسد. گزارش و مصوبات این جلسات در صورت پیشنهاد 15 نفر از نمایندگان در مورد برطرف شدن شرایط اضطراری و تصویب مجلس برای اطلاع عموم منتشر میگردد.
تبصره 1 (منسوخ 1364/07/14) - مصوبات جلسه غیر علنی در صورتی معتبر است که با حضور شورای نگهبان به تصویب سه چهارم مجموع نمایندگان برسد.
تبصره 2 (منسوخ 1364/07/14) - تشخیص رفع شرایط اضطراری برای انتشار مذاکرات و مصوبات جلسات غیر علنی برای اطلاع عموم با مجلس است که با پیشنهاد یکی از تقاضاکنندگان مذکور در اصل 69 و مذاکره به نحو مقرر در همین ماده، در جلسه غیر علنی و تصویب اکثریت مطلق حاضرین در مجلس عملی میگردد.
دستور جلسات - نحوه انعقاد جلسات مجلس و حد نصاب رای‌گیری - نطقهای قبل از دستور
ماده 70 - دستور هفتگی مجلس باید به ترتیب وصول لوایح و طرحها از کمیسیونها از طرف هیات رئیسه مجلس تهیه و پس از طبع و توزیع بر‌لوحه مخصوص نصب شود. لوایح و طرحهائی که دارای اولویت باشند ممکن است بنا به تقاضای دولت و یا 15 نفر از پیشنهاد دهندگان طرح و موافقت هیات رئیسه خارج از ترتیب وصول در دستور هفتگی مجلس قرار گیرد. این دستور قابل تغییر نیست مگر در موردی که از طرف دولت یا 15 نفر از‌نمایندگان کتباً تقاضای تغییر شود و در این صورت به شرط تصویب مجلس دستور جلسه بعد تغییر خواهد یافت.
تبصره 3 - در صورتی که لوایح و طرحها بقدر کافی به هیات رئیسه نرسیده باشد، برنامه آن هفته حداقل 48 ساعت قبل باید اعلام شود.
2- تشکیل جلسات و حد نصاب رای‌گیری
ماده 71 - انعقاد رسمی جلسات و اعتبار اخذ رای منوط به حضور حداقل دو سوم مجموع نمایندگان (180نفر) م. ب. و اکثریت مطلق آراء وقتی حاصل میشود که بیش از نصف نمایندگان صاحب رای حاضر، رای مثبت دهند، مگر در مواردی که قانون اساسی یا در آیین نامه یا به موجب قانون دیگر نصاب دیگری تعیین شده باشد.
ماده 72 (منسوخ 1372/05/20) - در هر جلسه رسمی مجلس سه نفر از نمایندگان میتوانند به نوبت و طبق لیستی که قبلاً به قید قرعه تنظیم شده است، حداکثر به مدت 10 دقیقه نطق قبل از دستور نمایند هر نماینده میتواند تمام یا حداقل 3 دقیقه از وقت خ. ر. ب. دیگری واگذار نماید.
در صورتی که بیش از یکنفر از نمایندگان متقاضی وقت اضطراری باشند هیات رئیسه به قید قرعه به یکنفر وقت خواهد داد.
تبصره (منسوخ 1372/05/20) - هیچ یک از نمایندگان نمیتوانند ظرف مدت 2 ماه بیش از یکبار از وقت اضطراری استفاده نمایند.
ماده 73 - موضوعهائی که طبق دستور در مجلس مطرح میشود باید از یکساعت قبل از موقع انعقاد جلسه در ورقه مخصوصی که خارج از جلسه نصب میشود ثبت و مخالف و موافق با تفکیک کلیات و هر یک از مواد در آن ورقه در ستون مخصوص شخصاً ثبت نام مینماید. حق تقدم نطق با کسانی است که ثبت نام کرده باشند و به ترتیب یک مخالف و یک موافق نطق خواهند کرد.
در صورتی که مخالف یا موافقی ثبت نام نکرده باشد نمایندگان مخالف و موافق در مجلس میتوانند کتباً نوبت بگیرند و مخالف و موافق با تناوب صحبت کنند. اگر هیچ مخالفی وجود نداشته باشد موافقان نمیتوانند صحبت کنند و اگر موافقی موجود نباشد مخالفان میتوانند به ترتیب صحبت کنند. منشیان اسامی نمایندگانی را که در جلسه کتباً اجازه صحبت میخواهند به ترتیب وصول ثبت میکنند و به رئیس میدهند.
تبصره - در صورتی که اصل طرح یا لایحه‌ای مخالف نداشته باشد غیر از نماینده دولت و یا مخبر به عنوان موافق کسی صحبت نخواهد کرد.
ماده 74 (منسوخ 1373/10/11) - هرگاه هنگام بحث درباره لوایح و طرحها، رئیس جمهور و معاونان وی، وزیران و معاونان آنها همچنین مخبرین کمیسیون های مربوطه لازم بدانند میتوانند در موضوع بحث با رعایت مواد مطروحه برای مدت معین طبق آییننامه اظهار نظر نمایند.
تبصره (منسوخ 1373/10/11) - رئیس جلسه علنی مجلس در موارد لازم میتواند به رئیس با دادستان دیوان محاسبات جهت اظهار نظر در طرحها و لوایح مربوطه اجازه دهد.
تبصره 1 - هرگاه رئیس تشخیص دهد که ناطق از موضوع خارج شده و در ضمن یک نطق، دو نوبت به ناطق تذکر خروج از موضوع را بدهد و باز ناطق ادامه دهد، دفعه سوم رئیس مجلس میتواند ناطق را از ادامه نطق در آن موضوع در تمام جلسه منع نماید مگر اینکه مجلس ادامه صحبت را تایید کند.
تبصره 2 - قطع کلام ناطق و عدم مراعات سکوت از طرف نمایندگان و هرگونه تهمت و توهین و ایرادگیریهای شخصی و حرکات و تظاهراتی که موجب بی نظمی مجلس باشد، ممنوع است و مرتکب مشمول مجازات مندرج در این آییننامه خواهد گردید و رئیس مجلس مسئول جلوگیری از این تخلفات است.
4 - سوال از وزیر و همچنین توضیحات تکمیلی در مورد استیضاح حداکثر 15 دقیقه خواهد بود.
تبصره - نماینده در توضیح سوال خود 5(پنج)دقیقه و پس از اتمام یا قسمتی از پاسخ وزیر 10 دقیقه میتواند صحبت نماید، جواب وزیر که باید مربوط به موضوع سوال باشد جمعاً نباید از 15 دقیقه تجاوز نماید. وزیر میتواند استفاده از قسمتی از وقت خ. ر. ب. بعد از صحبت نهایی سوال‌کننده موکول نماید.
6 - برای مخالفت و موافقت نسبت به هر یک از مواد لوایح و طرحها و نیز برای توضیح پیشنهادهای اصلاحی نسبت به مواد لوایح و طرحها اعم از فردی و جمعی و برای توجیه پیشنهاد کفایت مذاکرات و یا مخالفت با آن و توضیح پیشنهاد فوریت و عدم آن و پیشنهاد مسکوت ماندن و مخالفت با آن و پیشنهاد تنفس و اخذ رای مخفی و اخطار آیین نامه ای و یا اخطار قانونی و پیشنهاد انواع رای در مورد استیضاح هر یک حداکثر 5 دقیقه.
ج (منسوخ 1372/09/23) - برای مذاکره در باب کلیات لایحه بودجه سالانه کشور ده ساعت شامل سه و نیم ساعت برای مخالفین، سه و نیم ساعت برای موافقین، یک ساعت مخبر کمیسیون و دو ساعت نماینده دولت و برای هر ناطق پانزده دقیقه که میتواند تمام و یا قسمتی از وقت یک نفر دیگر را نیز استفاده نماید.
د - برای مسائل مهم مربوط به سیاست خارجی از قبیل عهدنامه ها و مقاوله نامه ها و موافقتنامه های بین المللی حداکثر 5 ساعت خواهد بود و در صورت تجاوز از وقت طرحها و لوایح معمولی مشمول کفایت مذاکرات با تصویب دو سوم آراء حاضرین صاحب رای خواهد شد. نطق هر فرد در مورد مسائل سیاست خارجی حداکثر نیم ساعت خواهد بود.
ماده 78 - در مواردی که میتوان پیشنهاد کفایت مذاکرات داد هرگاه مذاکرات لازم و کافی به عمل آمد برای جلوگیری از تکرار مطالب و اتلاف وقت، هر یک از نمایندگان میتوانند کفایت مذاکره را پیشنهاد نمایند. اولین پیشنهاد کننده به ترتیب مندرج در بند 6 ماده 76 دلایل خ. ر. ب. عنوان موافق اظهار و اگر مخالفی باشد علل مخالفت خود را بیان میکند و پس از آن رای گرفته میشود، مدت صحبت برای هر یک از این موارد 5 دقیقه است. در صورتی که نسبت به مطلبی پیشنهاد کفایت مذاکره به تصویب نرسید و پس از ادامه مذاکرات برای بار دوم پیشنهاد کفایت مذاکرات داده شد بدون توضیح و مباحثه رای گرفته میشود. پس از رای به کفایت مذاکرات و اعلام ختم آن از طرف رئیس، دیگر به نماینده ای در آن باب اجازه نطق داده نمیشود.
ماده 79 - رئیس قبل از ختم هر جلسه، روز و ساعت تشکیل و دستور جلسه بعد را طبق ماده 70 اعلام مینماید که در صورت مشروح مذاکرات درج شود مگر در موارد اضطراری (به تشخیص هیات رئیسه) که حداقل 24 ساعت قبل از تشکیل جلسه باید به طور رسمی اعلام شود.
ماده 80 - در صورتی که در مجلس بی نظمی و تشنج حاصل شود که مانع ادامه کار مجلس باشد، و رئیس نتواند از آن جلوگیری نماید در جای خود قیام مینماید. هرگاه برخاستن رئیس موجب آرامش نشود جلسه را به مدت 15 دقیقه به عنوان تنفس تعطیل میکند و نمایندگان از جلسه خارج میشوند.
ماده 81 - نمایندگان مجلس براساس مسئولیت نمایندگی خود را متعهد و ملزم به حفظ حیثیات مجلس و نمایندگان و رعایت نظم و نوبت و اجراء آییننامه داخلی میدانند. در مواردی که احیاناً نماینده ای رعایت تعهدات فوق را ننماید اقدامات ذیل به ترتیب از طرف رئیس و هیات رئیسه به عمل خواهد آمد:
1 - تذکر شفاهی 2 - اخطار 3 - توبیخ و احضار متخلف در جلسه هیات رئیسه.
3 - کسانی که بیش از 3 جلسه متوالی یا 5 جلسه متناوب تاخیر غیر مجاز داشته باشند.
حضور رئیس جمهور، اعضاء شورای نگهبان، نمایندگان دولت در جلسات لوایح و طرحهای قانونی - ترتیب شور - شور اول و دوم - ترتیب اخذ رای - پیشنهاد حذف یا تجزیه یا رفع ابهام - شور در لایحه بودجه- شور در عهود، مقاوله نامه ها، قراردادها و موافقتنامه های بین المللی.
ماده 85 - طبق اصل هفتادم قانون اساسی رئیس جمهوری، نخست‌وزیر و وزراء و مشاوران بهمراهی آنها حق حضور در جلسات علنی را دارند و در صورتی که مجلس لازم بداند مکلف به حضور هستند. دعوت رئیس جمهوری به مجلس با پیشنهاد 15 نفر و باید به تصویب اکثریت مطلق نمایندگان حاضر صاحب رای برسد.
ماده 86 - اعضای شورای نگهبان طبق اصل نود و هفتم قانون اساسی میتوانند در کلیه جلسات مجلس شرکت کنند ولی هنگامیکه طرح یا لایحه ای با قید فوریت در دستور کار مجلس قرار بگیرد قبلا از طرف رئیس مجلس مراتب به اطلاع شورای مذکور خواهد رسید. شورای نگهبان باید در این جلسات حضور داشته و نظر خود را حتی المقدور بلافاصله پس از رای مجلس و در غیر این صورت حداکثر تا 24 ساعت اظهار نمایند.
1- شور اول - حضور پیشنهاد دهنده در کمیسیون - شور دوم - ترتیب اخذ رای
ماده 87 - لوایح قانونی که از طرف دولت به مجلس پیشنهاد میشود باید اولا دارای موضوع و عنوان مشخص باشد و ثانیاً دلایل لزوم تهیه و پیشنهاد آن در مقدمه لایحه به طور وضوح درج شود و ثالثاً دارای موادی متناسب با اصل موضوع و عنوان لایحه باشد.
ماده 88 (منسوخ 1368/05/26) - کلیه لوایح تقدیمی به مجلس باید به امضا رئیس جمهور و وزیر مسئول رسیده باشد و در صورت نداشتن وزیر مسئول امضا رئیس جمهور کافی است.
معاونان پارلمانی نخست وزیر و وزراء که رسماً به مجلس معرفی شده باشند، میتوانند به جای نخست وزیر و وزراء در جلسات مجلس و کمیسیونها برای توضیح و دفاع لازم حضور یابند.
تبصره 1 (منسوخ 1365/01/17) - هر گاه هیات وزیران استرداد لایحه‌ای را تصویب نمایند در صورتی که پیش از تصویب کلیات لایحه در شور اول مجلس باشد، وزیر مربوطه یا نماینده پارلمانی دولت میتواند با ذکر دلیل در جلسه علنی مجلس آن را مسترد نماید.
تبصره 2 (منسوخ 1365/01/17) - هر گاه هیات وزیران پس از تصویب کلیات لایحه‌ای در هر مرحله تا تصویب نهایی رای به استرداد آن بدهد میتواند آن را توسط وزیر مربوط یا معاون امور مجلس با ذکر دلیل و صحبت یکنفر مخالف هر کدام حداکثربه مدت ده دقیقه و تصویب مجلس مسترد نماید.
ماده 91 - طرح قانونی پیشنهادی است که با امضا حداقل 15 نفر از نمایندگان در مجلس به رئیس داده میشود و پس از اعلام وصول و قرائت عنوان آن توسط رئیس با یکی از منشیان در همان جلسه به کمیسیون مربوط ارجاع میشود. طرح مزبور پس از ارجاع به کمیسیون بلافاصله طبع و توزیع خواهد شد و نسخه ای از آن توسط رئیس برای وزیر یا وزیران مربوط ارسال میگردد.
تبصره 2 - نمایندگان مجلس و دولت نمیتوانند یک لایحه یا طرح قانونی را که بیش از یک ماده دارد به عنوان ماده واحده پیشنهاد و تقاضای تصویب نمایند در صورتی که طرح یا لایحه مشتمل بر بیش از یک ماده باشد باید مواد و تبصره‌ها جزء به جزء طرح و مورد شور قرار گیرد.
ماده 92 - امضا کنندگان طرح قانونی حق دارند در کمیسیون مربوط که طرح آنها مطرح است برای ادای توضیح حاضر شوند و کمیسیون تاریخ بحث پیرامون طرح را به امضا کنندگان اعلام مینماید.
ماده 93 - پس از وصول و اعلام طرح قانونی در مجلس امضا کنندگان آن طرح حق استرداد امضا خود را ندارند و غیبت بعضی امضا کنندگان مانع‌اعلام طرح در مجلس نخواهد بود.
ماده 94 - در مواردی که لایحه یا طرح قانونی مربوط به امور داخلی مجلس نباشد از طریق هیات رئیسه به وزیر یا مسئول اجرایی مربوطه رسماً اطلاع داده میشود تا خود یا معاون او که رسماً به مجلس معرفی شده باشد در جلسه علنی حاضر شود و مذاکرات در حضور او به عمل آید و حق دارد اظهار عقیده نماید. در صورت اطلاع و عدم حضور وزیر یا معاون بدون عذر موجه از طرف رئیس مجلس مورد مواخذه قرار خواهد گرفت و به هر‌صورت در همان جلسه حتی با عدم حضور وزیر یا مسئول اجرایی مربوطه لایحه یا طرح مزبور مورد شور قرار خواهد گرفت و اخذ تصمیم نهایی موکول به موافقت مجلس است.
ماده 96 - به طور کلی تمام لوایح و طرحها به استثنای لوایح و طرحهای فوری و مربوط به بودجه و تفسیر قوانین عادی و سایر مواردی که در این آییننامه برای شور در آن موارد ترتیب خاص دیگری معین شده است دو شوری خواهد بود. فاصله بین دو شور حداقل باید پنج روز باشد.
ماده 97 - موقعی که گزارش کمیسیونهای مربوط در خصوص لایحه یا طرح عادی برای شور اول در جلسه علنی مطرح میگردد درباره نقاط ضعف و قوت و نقائص و امتیازات و لزوم یا عدم لزوم طرح و لایحه با رعایت ماده 76 در کلیات و مواد مذاکره میشود و پس از آن نسبت به اصل لایحه یا طرح رای گیری به عمل میآید، هر گاه رای موافق داده شد، پیشنهاد های کتبی واصله به هیات رئیسه نسبت به هر یک از مواد و همچنین مواد الحاقیه که هر دو باید کاملا مربوط به موضوع و مواد لایحه یا طرح باشد به کمیسیون ارجاع میشود و با طبع و توزیع در دسترس کلیه نمایندگان قرار میگیرد.
ماده 98 - پیشنهادهای اصلاحی که در فاصله شور اول و دوم داده میشود، باید به هیات رئیسه کمیسیون مربوط تحویل و لااقل 24 ساعت قبل از شروع شور دوم در کمیسیون طبع و بین نمایندگان توزیع شود.
تبصره - کمیسیونها موظفند در موقع رسیدگی به لوایح و طرحها از وزراء یا معاونین پارلمانی مربوطه دعوت به عمل آورند.
ماده 100 - در شور دوم گزارش کمیسیون در مجلس مطرح میشود و پیشنهاد تازه قبول نمیشود ولی پیشنهادهائی که در شور اول و در مهلت مقرر بعد از آن به کمیسیون داده شده و مورد توجه و تصویب کمیسیون واقع نگردیده پیشنهاد دهنده به ترتیب مواد میتواند آن را در مجلس مطرح کند (جز در مواردی که پیشنهاد دهنده دعوت کمیسیون را برای حضور در کمیسیون نپذیرفته باشد) در این صورت پیشنهاد دهنده و یا یکی از پیشنهاد دهندگان با توافق اکثر آنها (در مورد پیشنهاد جمعی) میتواند برای هر پیشنهاد مدت پنج دقیقه توضیح بدهد و پس از اظهار نظر یک مخالف و یک موافق درباره پیشنهاد و در صورت لزوم توضیحات مخبر یا نماینده دولت نسبت به پیشنهاد مزبور اخذ رای به عمل میآید و پس از رد یا قبول پیشنهاد نسبت به اصل ماده رای گیری به عمل میآید و چنانچه به تصویب نرسید نسبت به حذف ماده بدون مذاکره رای گیری خواهد شد و در صورتی که حذف ماده به تصویب نرسید پیشنهادهای اصلاحی تازه در همان جلسه پذیرفته میشود.
تبصره 1 - در شور دوم درباره اصل مواد مذاکره به عمل نمیآید مگر در صورتی که در گزارش شور دوم کمیسیون مواد جدیدی اضافه شده باشد و یا به تشخیص هیات رئیسه در بعضی از مواد تغییرات کلی داده شده باشد در این صورت اولین فردی که به عنوان مخالف این قبیل مواد با ذکر شماره ماده که قبلا در تابلو مخصوص ثبت نام کرده به مدت پنج دقیقه صحبت میکند و آنگاه موافق به مدت پنج دقیقه و در صورت لزوم مخبر و یا نماینده دولت صحبت میکند سپس رای گیری درباره آن ماده یا مواد به عمل میآید.
تبصره 2 - چنانچه کمیسیون بعضی از مواد طرح یا لایحه در شور دوم را حذف کرده باشد در شور دوم مجلس هر یک از نمایندگان میتوانند همان ماده را پیشنهاد نمایند و پس از بحث طبق ماده 100 نسبت به خود آن ماده رای گیری به عمل میآید چنانچه اصل ماده تصویب شد پیشنهادهای اصلاحی که قبلا به کمیسیون داده شده باشد قابل طرح و بحث و رای گیری م. ب..
ماده 101 - در شور دوم در صورتی که پیشنهادهای مشابه رسیده باشد فقط پیشنهادی که با تشخیص هیات رئیسه مجلس جامع تر است مطرح خواهد شد.
ماده 102 - اصلاحاتی که در ماده‌ای پیشنهاد میگردد قبل از خود ماده درباره آنها در مجلس رای گرفته میشود.
ماده 103 - پس از خاتمه شور دوم در ماده واحده یا مواد در طرحها و لوایح عادی و بعد از شور در لوایح و طرحهای فوری به پیشنهاد حداقل پانزده نفر از نمایندگان و تصویب مجلس شور نهایی در مجموع لایحه یا طرح جهت مرتب نمودن فصول و مواد و الفاظ و عبارات به عمل خواهد آمد و حداکثر زمانی که به مجموع نمایندگان موافق و مخالف برای اظهار نظر در مجموع به عنوان آخرین شور داده میشود نیمساعت است که هر یک موافقین و مخالفین پنج دقیقه نظرات خود را نسبت به لایحه یا طرح اظهار مینماید و همچنین مجلس میتواند به طریق فوق لوایح و یا طرحهای غیر‌فوری را مجدداً به کمیسیون ارجاع نماید تا کمیسیون ظرف پنج روز فصول و مواد آن را اصلاح و مرتب نموده و برای اخذ رای قطعی به مجلس عودت دهد.
ماده 104 - هر نوع سوالات توضیحی نمایندگان ضمن شور اول یا شور دوم لوایح و طرحها که مربوط به موضوعات مورد بحث م. ب. در مجلس کتباً به رئیس تقدیم تا به مخبر کمیسیون مربوط یا به نماینده دولت داده شود که به هنگام توضیح و با توجیه به آنها پاسخ داده شود.
تبصره - در شور درباره طرحهای دو فوریتی پاسخگوئی به سوالات کتبی و توضیح و توجیه به عهده یکی از پیشنهاد کنندگان طرح با موافقت اکثر آنها خواهد بود و درباره طرحهای یک فوریتی و عادی پاسخگوئی به عهده یکی از پیشنهاد دهندگان و یا مخبر کمیسیون مربوط خواهد بود.
ماده 105 - هنگام بحث نسبت به هر ماده هرگاه پیشنهاد حذف تمام یا قسمتی از ماده یا رفع ابهام از آن بشود پس از توضیح پیشنهاد دهنده و اظهارات یک مخالف و یک موافق نسبت به پیشنهاد اخذ رای به عمل خواهد آمد در صورت تصویب پیشنهاد نسبت به بقیه ماده بحث و اخذ رای به عمل خواهد آمد.
ماده 106 (منسوخ 1372/09/23) - لایحه بودجه کل کشور و یا چند دوازدهم و متمم آن یک شوری خواهد بود و درباره کلیه پیشنهادهای اصلاحی و یا الحاقی طبق معمول عمل خواهد شد.
ماده 106 (منسوخ 1374/07/19) - لایحه بودجه کل کشور و یا چند دوازدهم و متمم و اصلاحیه های آن دو شوری است و ترتیب رسیدگی به شرح ذیل م. ب.:
الف (منسوخ 1374/07/19) - به منظور رسیدگی به لایحه بودجه کل کشور و ایجاد هماهنگی لازم بین کمیسیونهای تخصصی مجلس شورای اسلامی کمیسیونی مرکب از اعضاء ذیل تشکیل میگردد:
1 (منسوخ 1374/07/19) - کلیه اعضاء کمیسیون امور برنامه و بودجه.
2 (منسوخ 1374/07/19) - یک نفر از هر یک از کمیسیونهای مجلس به انتخاب همان کمیسیون (ب. غ. از کمیسیونهای تدوین آییننامه، تحقیق و قوانین قبل از انقلاب).
ب (منسوخ 1374/07/19) - لایحه بودجه کل کشور یک شوری خواهد بود و ترتیب رسیدگی به شرح ذیل م. ب.:
1 (منسوخ 1374/07/19) - نمایندگان مجلس از زمان تقدیم لایحه بودجه و پیوست ها توسط دولت و توزیع آن تا مدت ده روز میتوانند پیشنهادهای خ. ر. ب. کمیسیونهای تخصصی مجلس تقدیم نمایند.
2 (منسوخ 1374/07/19) - کمیسیونهای تخصصی موظفند حداکثر تا ده روز پس از پایان مهلت اخذ پیشنهادهای نمایندگان، گزارش خ. ر. ب. کمیسیون اصلی تقدیم نمایند.
تبصره 1 (منسوخ 1374/07/19) - در جلسه علنی تنها پیشنهادهایی که توسط نمایندگان و کمیسیونها در زمان مقرر دریافت و به چاپ رسیده است مشروط به عدم مغایرت با قانون برنامه قابل طرح م. ب..
3 (منسوخ 1374/07/19) - کمیسیون اصلی موظف است حداکثر ظرف مدت پانزده روز ضمن رسیدگی به گزارش کمیسیونهای تخصصی گزارش نهایی خود را تنظیم و به مجلس شورای اسلامی تقدیم نماید.
4 (منسوخ 1374/07/19) - در جلسه علنی پس از رسیدگی به کلیات بودجه و تصویب آن به پیشنهادهای مربوط به درآمدها و سایر منابع تامین اعتبار بودجه عمومی دولت رسیدگی و سقف آن به تصویب خواهد رسید و پس از آن پیشنهادهای مربوط به تبصره ها و ردیف ها رسیدگی میگردد.
تبصره 2 (منسوخ 1374/07/19) - نحوه رسیدگی به چند دوازدهم، متمم و اصلاحیه های بودجه و سایر مواردی که در این ماده پیش بینی نشده است طبق مقررات معمول در آییننامه خواهد بود.
تبصره 3 (منسوخ 1374/07/19) -[این ماده اصلاحی] این قانون از زمان تصویب لازم الاجرا است.
الف (منسوخ 1372/09/23) - شور اول:
. 2 (منسوخ 1372/09/23) - کمیسیون های تخصصی موظفند حداکثر پس از دو هفته از تاریخ ارجاع لایحه به کمیسیون ضمن بررسی پیشنهادهای نمایندگان، گزارش خود را در زمینه درآمدهای مربوط به بخش خود به کمیسیون برنامه و بودجه تقدیم نمایند.
.
3 - کمیسیون مشترک برنامه و بودجه و امور اقتصادی و دارائی و تعاون در شور اول درآمدهای مالیاتی، نفت، سایر درآمدها و درآمدهای اختصاصی را بررسی نموده و پیشنهادهای کمیسیونهای تخصصی را مورد توجه قرار می دهد. در صورت وجود اختلاف نظر با کمیسیون تخصصی موضوع باحضور و حق رای اعضاء کمیسیون مربوطه مجدداً بررسی و تصمیم نهایی اتخاذ میگردد.
تبصره 1 (منسوخ 1372/09/23) - در هنگام رای گیری اعضاء کمیسیون تخصصی و کمیسیون برنامه و بودجه حق رای خواهند داشت.
تبصره 2 (منسوخ 1372/09/23) - کمیسیون مشترک برنامه و بودجه و امور اقتصادی و دارائی و تعاون موظفند حداکثرظرف مدت یک ماه از تاریخ تقدیم بودجه، گزارش شور اول به انضمام قسمت درآمدها را جهت بررسی به مجلس تقدیم نمایند.
سپس پیشنهادهای جامع نمایندگان مطرح خواهد شد و نهایتاً پیشنهاد کمیسیون مشترک برنامه و بودجه و امور اقتصادی و دارائی و تعاون با تلفیق پیشنهادهای مصوب به رای گذارده خواهد شد.
تبصره 1 (منسوخ 1372/09/23) - پیشنهادهای کمیسیونهای تخصصی و نمایندگان بایستی همراه با گزارش کلیات بودجه توسط اداره کل قوانین تکثیر و توزیع گردد.
تبصره 2 (منسوخ 1372/09/23) - در بررسی پیشنهادها، مطابق معمول شور دوم عمل میگردد.
ب (منسوخ 1372/09/23) - شور دوم:
2(منسوخ 1372/09/23) - کمیسیون برنامه و بودجه پس از تعیین سقفهای درآمدی در شور اول موظف است سهم هر بخش را بر اساس منطق برنامه تعیین و همراه سیاستهای بودجه به کمیسیونهای تخصصی ابلاغ نماید. کمیسیونهای تخصصی بایستی ضمن بررسی پیشنهادهای نمایندگان حداکثر ظرف یک هفته گزارش خ. ر. ب. کمیسیون برنامه و بودجه ارائه نمایند.
تبصره 1 (منسوخ 1372/09/23) - ایجاد و یا حذف هر گونه ردیف با پیشنهاد کمیسیون تخصصی مربوطه خواهد بود.
تبصره 2 (منسوخ 1372/09/23) - نمایندگان پیشنهاددهنده در صورتی که پیشنهادهایشان در کمیسیون تخصصی تصویب
3(منسوخ 1372/09/23) - کمیسیون برنامه و بودجه حداکثر یک هفته پس از تصویب شور اول نسبت به تشکیل کمیسیون مشترک با کمیسیونهای تخصصی بر اساس جدول زمانی اعلام شده اقدام نموده و نسبت به بررسی پیشنهادها و اخذ رای اقدام می نماید. مدت زمان تشکیل کمیسیونهای مشترک حداکثر ده روز خواهد بود.
4 (منسوخ 1372/09/23) - کمیسیون برنامه و بودجه پس از تشکیل آخرین جلسه کمیسیون مشترک حداکثر ظرف یک هفته نسبت به تنظیم مصوبات کمیسیونهای مشترک اقدام و گزارش نهایی را تقدیم مجلس می نماید.
تبصره (منسوخ 1372/09/23) - تنظیم نهایی گزارش در حد تراز نهایی درآمدها و هزینه ها و هماهنگی مصوبات با قانون
برنامه (موضوع ماده 113) مجاز م. ب..
5 (منسوخ 1372/09/23) - در شور دوم، گزارش کمیسیون برنامه و بودجه در مجلس مطرح میگردد و پیشنهاد جدید پذیرفته نمی شود، و به ترتیب به پیشنهادهای چاپی در مورد ماده واحده و تبصره ها و ردیف هارسیدگی میگردد.پیشنهادهای کمیسیونهای تخصصی و نمایندگان به ترتیب پیشنهاد جامعتر به تشخیص هیات رئیسه از بین پیشنهادهای چاپ شده مطرح خواهد شد.
تبصره (منسوخ 1372/09/23) - آن تعداد از پیشنهادهای نمایندگان که در کمیسیونهای تخصصی به تصویب نرسیده باشد همراه با گزارش کمیسیونهای تخصصی و به کمیسیون برنامه و بودجه بایستی توسط اداره کل قوانین چاپ و همزمان با گزارش شور دوم کمیسیون برنامه و بودجه در بین نمایندگان توزیع گردد.
6 (منسوخ 1372/09/23) - در بررسی پیشنهادها مدت توضیح توسط پیشنهاددهنده، مخالف، موافق، مخبر کمیسیون برنامه و بودجه و نماینده دولت هر کدام پنج دقیقه خواهد بود.
تبصره (منسوخ 1370/10/03) - کمیسیون برنامه و بودجه مکلف است به منظور بررسی پیشنهادات کمیسیونهای تخصصی مربوطه، جلسات مشترکی را حسب مورد با آنها‌تشکیل دهد، اعضاء کمیسیونهای تخصصی مربوطه در جلسات مشترک فوق دارای حق رای خواهند بود، لکن مسئولیت رسیدگی، هماهنگی، تلفیق نهایی بودجه و گزارش بودجه به مجلس و دفاع از آن در مجلس همچنان به عهده کمیسیون برنامه و بودجه به عنوان کمیسیون اصلی خواهد بود. در‌صورتی که کمیسیونهای تخصصی پیشنهاد افزایش سقف اعتبارات جاری و عمرانی را بدهند در صورت پذیرش کمیسیون برنامه و بودجه مورد تصویب قرار میگیرد.
ماده 107 (منسوخ 1372/09/23) - هنگام طرح لایحه بودجه در مجلس جلسات باید بلاانقطاع در کلیه ایام هفته غیر از جمعه و تعطیلات رسمی، حداقل روزی 4 ساعت منعقد گردد و تا موقعی که شور و مذاکره پایان نیافته و رای مجلس اخذ نشده است از دستور خارج نمیشود و هیچ لایحه یا طرح دیگر نمیتواند مطرح شود مگر لایحه یک یا چند دوازدهم بودجه در صورت ضرورت.
ماده 107 - هنگام طرح شور اول و دوم لایحه بودجه در مجلس، جلسات باید بلاانقطاع در کلیه ایام هفته غیر از جمعه و تعطیلات رسمی حداقل روزی شش ساعت منعقد گردد و تا موقعی که شور و مذاکره پایان نیافته و رای مجلس اخذ نشده است از دستور خارج نمیشود و هیچ لایحه و طرح دیگری قابل طرح نیست مگر لایحه یک یا چند دوازدهم بودجه در صورت ضرورت.
تبصره 1 (منسوخ 1372/09/23) - در صورت ضرورت با پیشنهاد رئیس مجلس و تصویب مجلس در روزهای جمعه و تعطیلات رسمی نیز میتوان برای بررسی لایحه بودجه تشکیل جلسه داد.
تبصره 2 (منسوخ 1372/09/23) - اگر مطلب فوری و فوتی اعم از لوایح و طرحهای دو فوریتی و غیره پیش آید که به تشخیص مجلس تاخیر آن موجب زیان جبران ناپذیری باشد در این صورت برای طرح و تصویب آن زمان محدودی معین میشود.
تبصره - اگر مطالب فوری و فوتی اعم از لوایح و طرحهای دو فوریتی و غیره پیش آید که به تشخیص مجلس تاخیر آن موجب زیان جبران‌ناپذیری باشد در این صورت برای طرح و تصویب آن زمانی معین میشود.
ماده 109 - مواد عهدنامه، مقاوله نامه، قرارداد یا موافقت نامه مذکور در ماده فوق پس از اعلام وصول آن در مجلس بلافاصله طبع و در میان نمایندگان توزیع میشود و به کمیسیون مربوط ارجاع میگردد و در صورتی که دولت برای آن قید مهم قائل شده باشد و یا کمیسیون مربوط تا یک هفته چنین قیدی پیشنهاد کند رسیدگی به این قید بلافاصله در دستور کار مجلس قرار میگیرد تا مجلس آن را بررسی و به رای بگذارد.
ماده 110 - طریقه رسیدگی به قید اهمیت در مجلس همان طریقه رسیدگی به تقاضای فوریت خواهد بود و در صورتی که این قید به تصویب مجلس برسد رسیدگی به عهدنامه، مقاوله نامه، قرارداد و یا موافقتنامه با طریقه خاصی که در همین آییننامه پیش بینی شده به عمل خواهد آمد.
ماده 111 - در صورتی که قید اهمیت به تصویب مجلس نرسد یا در این باره از ناحیه دولت یا کمیسیون مربوط تقاضائی به عمل نیاید عهدنامه، مقاوله نامه، قرارداد و یا موافقتنامه عادی تلقی شده و مجلس به این طریق عمل خواهد کرد که لایحه تقدیمی دولت یک شوری بوده و پس از صحبت دو مخالف و دو موافق در کلیات و جزئیات هر کدام حداکثر به مدت 15 دقیقه به رای گذاشته میشود و پس از تصویب یا رد آن در هر دو صورت نظرات نمایندگان از طریق کمیسیون به دولت ابلاغ خواهد شد.
ماده 113 - در شور اول درباره کلیات ب. ت. ب. مواد طبق ماده مربوطه بحث خواهد شد و اعتراضات به بعضی از شرایط و مواد قرارداد به عنوان پیشنهاد کتبی به کمیسیون ارجاع میگردد و این پیشنهادات باید 24 ساعت قبل از طرح در کمیسیون طبع و در بین نمایندگان توزیع شود.
ماده 114 - در شور دوم کمیسیون موارد اعتراض و پیشنهادات نمایندگان و همچنین نظر خود را درباره این موارد و اصلاحات یا تصویب و یا رد لایحه دولت بدون وارد کردن تغییراتی در مواد در مجلس مطرح میکند و آنگاه تنها درباره موارد اعتراض نمایندگان که به طور کتبی و در مهلت مقرر به کمیسیون داده شده باشد به ترتیب نماینده اعتراض کننده و یک مخالف و یک موافق هر کدام به مدت 5 دقیقه صحبت میکنند و سپس درباره وارد بودن و یا نبودن اعتراض، رای گیری به عمل میآید. پس از پایان یافتن رای گیری نسبت به اعتراضات در صورتی که مجلس اعتراضها را وارد بداند بدینطریق رای میدهد که دولت را موظف میکند در مسائل مورد اعتراض با طرف متعاهد مجدداً داخل مذاکره و گفتگو شود. لایحه تا پایان مذاکرات مجدد در دستور مجلس خواهد بود و در صورت رد اعتراض، مجلس رای قطعی خود را نسبت به لایحه پیشنهادی دولت خواهد داد.
ترتیب تقدیم لوایح و طرحها - رد و سلب فوریت - اخطار قانونی و آییننامه ای - مسکوت ماندن لوایح و طرحها- اعلام رای مجلس
ماده 116 - لوایح و طرحهای یک فوریتی آن است که پس از تصویب فوریت به کمیسیون ارجاع میشود تا خارج از نوبت مورد بررسی قرار گیرد. و لوایح و طرحهای دو فوریتی آن است که پس از تصویب دو فوریت بلافاصله به طبع و توزیع آن اقدام و 24 ساعت پس از توزیع در مجلس مطرح میشود. لایحه و طرح سه فوریتی آن است که وقتیکه سه فوریتی طرح یا لایحه به تصویب مجلس رسید در همان جلسه وارد دستور میگردد. در موقعیکه فوریت طرح یا لایحه تقاضا میشود باید در همان جلسه در باب لزوم و عدم لزوم فوریت پس از توضیح پیشنهاد کننده یا یکی از پیشنهاد کنندگان و اظهارات یک مخالف و یک موافق (هر یک در حدود 5 دقیقه) رای گرفته شود. اگر تقاضای یک یا دو فوریت ضمن لایحه و یا طرحی که در مجلس مطرح است نشده باشد 15 نفر از نمایندگان نیز میتوانند کتباً تقاضای یک فوریت و یا دو فوریت آن لایحه یا طرح را بنمایند که در این صورت بدون مباحثه در اصل مطلب در باب فوریت اخذ رای به عمل میآید. تقاضای دو فوریتی و سه فوریتی بودن طبق ماده 70 در حکم تقاضای تغییر دستور است.
تبصره 2 - در صورتی که تقاضای سه فوریت یا دو فوریت لایحه یا طرح تصویب نشود ممکن است در همان جلسه مطابق آییننامه تقاضای فوریتهای دیگر به عمل آید و در صورت عدم تصویب اصل فوریت به صورت عادی عمل میشود.
ماده 118 - در موقع طرح لوایح و طرحهائی که فوریت آن تصویب شده باشد بدواً در اصل آن مذاکره میشود و پس از آن برای ورود در شور در ماده واحده یا مواد رای گرفته میشود و راجع به هر یک از مواد جداگانه مذاکره به عمل میآید و اخذ رای میشود.
در لوایح و طرحهای دو فوریتی و سه فوریتی هر اصلاح یا ماده الحاقیه که پیشنهاد شود باید دلائل آن ظرف 5 دقیقه از طرف پیشنهاد دهنده بیان شود پس از اظهارات یک مخالف و یک موافق و وزیر و یا معاون پارلمانی هر یک حداکثر به مدت 5 دقیقه اخذ رای به عمل میآید و در صورت تصویب در لایحه منظور میگردد.
تبصره 1 - در موارد سه فوریتی هر لایحه یا طرح پیشنهادها در طول مذاکره پذیرفته میشود و در موارد یک فوریتی و یا دو فوریتی پیشنهادهای مربوط به هر ماده در صورتی مورد بحث قرار میگیرد که قبل از شروع بحث در آن ماده کتباً به هیات رئیسه رسیده باشد.
ماده 119 - لوایح و طرحهای یک فوریتی یک شوری است و پس از وصول گزارش کمیسیون خارج از نوبت در دستور کار مجلس قرار میگیرد و یکنوبت درباره آن شور به عمل میآید بدین ترتیب که بدواً در اصل آن و پس از آن در باب ماده واحده یا مواد مذاکره و اخذ رای به عمل میآید.
ماده 120 - تا زمانی که مجلس فوریت لایحه یا طرحی را تصویب نکند یا پس از تصویب در اثر تقاضای دولت یا 15 نفر از نمایندگان قبل از ورود در شور ماده واحده یا مواد سلب فوریت آن را تصویب کند ادامه بررسی به طور عادی صورت خواهد گرفت. تقاضای سلب هر فوریت برای هر لایحه یا طرح فقط یکبار به عمل خواهد آمد.
ماده 121 - نمایندگان حق دارند حداقل با پیشنهاد 15 نفر از مجلس کتباً تقاضا نمایند که طرح یا لایحه قانونی که به مجلس واصل شده است برای مدتی حداکثر تا شش ماه مسکوت بماند. در این قبیل موارد پس از توضیح یکی از پیشنهاد دهندگان به مدت پنج دقیقه و پاسخ آن از طرف یک مخالف با رعایت اختصار کامل (5 دقیقه) رای گرفته میشود. تقاضای مسکوت ماندن در هر لایحه و طرح فقط برای یک مرتبه ممکن است به عمل آید.
تذکر قانونی - اخطار آیین نامه ای
ماده 122 - اخطار راجع به منافی بودن لوایح و طرحها با قانون اساسی کشور یا آیین نامه داخلی مجلس مقدم بر اظهارات دیگر است و مذاکرات در موضوع اصلی را متوقف میکند و باید با استناد به اصل یا ماده مربوطه حداکثر ظرف 5 دقیقه به عمل آید در صورتی که اخطار مربوط به اداره مجلس باشد رئیس مجلس در صورت لزوم به اختصار پاسخ خواهد داد و اگر برای توجه نمایندگان باشد به اخطار اکتفاء خواهد شد.
ماده 123 - نمایندگان در صورتی که تخلف نسبت به اجرای آییننامه داخلی مجلس مشاهده نمایند حق دارند بلافاصله مورد تخلف را با استناد به ماده مربوطه بدون خروج از موضوع حداکثر ظرف 5 دقیقه تذکر دهند.
اقسام اخذ رای - اکثریت تام و نسبی - لزوم تایید مصوبات مجلس به وسیله شورای نگهبان
طرق اخذ رای - اکثریت تام و نسبی
ماده 124 (منسوخ 1366/10/27) - اخذ رای در مجلس به پنج طریق انجام میگیرد.
ماده 125 (منسوخ 1366/10/27) - به طور کلی در تمام موارد با قیام و قعود یا با کلیدهای برقی رای گرفته میشود مگر در مواردی که آیین نامه طریق خاص دیگری برای اخذ رای پیش بینی کرده باشد.
2- اخذ رای علنی با ورقه
ماده 126 (منسوخ 1368/05/26) - در موارد زیر اخذ رای علنی با ورقه الزامی است:
1 - هنگامیکه حداقل 25 نفر از نمایندگان حاضر در جلسه، اخذ رای علنی با ورقه را کتباً تقاضا نمایند. (موارد مذکور در ماده 28 و 128 و 129 و132 مستثنی است).
ماده 127 - ترتیب اخذ رای علنی با ورقه به قرار زیر است:
هر نماینده دارای سه نوع کارت، سفید و کبود و زرد است که اسم آن نماینده روی کارتها چاپ شده است. کارت سفید علامت قبول و کارت کبود علامت رد و کارت زرد علامت امتناع است. هنگام اخذ رای علنی با ورقه نمایندگان کارت سفید یا کبود یا زرد خودشان را که نامشان روی آن ثبت شده با نظارت منشیان در گلدانها میریزند. نمایندگانی که رای ندهند و یا بعد از اعلام اخذ رای از تالار جلسه خارج شوند ممتنع محسوب میگردند.
ماده 128 - در موارد زیر اخذ رای مخفی با ورقه الزامی است:
1 - انتخاب اعضای حقوقدان شورای نگهبان، هیات رئیسه مجلس و نیز سایر انتخابات راجع به اشخاص و رای تمایل به نخست‌وزیر.
2 - هنگامیکه حداقل 25 نفر از نمایندگان حاضر در جلسه، اخذ رای مخفی با ورقه را کتباً تقاضا نمایند. (موارد مذکور در بندهای 1 و 2 ماده 126و ماده 132 مستثنی است).
ماده 129 (منسوخ 1370/07/21) - در مواردی که نتیجه اخذ رای با قیام و قعود و یا با کلید برقی توسط حداقل دو نفر از منشیان هیات رئیسه و یا 25 نفر از نمایندگان حاضر در مجلس مورد تردید باشد ظرف مدت پانزده دقیقه بعد از اعلام رای مذکور بدون بحث با اخذ رای با ورقه رفع تردید به عمل میآید.
ماده 130 - انتخابات هیات رئیسه کمیسیونها و شعب با رای مخفی و با ورقه به عمل خواهد آمد.
3- اخذ رای با مهره سیاه و سفید
ماده 131 - هنگام اخذ رای اسامی نمایندگان یک یک به وسیله یکی از منشیان خوانده میشود و نمایندگان باید در محل نطق حاضر شده و هر نماینده یک مهره سیاه و یک مهره سفید تحویل بگیرد و مهره مورد نظر خود را در گلدان رای که روی تریبون قرار دارد بیاندازد و پس از دادن رای مهره دیگر را در گلدان دیگری که دور از محل تریبون گذاشته میشود می‌اندازد. مهره سفید علامت موافق و مهره سیاه علامت مخالف است.
رای با مهره موقعی انجام میشود که 25 نفر از نمایندگان درخواست رای مخفی با مهره را بنمایند.
ماده 132 (منسوخ 1366/10/27) - در موارد زیر اخذ رای با قیام و قعود یا با کلید برقی حتمی است و به هیچ طریق دیگری به عمل نخواهد آمد.
1 - در تفسیر و توضیح یکی از مواد این آییننامه که اختلافی حاصل و منجر به اخذ رای شود.
5 - در رای به قسمتهای تجزیه شده.
تبصره 1 (منسوخ 1366/10/27) - در موارد فوق رای گیری با کلید برقی انجام میگیرد و با تشخیص و اعلان رئیس در هر مورد رای گیری با قیام و قعود به عمل خواهد آمد.
تبصره2 (منسوخ 1366/10/27) - در صورت تعارض دو تقاضای رای علنی و مخفی با رای مجلس بدون بحث رفع تعارض به عمل میآید.
ماده 133 - در کلیه موارد نتیجه رای مجلس باید صریحاً به وسیله رئیس اعلام گردد.
ماده 134 - اسامی کلیه تقاضاکنندگان رای مخفی یا رای علنی با ورقه در صورت مشروح مذاکرات مجلس ثبت خواهد شد.
ماده 135 - به مجرد اعلام اخذ رای، رئیس تعداد نمایندگان حاضر در جلسه را اعلام مینماید و بلافاصله اخذ رای به عمل میآید.
ماده 136 - در صورت آماده نبودن تابلو رای‌شماری، تشخیص منشیان نسبت به تعداد حاضرین قاطع است و نتیجه به وسیله رئیس اعلام میشود.
ماده 137 (منسوخ 1368/04/20) - کلیه انتخاباتی که در مجلس و کمیسیونها و شعب به عمل میآید اعم از اینکه فردی باشد یا جمعی (باستثناء انتخاب رئیس، اعضاء حقوقدان شورای نگهبان « که با اکثریت مطلق عده حاضر صاحب رای خواهد بود» و موارد دیگری که در این آییننامه حد و نصاب دیگری برای آن تعیین شده است) به اکثریت نسبی است و در صورت تساوی آراء، یکی از منتخبین به حکم قرعه تعیین میشود اسامی کلیه صاحبان رای با تعداد آراء باید در صورت مشروح مذاکرات مجلس قید شود.
ماده 138 - مصوبات مجلس با رای موافق اکثریت مطلق حاضرین صاحب رای معتبر است مگر در مواردی که در قانون اساسی و این آییننامه نصاب دیگری معین شده باشد.
لزوم تایید مصوبات مجلس به وسیله شورای نگهبان
ماده 139 - کلیه مصوبات مجلس رسماً به شورای نگهبان فرستاده میشود در صورتی که ظرف 10 روز پس از ابلاغ یا پس از انقضاء مدت تمدید10 روز مذکور در اصل 95 قانون اساسی، شورای نگهبان مخالفت خود را اعلام نکرد طبق اصل 94 قانون اساسی مصوبات از طرف مجلس جهت امضا به دفتر ریاست جمهوری ابلاغ میشود.
ماده 140 - مصوبات مجلس تا زمان اعلان نظر نهایی شورای نگهبان از دستور خارج نمیشود. شورای نگهبان در صورت رد مصوبات مجلس موظف است دلیل رد را صریحاً به مجلس گزارش نماید که بلافاصله تکثیر و توزیع شود.
نمایندگانی که پیشنهاد اصلاحی داده‌اند میتوانند در کمیسیون شرکت نمایند. نظر کمیسیون همراه پیشنهادهای پذیرفته نشده نمایندگان در مجلس مطرح میشود و طبق معمول شور دوم مورد بحث و رای قرار میگیرد.
ابراز رای تمایل و اعتماد به نخست وزیر و هیات دولت
ماده 142 (منسوخ 1368/05/26) - رئیس جمهور ظرف دو هفته بعد از انجام مراسم تحلیف و یا بعد از استعفاء یا سقوط دولت کتباً از طریق رئیس مجلس اسامی هیات وزیران را بهمراه شرح حال هر یک از وزیران و برنامه دولت تسلیم مجلس مینماید تا بلافاصله دستور طبع و توزیع آن از طرف رئیس مجلس داده شود.
رئیس مجلس حداکثر سه جلسه علنی پنج ساعته را از اولین جلسه هفته بعد از گذشت یکهفته از معرفی وزراء به طور متوالی به بحث و بررسی خط مشی و اصول کلی برنامه دولت و هیات وزیران و اخذ رای اعتماد اختصاص خواهد داد و چنانچه فوریت و ضرورتی در کار باشد با پیشنهاد 15 نفر نماینده و تصویب مجلس دو جلسه در یک روز انجام خواهد شد.
تبصره (منسوخ 1368/05/26) - در جلساتیکه بحث هیات دولت انجام میشود نطق قبل از دستور نمایندگان نخواهد بود.
حداکثر مدت صحبت هر نماینده نیم ساعت و حداکثر مدت صحبت رئیس جمهور یا وزراء پیشنهادی برای ادای توضیحات و جواب سوالات و دفاع لازم در طی دو جلسه پنج ساعت م. ب..
سوالات نمایندگان در طول مدتیکه برنامه دولت مطرح است از طریق هیات رئیسه کتباً به رئیس جمهور یا وزیر پیشنهادی ذیربط داده میشود.
رئیس جمهور در شروع اولین جلسه توضیحاتی را که لازم بداند به مجلس ارائه مینماید و در آخر هر جلسه خود و یا وزیران پیشنهادی به جواب سئوالها و ایرادها و دفاع خواهند پرداخت رای اعتماد به دولت پس از آخرین صحبت رئیس جمهور و یا فردیکه او تعیین می کند انجام میشود، مناط اعتبار رای اعتماد اکثریت مطلق آراء نمایندگان حاضر صاحب رای است.
ماده 143 (منسوخ 1368/05/26) - نخست‌وزیری که از مجلس رای تمایل گرفته است حداکثر در ظرف پانزده روز اسامی هیات وزیران که به تصویب رئیس جمهور رسیده باشد و خط مشی و اصول کلی برنامه دولت را کتباً تسلیم مجلس مینماید تا بلافاصله دستور طبع و توزیع آن از طرف رئیس مجلس داده شود.
رئیس مجلس حداکثر 2 جلسه علنی 5 ساعته را در اولین فرصت ممکن در دو روز متوالی به بحث و بررسی خط مشی و اصول کلی برنامه دولت و هیات وزیران و اخذ رای اعتماد اختصاص خواهد داد و چنانچه فوریت و ضرورتی در کار باشد با پیشنهاد 15 نفر نماینده و تصویب مجلس ممکن است دو جلسه مجلس در یک روز انجام شود.
نمایندگان مخالف و موافق با دولت قبلا ثبت نام و نوبت‌گیری خواهند کرد و حداکثر 10 نفر به عنوان مخالف و موافق صحبت خواهند کرد و هر نماینده میتواند حداکثر نیمساعت صحبت کند و مجموع مدت صحبت نخست‌وزیر و وزیران پیشنهادی برای ادای توضیحات و جواب سوالات و دفاعهای لازم در طی دو جلسه حداکثر سه ساعت خواهد بود.
سوالات نمایندگان در طول مدتی که برنامه دولت مطرح است از طریق هیات رئیسه کتباً به نخست‌وزیر تسلیم میشود.
نخست وزیر در شروع اولین جلسه توضیحاتی را که لازم بداند به مجلس ارائه مینماید و در آخر هر جلسه خود او یا وزیران پیشنهادی به جواب سوالها و ایرادها و دفاع خواهند پرداخت. رای اعتماد به دولت پس از آخرین صحبت نخست‌وزیر خواهد بود. مناط اعتبار رای اعتماد اکثریت مطلق آراء‌نمایندگان حاضر صاحب رای است.
تبصره 1 (منسوخ 1368/05/26) - هر نماینده میتواند درباره وزراء به عنوان موافق و مخالف با رعایت وقت مساوی موافقین و مخالفین صحبت کند.
تبصره 2 (منسوخ 1368/05/26) - در موارد معرفی یک یا چند وزیر (کمتر از نصف مجموع وزراء) مدت بحث برای هر یک از نمایندگان و دولت نصف وقت تعیین شده برای بحث کابینه کامل خواهد بود.
تبصره 3 (منسوخ 1368/05/26) - رای اعتماد به هیات وزیران به صورت جدا جدا برای هر یک از وزیران انجام میشود و چنانچه مجلس به یک یا چند وزیر رای اعتماد نداد رئیس جمهور موظف است با رعایت اصل 135 قانون اساسی حداکثر ظرف مدت پانزده روز فرد یا افراد دیگری را برای اخذ رای به مجلس معرفی نماید.
تبصره 2 - مجلس میتواند رای اعتماد را به هیات وزیران و یا یک یک وزراء ابراز نماید.
تذکر - سوال - استیضاح - عدم کفایت سیاسی رئیس جمهور
ماده 144 (منسوخ 1368/05/26) - در صورتی که نماینده‌ای صلاح اندیشی هائی داشته باشد و یا در یکی از سازمانهای دولتی یا وابسته به دولت و یا موسساتی که با سرمایه یا کمک مالی دولت اداره میشوند یا هر نوع سازمان و موسسه که بعضاً و یا کلا از وجوه عمومی اداره میشود عملیات مخالف اصول یا بر خلاف قانون و مقررات قانونی مشاهده نماید یا از سوء جریان اداره ای اطلاع پیدا کند حق دارد راجع به آن موضوع توسط رئیس هر چه زودتر به وزیر مسئول و یا نخست وزیر کتباً تذکر دهد رئیس در اولین فرصت مجلس تذکر او را به دولت یا مسئول مربوط ابلاغ و خلاصه آن را در مجلس عنوان مینماید. وزیر مسئول و یا نخست وزیر باید پاسخ کتبی را مستقیماً به نماینده ابلاغ نماید.
ماده 145 (منسوخ 1368/05/26) - هر یک از نمایندگان میتوانند راجع به مسائل داخلی و خارجی کشور از دولت سوال نمایند. سوال باید کتبی به طور صریح و اختصار بوده و در جلسه رسمی به رئیس مجلس داده شود و در همان جلسه عنوان آن قرائت و فوراً برای وزیر مربوط ارسال میگردد و ظرف 48 ساعت تکثیر‌و در اختیار نمایندگان قرار گیرد.
ماده 146 (منسوخ 1371/09/22) - هر یک از نمایندگان میتوانند راجع به مسائل داخلی و خارجی کشور از وزیر مسئول درباره وظایف او سوال نمایند. سوال باید کتبی به طور صریح و اختصار بوده و به رئیس مجلس داده شود. رئیس مجلس موضوع را در اسرع وقت به کمیسیون تخصصی ارجاع می نماید. کمیسیون موظف است حداکثر ظرف یک هفته جلسه‌ای با حضور وزیر و سئوال کننده تشکیل دهد، چنانچه وزیر در کمیسیون حاضر نشود و یا در صورت حضور سئوال کننده قانع نگردد به هیات رئیسه اطلاع می دهد تا در اولین جلسه علنی سئوال نماینده قرائت و فوراً برای وزیر مربوطه ارسال گردد و ظرف 48 ساعت تکثیر و در اختیار نمایندگان قرار میگیرد.
تبصره (منسوخ 1368/05/26) - در صورتی که سوال به امضا چند نفر باشد نماینده منتخب سوال کنندگان صحبت خواهد کرد.
تبصره (منسوخ 1373/02/04) - کمیسیون تخصصی موظف است همزمان با دعوت از وزیر مربوطه و نماینده یا نمایندگانی که سئوال یا سئوالات را مطرح نموده‌اند از کمیسیون اصول 88 و 90 برای اعزام نماینده به کمیسیون تخصصی دعوت به عمل آورد و در صورت اعلام نیاز کمیسیون اصول 88 و 90، مشروح مذاکرات و مدارک درخواستی را در اختیار این کمیسیون قرار دهد.
ماده 147 (منسوخ 1368/05/26) - در صورتی که سوال کننده با پاسخ وزیر قانع نشود رئیس مجلس به تقاضای سوال کننده موضوع را به کمیسیون تفحص ارجاع مینماید کمیسیون مزبور مکلف است از تاریخ ارجاع سوال بدون فوت وقت ظرف 15 روز برای روشن شدن مطلب به هر طریق که صلاح بداند اعم از خواستن سوابق امر و یا اخذ توضیح کتبی یا شفاهی از شخص وزیر و هر گونه تحقیقات دیگری که لازم بداند به موضوع رسیدگی نموده گزارش خود را تنظیم و‌به مجلس تقدیم دارد و این گزارش در دستور هفته بعد قرار خواهد گرفت و بدون بحث در مجلس قرائت خواهد شد.
تبصره (منسوخ 1363/11/11) - در صورتی که سوال کننده کتباً نسبت به سوال خود اعلام انصراف کند، اعلام انصراف به وسیله رئیس مجلس یا منشی در جلسه علنی قرائت میشود.
ماده 148 (منسوخ 1362/02/18) - در اجرای اصل 76 قانون اساسی هر گاه نماینده ای تحقیق و تفحص در هر یک از امور کشور را لازم بداند درخواست خود را کتباً از طریق هیات رئیسه مجلس به کمیسیونی که امر مزبور در تخصص آن است تقدیم مینماید و کمیسیون اطلاعاتی را که در آن زمینه دارد در اختیار وی قرار میدهد در صورتی که نماینده مزبور اطلاعات موجود در کمیسیون را کافی تشخیص ندهد کمیسیون از نماینده مزبور در اولین فرصت دعوت به عمل میآورد و دلائل ضرورت تحقیق و تفحص در زمینه مورد نظر را استماع مینماید و پس از بررسی نظر خود را مبنی بر تصویب یا رد درخواست نماینده به مجلس گزارش میدهد. این گزارش خارج از نوبت در دستور مجلس قرار میگیرد. در صورتی که گزارش مبنی بر تصویب باشد در مجلس پس از‌گزارش کمیسیون به وسیله مخبر بدون بحث رای گیری به عمل میآید و در صورتی که گزارش کمیسیون مبنی بر رد درخواست تحقیق و تفحص باشد، نماینده درخواست کننده پس از گزارش مخبر میتواند حداکثر به مدت ده دقیقه از درخواست خود دفاع نماید. در صورت تصویب، انجام تحقیق و تفحص به همان کمیسیون همراه با نمایندگان درخواست کننده تفحص محول میگردد. کمیسیون پس از انجام تحقیق و تفحص نتیجه را به مجلس گزارش خواهد نمود.
تبصره 1 (منسوخ 1362/02/18) - ارگان موضوع تحقیق و تفحص موظف است کلیه مدارک و اطلاعات مورد نیاز کمیسیون را برای بررسی در اختیار قرار دهد.
تبصره 2 (منسوخ 1371/12/09) - عضویت اعضای دیگر کمیسیون ها در هیات تحقیق و تفحص بلامانع است و تشخیص آن با کمیسیون ذیربط م. ب..
تبصره 3 (منسوخ 1371/12/09) - مهلت انجام تحقیق و تفحص به مدت دو ماه بوده و در صورت ضرورت با درخواست هیات تحقیق و تفحص و تصویب هیات رئیسه مجلس شورای اسلامی حداکثر تا شش ماه قابل تمدید است.
تبصره 4 (منسوخ 1371/12/09) - در صورت احراز تخلف توسط هیات تحقیق و تفحص مراتب حسب مورد برای پیگیری به کمیسیون اصول 88 و 90 ارجاع و کمیسیون مذکور متخلف را به محاکم قضایی جهت پیگیری معرفی می نماید.
هیاتهای رسیدگی به تخلفات اداری و دادگاه صالحه موظفند حسب مورد به تقاضای کمیسیون فوق الذکر خارج از نوبت و برابر مقررات رسیدگی کرده و نتیجه را به کمیسیون مربوطه اعلام نماید.تحقیق و تفحص در مورد آن دسته از نهادهائی که تحت امر مستقیم مقام معظم رهبری هستند با اجازه معظم له انجام خواهد شد.
تبصره 5 (منسوخ 1371/12/09) - مسئوولان دستگاه موضوع تحقیق و تفحص و کلیه دستگاههای اجرایی، قضایی و نهادهای انقلاب اسلامی موظف به فراهم نمودن امکانات و تسهیلات مورد نیاز هیات و در اختیار گذاردن اطلاعات و مدارک درخواستی هیات میباشند و در صورت عدم همکاری مسئولان دستگاه ذیربط متخلف و مجرم محسوب می گردند و کمیسیون اصول 88 و 90 در صورتی که هیات تحقیق و تفحص شکایت نماید طبق مقررات قانونی رسیدگی خواهد کرد.
تبصره 2 (منسوخ 1373/02/04) - مهلت مقرر در ماده فوق با درخواست کمیسیون اصول 88 و 90 حداکثر تا دو ماه قابل تمدید است.
ماده 149 - نماینده مجلس میتواند با در نظر گرفتن اصل هشتاد و نهم قانون اساسی وزیر یا هیات وزیران را مورد استیضاح قرار دهد.
ماده 151 - چنانچه سوال یا استیضاح نمایندگان با عمل نهادهای انقلابی جدید یا آینده که از بودجه دولت استفاده مینمایند و به موجب قانون در حوزه اختیارات قوه اجراییه مملکت میباشند ارتباط داشته باشد، آن سوال یا استیضاح از طریق نخست‌وزیر یا وزیری که نهاد مورد بحث در حوزه مسئولیت او قرار گرفته صورت میگیرد.
ماده 152 - وزیر یا هیات وزیران موظف‌اند ظرف ده روز پس از طرح استیضاح در مجلس حضور یافته و توضیحات لازم را بدهند. تعیین وقت استیضاح در ظرف 10 روز با پیشنهاد وزیر یا هیات وزیران و تصویب هیات رئیسه مجلس در دستور هفتگی قرار میگیرد و تعیین وقت در مدت مقرر در‌این ماده حتمی است.
تبصره - حداکثر وقت برای نخست‌وزیر یا چند وزیر به منظور دفاع از استیضاح 5 ساعت و برای یک وزیر 3 ساعت خواهد بود. (در جلسه 1362/2/18 تصویب و در تاریخ 1362/2/27 به تایید شورای محترم نگهبان رسیده است.) (در جلسه 1361/5/27 تبصره الحاقی تصویب و در تاریخ 1361/5/28 به تایید شورای محترم نگهبان رسیده است.)
ماده 154 - پس از پاسخ وزیر یا وزیران مورد استیضاح حداکثر دو نفر از نمایندگان استیضاح کننده حق دارند توضیحات تکمیلی بدهند به شرطی که آن توضیحات مختصر بوده و صحبت هر کدام از ربع ساعت تجاوز ننماید. نخست وزیر یا وزیر مورد استیضاح هم میتواند حداکثر نیمساعت مجدداً از خود دفاع کند.
ماده 155 - پس از آنکه وزیر یا هیات وزراء در مجلس حاضر شدند و استیضاح به عمل آمد و مذاکرات خاتمه یافت استیضاح شونده باید تقاضای رای اعتماد کند. مجلس وارد اخذ رای اعتماد به دولت یا وزیر مربوط میشود.
ماده 156 - در صورتی که وزیر یا هیات وزیران مورد استیضاح در مجلس حاضر نشوند استیضاح کنندگان مطالب خود را بیان میکنند در این صورت و در صورت حضور و استنکاف از تقاضای رای اعتماد در صورتی که مجلس مقتضی بداند رئیس اعلام رای عدم اعتماد میکند.
ماده 157 - در صورتی که پس از تقاضای رای اعتماد از طرف وزیر یا هیات وزیران مجلس رای اعتماد ندهد و یا در صورت استنکاف استیضاح شوندگان از تقاضای رای اعتماد و یا در صورت عدم حضور آنان در مجلس رای به عدم اعتماد دهد استیضاح شونده عزل میشود و به موجب اصل 89 قانون اساسی نخست‌وزیر یا وزراء معزول نمیتوانند در هیات دولتی که بلافاصله تشکیل میشود عضویت داشته باشند.
ماده 159 - تقاضای رای به عدم کفایت سیاسی رئیس جمهور وقتی قابل طرح در مجلس است که حداقل به امضای یک سوم نمایندگان منتخب رسیده باشد.
تبصره 1 - مدت صحبت برای هر یک از موافقین یا مخالفین حداکثر نیمساعت خواهد بود که با رای مجلس تا یکساعت قابل تمدید است.
ماده 162 - رای گیری در مورد عدم کفایت سیاسی رئیس جمهور علنی و با ورقه بوده و با رای دو سوم نمایندگان حاضر صاحب رای در جلسه به تصویب میرسد.
تعطیلات مجلس، مرخصی ها، غیبت، هیات هائیکه از مجلس انتخاب میشوند
ماده 164 - تعطیل تابستانی مجلس هر سال 20 الی 30 روز است که موقع و مدت آن با تشخیص مجلس تعیین میشود. علاوه بر آن نمایندگان شهرستانها میتوانند به مدت 2 الی پنج روز در هر ماه از روزهای غیر تعطیل رسمی به عنوان سرکشی به حوزه انتخابیه خود بروند. تعیین روزهای مربوط و حدود مدت با توافق هیات رئیسه و رئیس کمیسیون مربوط خواهد بود و این مدت جزء غیبت و مرخصی به حساب نخواهد آمد.
تبصره - در صورت ضرورت رئیس مجلس میتواند با تقاضای عده‌ای از نمایندگان مجلس که تعداد آنها نباید کمتر از 50 نفر باشد یا درخواست دولت در اوقات تعطیل با ذکر دلیل مجلس را به طور فوق العاده دعوت به انعقاد نماید.
تبصره 1 - استفاده از مرخصی ضروری بدون حقوق با موافقت هیات رئیسه حداکثر یکماه در سال خواهد بود.
تبصره 2 - هرگاه نماینده ای بخواهد در غیر ایام تعطیل مجلس و غیر ایام مرخصی طبق دعوت رسمی یا ماموریت برای امور غیر شخصی مسافرت نماید باید تقاضای خ. ر. ب. ضمیمه دعوتنامه به هیات رئیسه مجلس تسلیم نماید. هیات رئیسه در صورتی که حضور آن نماینده را در مجلس در ایام تقاضا شده غیر ضروری تشخیص بدهد با آن موافقت میکند و به اطلاع مجلس نیز میرساند مدت این مسافرت غیبت با اجازه محسوب میگردد و جزء مرخصی سالانه منظور نخواهد شد.
تبصره 4 - مرخصی برای سفر حج و یا ماموریتهای خارج از کشور برای همه نمایندگان در طی دوره نمایندگی یکبار میسر است مگر با تصویب مجلس.
همچنین از تاریخ تصویب این قانون نماینده ای که به علت ناتوانی جسمی و یا بیماری بیش از چهار ماه در یک سال غیبت موجه داشته باشد بنا به درخواست 30 نفر از نمایندگان و تصویب دو سوم از نمایندگان حاضر مبنی بر عجز وی از ایفای وظایف نمایندگی سمت نمایندگی خود را از دست خواهد داد.
تبصره 1 - تا یک هفته پس از اعلام رسمی مستعفی شناخته شدن نماینده‌ای در صورتی که خود وی یا نماینده دیگری ب. غ. موجه بودن غیبت اعتراض نماید و آن را کتباً تسلیم هیات رئیسه کند این اعتراض در اولین فرصت در مجلس مطرح میشود و پس از صحبت حداکثر دو مخالف و دو‌موافق (هر یک به مدت یکربع ساعت) در صورتی که مجلس با اکثریت مطلق نمایندگان حاضر به موجه بودن غیبت نماینده مورد بحث رای دهد، غیبت موجه شناخته خواهد شد.
یکنفر از هیات رئیسه مجلس به عنوان موافق و نماینده مورد بحث به عنوان مخالف برای صحبت حق تقدم خواهند داشت.
تبصره 2 - محاسبه ساعات غیبت در کمیسیونها با روسای کمیسیونها و در جلسات رسمی مجلس با هیات رئیسه م. ب. و در هر دو صورت اعلان رسمی غیبت با رئیس مجلس خواهد بود.
تبصره 3 - نماینده مستعفی شناخته شده در صورتی که ب. غ. موجه بودن غیبت اعتراض کرده باشد ولی در موقع طرح اعتراض نتواند و یا نخواهد در مجلس حضور یابد میتواند لایحه دفاعیه خود را برای طرح در مجلس حداکثر تا موقع طرح تحویل مجلس نماید که در این صورت این لایحه با‌حق تقدم در فرصت مقرر برای صحبت مخالفین قرائت خواهد شد مدت قرائت لایحه حداکثر نیمساعت خواهد بود.
ماده 169 - اجازه مرخصی تمام مدت یک جلسه یا قسمتی از جلسات مجلس با موافقت ریاست مجلس و از کمیسیونها و شعب با روسای کمیسیونها و شعب است.
ماده 170 - با پیشنهاد هیات رئیسه یا پانزده نفر از نمایندگان در هر موقعی که مجلس صلاح بداند میتواند فردی یا هیئتی از نمایندگان را با تعیین مدتی انتخاب کند که مامور انجام امری از امور مربوطه بشوند طرز انتخاب آنان طبق ماده 59 انجام خواهد گرفت.
تبصره 1 - فرد یا هیات موظف است در اولین فرصت پس از خاتمه کار گزارش کار خ. ر. ب. مجلس بدهد.
تبصره 2 - در مواردی که طبق قوانین و آییننامه ها تعیین مدت نشده است افرادی که از طرف مجلس ماموریت یا نمایندگی پیدا میکنند باید هر شش ماه یکمرتبه گزارش کار خ. ر. ب. مجلس بدهند و هیات رئیسه گزارش را برای اطلاع نمایندگان طبع و توزیع مینماید و در صورت تصویب مجلس برای دریافت نظر نمایندگان در جلسه علنی مطرح خواهد کرد.
ماده 171 - در موقع انتخاب افراد و هیاتها نمایندگان میتوانند خود و یا دیگران را نامزد نمایند مگر در مواردی که روش دیگری پیش بینی شده باشد.
ماده 172 - حفظ انتظام و امنیت محوطه مجلس به عهده رئیس مجلس و در غیاب او به عهده نواب رئیس است و هیچ مقام و قوه‌ای بدون اجازه رئیس حق مداخله در محوطه و امور مجلس را ندارد.
ماده 173 - بغیر از رئیس جمهور و نخست وزیر و وزراء و مشاوران آنان و اعضای شورای نگهبان و معاونان پارلمانی وزراء که به مجلس معرفی شده باشند و آن عده از کارکنان و مستخدمین مجلس که از طرف هیات رئیسه اجازه ورود به جلسه را دارند هیچ کس حق ورود به تالار جلسه را موقع تشکیل جلسه نخواهد داشت مگر از اعضای اداری مجلس که رئیس مجلس او را احضار کرده باشد.
تبصره - در صورتی که مسئولین اجرایی یا قضایی از طرف رئیس برای دفاع و توضیح لایحه و یا طرح دعوت شده باشند شرکت آنان در جلسه بلامانع است.
ماده 174 - رئیس مجلس و سایر اعضای هیات رئیسه در مورد انجام وظایف محوله در این آییننامه در برابر مجلس مسئولیت مشترک دارند.
ماده 175 - در مواردی که حداقل 25 نفر از نمایندگان به کیفیت اداره جلسه و ایفای وظایف رئیس یا سایر اعضاء هیات رئیسه معترض باشند میتوانند تشکیل جلسه مشترک روسای کمیسیونها و هیات رئیسه را برای بررسی اعتراضات کتباً درخواست نمایند که باید این جلسه در اولین فرصت تشکیل و با حضور سه نفر از منتخبین نمایندگان معترض به مساله رسیدگی نماید. متن این تقاضا در جلسه رسمی قرائت نخواهد شد.
تبصره 1 - در صورتی که اکثریت روسای کمیسیونها و اعضاء هیات رئیسه رای بر عدم صلاحیت فرد مورد اعتراض دادند نماینده یا نمایندگان مورد اعتراض موظف به استعفای خود از هیات رئیسه میباشند.
تبصره 2 - گزارش کمیسیون در جلسه غیررسمی مورد بررسی قرار میگیرد و سپس در جلسه علنی رای گیری به عمل خواهد آمد.
تبصره 3 - استعفاء در اولین جلسه علنی مجلس مطرح و بدون بحث به رای گذاشته میشود. در صورت عدم پذیرفته شدن استعفاء، مستعفی به کار خود ادامه خواهد داد و در صورت پذیرفته شدن استعفاء حق شرکت در انتخابات مجدد را دارد.
ماده 176 - مخبرین جراید و رادیو تلویزیون و تماشاچیان با داشتن کارت مخصوص همان جلسه و نیز مامورین انتظامی در محلهای مخصوص حق حضور خواهند داشت و باید در تمام مدت جلسه ساکت باشند و از هرگونه تظاهر خودداری کنند و در غیر این صورت با دستور رئیس تالار جلسه را ترک مینمایند و در صورتی که عمل تماشاچیان مستوجب تعقیبات کیفری بشود تماشاچی توسط مامورین انتظامی مستقر در مجلس توقیف و به‌مراجع صالحه تسلیم خواهد شد.
تبصره 2 - دبیرخانه مجلس با رعایت موازین تعیین شده از طرف هیات رئیسه برای خبرنگاران جرائد داخلی که بر طبق قانون مطبوعات اجازه انتشار دارند و برای خبرنگاران خارجی که وزارت ارشاد معرفی نماید کارت موقت غیرقابل انتقال صادر مینماید.
ماده 177 - حمل هر نوع اسلحه برای کسانی که وارد ساختمان اصلی مجلس میشوند به استثنای مامورین انتظامی مستقر در مجلس و یا مجاز به ورود در محوطه مجلس اکیداً ممنوع است.
ماده 178 - جایگاه نمایندگان پس از ارائه اعتبارنامه به دبیرخانه مجلس به حکم قرعه تعیین میشود و در دفتر مخصوص ثبت خواهد شد قرعه‌کشی هر 6 ماه یک مرتبه تجدید میشود. در دو ردیف اول رئیس جمهور و مشاوران او و اعضاء شورای نگهبان و هیات وزیران و معاونان پارلمانی خواهند نشست.
ادارات مجلس و تمرکز کلیه امور مالی و اداری و قانونگزاری و اختیارات هیات رئیسه - وظایف منشیان و کارپردازان - بودجه مجلس
اول - ادارات مجلس و تمرکز کلیه امور مالی و اداری و قانونگزاری و اختیارات هیات رئیسه
ماده 179 - کلیه امور اداری مجلس اعم از مالی، استخدامی و سازمانی و غیره در همه حال به عهده هیات رئیسه است که بر طبق قوانین خاص مصوب مجلس تحت نظر رئیس اداره میشود و نیز کلیه احکام صادره اعم از ترفیع و اضافه و نقل و انتقالات کارمندان و کلیه کارکنان مجلس طبق بودجه مصوب باید به امضای رئیس مجلس برسد.
و نیز کلیه نامه های مربوط به امور قانونی و پارلمانی چه از طرف کمیسیونها و چه از طرف ادارات با امضای رئیس مجلس یا اشخاصی از هیات رئیسه که از طرف رئیس معین میشود صادر میگردد.
ماده 180 - مراقبت در ضبط و تحریر صورت مذاکرات و طبع و توزیع آن و نیز قرائت لوایح و طرحها و پیشنهادات و نوشته‌ها و مطالبی که باید به اطلاع مجلس برسد از وظایف منشیان مجلس است علاوه بر این، تنظیم پیشنهادهای واصله از طرف نمایندگان به ترتیب وصول با قید شماره و ترتیب اجازاتی که نمایندگان در جلسه برای نطق میخواهند با رعایت حق تقدم و قید شماره ترتیب به عهده آنان است.
ماده 181 - وظایف کارپردازان عبارت است از امور کارپردازی مجلس و تهیه بودجه سالانه به ترتیبی که در ماده بعد مقرر است و مراقبت در حفظ و اداره و ثبت ابنیه و اموال و موسسات مجلس و نظارت در اجرای بودجه و تطبیق احکام مذکور در ماده (179) با بودجه مصوبه، قبل از امضای رئیس مجلس و پرداخت ها و امضای حوالجات و چکها و کلیه اسناد خرج که باید از صندوق مجلس پرداخت شود.
ماده 182 - کارپردازان تا پانزده آذر ماه هر سال بودجه سال بعد مجلس را تهیه و پس از تصویب هیات رئیسه منتهی تا اول دی ماه برای ارجاع به کمیسیون محاسبات تقدیم مجلس مینمایند. کمیسیون پس از رسیدگی گزارش آن را منتهی تا 15 دیماه به منظور درج در بودجه کل کشور از طریق رئیس برای هیات دولت میفرستد و دولت عیناً آن را ضمن بودجه کل کشور به مجلس میدهد و بعد از تصویب مجلس اجازه اجرای آن به کارپردازی داده خواهد شد.
ماده 183 - مقرری و مخارج مخصوص سمت و مسئولیت نمایندگان با پیشنهاد کمیسیون محاسبات و تصویب کمیسیون مشترک هیات رئیسه و کمیسیون برنامه و بودجه برای هر دوره تعیین و در بودجه سالانه گنجانده میشود. قبل از تصمیم مجدد در هر دوره مطابق مصوب دوره قبل عمل خواهد شد.
ماده 184 - شرح و تفسیر قوانین عادی که به موجب اصل 73 قانون اساسی از مختصات مجلس است چه به صورت لوایح و چه به صورت طرحها یک شوری است و میتواند به طور عادی یا به صورت فوریت مورد مذاکره قرار گیرد و بحث در کلیات و جزئیات از هم تفکیک نمیشود.
ماده 185 - در صورتی که تفسیر به صورت دو فوریتی و سه فوریتی نباشد پس از گزارش کمیسیون و توضیح مخبر یک مخالف و یک موافق هر یک حداکثر به مدت 10 دقیقه صحبت خواهد کرد و با پیشنهاد 10 نفر از نمایندگان و تصویب مجلس مدت صحبت و تعداد مخالف و موافق قابل تغییر‌است.
ماده 186 - در صورتی که گزارش کمیسیون و همین طور پیشنهادات دیگر که به کمیسیون رسیده بود به تصویب مجلس نرسد هر نماینده میتواند نظر خود را کتباً به هیات رئیسه بدهد و پیشنهادات به ترتیب وصول مورد بحث قرار میگیرد و اگر پیشنهادی به تصویب نرسید سوال برای بحث بیشتر به کمیسیون ارجاع میشود.
ماده 187 - در موارد دو فوریتی و سه فوریتی پس از طرح ابهام توسط نماینده دولت یا رئیس مجلس نمایندگان نظر خودشان را به صورت پیشنهاد کتباً به هیات رئیسه میدهند و نظریات به توسط یکی از منشیان ابتداء قرائت و به ترتیب وصول و به شیوه پیشنهادات مورد بحث و رای گیری قرار‌میگیرد.
آیین نامه فوق در جلسه روز یکشنبه بیست و سوم خرداد ماه 1361 مجلس شورای اسلامی تصویب و در تاریخ 1361/3/23 به تایید شورای محترم نگهبان رسیده است و الحاق به تبصره به ماده 152 در جلسه روز چهارشنبه بیست و هفتم مرداد ماه 1361 و اصلاح بند 21 ماده 42 و اصلاح ماده 42 و الحاق یک تبصره به آن و اصلاح ماده 148 تحت عنوان «قانون رفع نقائص و تکمیل آییننامه داخلی» در جلسه روز یکشنبه هجدهم اردیبهشت ماه 1362 مجلس شورای اسلامی جمعاً در یکصد و هشتاد و هفت ماده و هفتاد تبصره تصویب و به ترتیب در جلسات 1361/5/27 و 1362/2/18 شورای محترم نگهبان به تایید رسیده است.
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.