اثر علم فروشنده نسبت به بطلان بیع بر دعوای خسارت

رأی خلاصه جریان پرونده در پرونده کلاسه 91600416 شعبه دوّم دادگاه عمومی حقوقی سراب آقای ….ی. با وکالت خانم ز.ف. د. ب. ط. آقـایان و خانم ها 1ـ ج. 2ـ م. م. 3ـ الف. الف. 4ـ ع.ع. 5 ـ ر.ف. 6ـ هـ .ت. 7ـ ع. ج. 8ـ ف.م. 9ـ ع. ط. 10ـ ص. الف. 11ـ الف.ت. به خواسته صدور حکم بر محکومیت خواندگان به پرداخت اجرت المثل ایّام تصرف غاصبانه نسبت به 5 دانگ از شش دانگ یک حلقه چاه عمیق به شماره 875/402 مورخ 21/11/80 به تفکیک مدت تصرف خواندگان فعلاً م. ب. دو میلیون و ده هزار تومان با احتساب خسارت دادرسی تقدیم دادگاه نموده ضمن دادخواست با استناد به کپی مصدق دادنامه شماره 8999411 و شماره 902401588 شعبه چهارم تجدیدنظر استان و کپی مبایعه نامه عادی و ارجاع به کارشناسی توضیح داده حسب پروانه مورد استناد موکل مالک شش دانگ یک حلقه چاه عمیق در روستای تکلان م. ب. موکل مطابق اسناد عادی منضم به دادخواست اقدام به فروش 5 دانگ مشاع حلقه چاه مذکور به خواندگان نموده بود که حسب دادنامه های مذکور تمام معاملات مذکور ابطال و از درجه اعتبار ساقط گردیده حالیه ب. ت. ب. مراتب فوق و چون بیع فاسد اثری در تملک ندارد و خریدار ضامن عین و منافع مدت تصرف خویش د. ح. موکل م. ب. به شرح خواسته تقاضای رسیدگی و صدور حکم دارم در جلسه رسیدگی 7/12/91 وکیل خ. خ. خ. را فعلاً به پنج میلیون و ده هزار تومان افزایش داده در ماهیت به مضمون متن دادخواست مطالبی در مورد تصرف غیرقانونی و بدون اذن موکل عنوان نموده خواندگان آقایان ج.م. ، الف.الف. ، ع.ع. ، ر.ف.، ه.ت. ، ع.ط. و ص.الف. اظهار داشته ما در سال 82 چاه را از ایشان خریداری کردم طبق قولنامه تنظیمی با دریافت 24 میلیون تومان و به تهران کوچ کرد و در تهران منزل مسکونی خرید بعد از یک سال برگشت کارت سوخت را از ما گرفت و به ما پس نداد و نتوانستیم گازوییل بگیریم و موتور چاه خراب بود و بعد شکایت کردیم طبق دستور دادگاه مشکل حل شد و موتور خراب بود رفتیم موتور جدید خریدیم آوردیم که استفاده کنیم مشارٌالیه درب موتورخانه را بست و نگذاشت استفاده کنیم و در کل ما فقط یک سال از چاه استفاده کردیم و در بقیه مدت با بهانه های مختلف مانع استفاده ما شد و نتوانستیم استفاده کنیم در ثانی روزنه چاه را اداره آب به ایشان داده بود و به ایشان گفته بود که حق فروش چاه را به دیگران ندارد. ایشان که می دانست فروش آب چاه بدان زمین ممنوع است چرا به ما می فروخت ما نمی دانستیم چه گناهی داریم و ایشان با علم و اطلاع از این موضوع که در پروانه بهره برداری ایشان قیدشده بود به ما فروخته است و ما نمی دانستیم ایشان به ما ضرر زده است و با علم و اطلاع به ضرر خود اقدام کرده است و از اداره آب نامه گرفته و معامله ما را باطل کرده است ما معامله کرده بودیم که از چاه استفاده کنیم استشهادیه محلی هم داریم جهت ملاحظه دادگاه ارائه می دهیم در پاسخ وکیل خ. ا. د. خواندگان ادعا می نمایند فقط یک سال از آب چاه استفاده نموده اند این در حالی است که موکل حدود سی میلیون تومان خسارت از بابت قطع حقاّبه در سال 89 به نامبردگان پرداخت نموده است که این مؤید این است که خواندگان موصوف از حقاّبه ادعایی استفاده نمودند چراکه اگر غیرازاین بود از بابت قطع مقطعی حقاّبه موکل محکـوم به پرداخت خسارت نمی گردید خواندگان استشهادیه ای در جهت عدم استفاده از چاه پیوست پرونده نمودند دادگاه با کیفیت فوق ختم رسیدگی را اعلام طی دادنامه شماره 91600937ـ27/12/91 ضمن انعکاس خلاصه جریان پرونده: با بررسی اوراق و محتویات پرونده و استماع اظهارات و ادعای وکیل خواهان و دفاعیات تعدادی از خواندگان و نظر به کپی قسمت نقل و انتقالات پروانه بهره برداری پیوست پرونده ارائه شده از سوی خواندگان که حکایت از این دارد با استناد به ماده 28 قانون توزیع عادلانه آب هیچ کس حق ندارد آبی را که اجازه مصرف آن را دارد به مصرفی جز آنچه که در پروانه قید شده است برساند و همچنین حق انتقال پروانه صادره را به دیگری بدون اجازه وزارت نیرو نخواهد داشت مگر به تبع زمین و برای همان مصرف با اطلاع وزارت نیرو با عنایت به اینکه در پروانه بهره برداری صادره از سوی امور آب بنام خواهان صراحتاً به این امر مشاهده شده که دارند پروانه حق انتقال آب چاه بدون زمین را ندارد و این امر حکایت از اطلاع و آگاهی خواهان از مفاد ماده 28 قانون مرقوم دارد و با علم به این موضوع اقدام به معامله نموده و درصورتی که شخصی با علم به اینکه حق فروش آب چاه بدون زمین را ندارد اقدام به معامله نماید حق رجوع به خریدار جهت مطالبه خسارت را نخواهد داشت زیرا خود عالماً اقـدام به مـعامله و ایراد ضـرر به خود کرده است در مانحن فیه نیز خواهان با علم به این موضوع اقدام به معامله کرده و به ضرر خویش اقدام نموده است علی هذا دعوی خ. ر. و. ندانسته مستنداً به ماده 197 از قانون آیین دادرسی مدنی دادگاه های عمومی و انقلاب در امور مدنی حکم به ردّ دعوی خواهان صادر می نماید این رأی در تاریخ 8/4/92 به وکیل خواهان ابلاغ و در تاریخ 17/5/92 از رأی مزبور فرجام خواهی نموده ضمن آن با بیان مطالب تکراری به مضمون مطالب عنوان شده در طول دادرسی و با استناد به مواد 365 و 366 قانون مدنی و اینکه خریدار مسئول و ضامن منافع در مدت تصرف از تاریخ عقد د. ح. فروشنده م. ب. چراکه سال ها حقاّبه را استفاده نموده و ب. ت. ب. اینکه مطابق دادنامه مورد اشاره شده و مورد استناد فرجام خواندگان به رفع تصرف از حقاّبه سهم موکل نیز محکوم شده است که این امر دلالت بر غاصبانه بودن ید خریداران نسبت به حقاّبه مزبور دارد استدلال دادگاه به اینکه فروشنده به ضرر خود اقدام نموده است با علم به بطلان اقدام نموده صحت ندارد در خصوص معامله باطل هر دو طرف معامله باطل را شامل می شود بدیهی است که خریداران با اثبات جهل خـود نسبت به بطلان معامله واقع شده با طرح دعوی غرامت و صدور حکم مبنی بر آن ضرر وارده و ناشی از معامله باطل را در واقع جبران نموده اند و این حق می بایستی به فروشنده نیز داده شود که بتواند با طرح دعوی اجرت المثل متقابلاً ضرر و زیان مدت تصرف خریداران را جبران نماید دادگاه از کجا احراز کرده فروشنده عالم به معامله باطل بوده است چراکه موکل فردی بی سواد م. ب. پس حق مطالبه اجرت المثل به مدت 8 سال که توسط خریداران مورداستفاده قرارگرفته دارند با بیان جهات فوق و موارد دیگر تقاضای نقض رأی فرجام خواسته را نموده بعضی فرجام خواندگان در پاسخ لایحه ای تقدیم نموده اند پرونده پس از تشریفات مذکور در ماده 385 قانون آیین دادرسی مدنی به دیوان عالی کشـور به این شعبه ارجاع به کلاسه فوق ثبت شده است. هیأت شعبه در تاریخ بالا تشکیل گردیده پس از قرائت گزارش عضو ممیّز و اوراق پرونده مشاوره نموده چنین رأی می دهد: رأی شعبه دیوان عالی کشور اعتراض وکیل ف. خ. ب. کیفیتی نیست به نقض رأی فرجام خواسته را ایجاب نماید زیرا آنچه که موجب بطلان معامله گردیده ممنوعیت قانونی مبیع در انتقال بوده است نه ثمن معامله در مانحن فیه موکل ف. خ. د. قبال ثمن متعلق به خریداران و استفاده از آن مالی را که قانوناً ممنوع از انتقال آن بودند به مشتری تسلیم نمودند لذا طرف معامله ممنوع از تسلیم ثمن نبودند تا حقی برای بایع ایجاد گردد لذا انتفاع از ثمن معامله در فرض تصرف مورد معامله از سوی آنان متضمّن ورود زیان و خسارت به خریداران شده چراکه مالی را که خریده و به منظور انتفاع و سلـطه مالکانه برای دائم بوده یک باره به جهت باطل بودن معامله از حوزه مالکیت آنان منتزع شده است و متحمل خسارت گردیده بنا به مراتب صرف نظر از مبانی استدلال دادگاه اعتراض ف. خ. وارد نیست اشکال مهمی نیز بـر مبانی و اساس استنباط دادگاه مشاهده نشـده مستنـداً به ماده 370 از قانون آیین دادرسی مدنی با ردّ فرجام خواهی ف. خ. دادنامه فرجام خواسته را ابرام می نماید. رئیس شعبه 10 دیوان عالی کشور ـ مستشار عبداله پور ـ صدوقی فر فهرست خلاصه جریان پرونده شعبه دیوان عالی کشور نقد رأی اثر علم فروشنده نسبت به بطلان بیع بر دعوای خسارت در شعبه دوم دادگاه عمومی حقوقی سراب، دعوایی به منظور محکومیت تعدادی از افراد به پرداخت اجرت المثل ایام تصرف غیرقانونی نسبت به 5 دانگ از شش دانگ یک حلقه چاه عمیق به مبلغ دو میلیون و ده هزار تومان مطرح گردید. خواهان ادعا نمود که خواندگان بدون مجوز از چاه مذکور استفاده کرده‌اند و مستندات لازم را به این ادعا پیوست کرد. خواندگان در دفاعیات خود اظهار داشتند که چاه را در سال 1382 خریداری کرده‌اند و ادعا کردند که خواهان با علم به ممنوعیت قانونی فروش آب چاه، اقدام به فروش آن نموده است. <br>دادگاه در تاریخ 1391/12/27، با استناد به ماده 28 قانون توزیع عادلانه آب و ب. ت. ب. عدم حق خواهان در فروش آب چاه، دعوی ایشان را رد کرد. خواهان به رای صادره اعتراض نمود و به دیوان عالی کشور مراجعه کرد. دیوان عالی کشور در تاریخ 1392/5/17، با رد اعتراض خواهان، رای دادگاه نخستین را تایید کرد و استدلال نمود که بطلان معامله به دلیل ممنوعیت قانونی مبیع بوده و خواهان حق مطالبه اجرت المثل را ندارد. بر اساس ماده 370 قانون آیین دادرسی مدنی، رای دیوان به نفع خواندگان صادر گردید. تاریخ دادنامه قطعی: 1392/09/17 شماره دادنامه قطعی: --- پیام: چنانچه فروشنده علم به بطلان بیع داشته باشد ب. ت. ب. قاعده اقدام، وی نمی تواند دعوای مطالبه اجرت المثل ایام تصرف خریدار را مطرح کند. رای خلاصه جریان پرونده در پرونده کلاسه --- شعبه دوّم دادگاه عمومی حقوقی سراب آقای ….ی. با وکالت خانم ز.ف. د. ب. ط. آقایان و خانم ها 1 - ج. 2 - م. م. 3 - الف. الف. 4 - ع.ع. 5 - ر.ف. 6 - ه-.ت. 7 - ع. ج. 8 - ف.م. 9 - ع. ط. 10 - ص. الف. 11 - الف.ت. به خواسته صدور حکم بر محکومیت خواندگان به پرداخت اجرت المثل ایّام تصرف غاصبانه نسبت به 5 دانگ از شش دانگ یک حلقه چاه عمیق به شماره 875/402 مورخ 21/11/80 به تفکیک مدت تصرف خواندگان فعلا م. ب. دو میلیون و ده هزار تومان با احتساب خسارت دادرسی تقدیم دادگاه نموده ضمن دادخواست با استناد به کپی مصدق دادنامه شماره --- و شماره 902401588 شعبه چهارم تجدیدنظر استان و کپی مبایعه نامه عادی و ارجاع به کارشناسی توضیح داده حسب پروانه مورد استناد موکل مالک شش دانگ یک حلقه چاه عمیق در روستای تکلان م. ب. موکل مطابق اسناد عادی منضم به دادخواست اقدام به فروش 5 دانگ مشاع حلقه چاه مذکور به خواندگان نموده بود که حسب دادنامه های مذکور تمام معاملات مذکور ابطال و از درجه اعتبار ساقط گردیده حالیه ب. ت. ب. مراتب فوق و چون بیع فاسد اثری در تملک ندارد و خریدار ضامن عین و منافع مدت تصرف خویش د. ح. موکل م. ب. به شرح خواسته تقاضای رسیدگی و صدور حکم دارم در جلسه رسیدگی 7/12/91 وکیل خ. خ. خ. را فعلا به پنج میلیون و ده هزار تومان افزایش داده در ماهیت به مضمون متن دادخواست مطالبی در مورد تصرف غیرقانونی و بدون اذن موکل عنوان نموده خواندگان آقایان ج.م.، الف.الف.، ع.ع.، ر.ف.، ه.ت.، ع.ط. و ص.الف. اظهار داشته ما در سال 82 چاه را از ایشان خریداری کردم طبق قولنامه تنظیمی با دریافت 24 میلیون تومان و به تهران کوچ کرد و در تهران منزل مسکونی خرید بعد از یک سال برگشت کارت سوخت را از ما گرفت و به ما پس نداد و نتوانستیم گازوییل بگیریم و موتور چاه خراب بود و بعد شکایت کردیم طبق دستور دادگاه مشکل حل شد و موتور خراب بود رفتیم موتور جدید خریدیم آوردیم که استفاده کنیم مشارٌالیه درب موتورخانه را بست و نگذاشت استفاده کنیم و در کل ما فقط یک سال از چاه استفاده کردیم و در بقیه مدت با بهانه های مختلف مانع استفاده ما شد و نتوانستیم استفاده کنیم در ثانی روزنه چاه را اداره آب به ایشان داده بود و به ایشان گفته بود که حق فروش چاه را به دیگران ندارد. ایشان که می دانست فروش آب چاه بدان زمین ممنوع است چرا به ما می فروخت ما نمی دانستیم چه گناهی داریم و ایشان با علم و اطلاع از این موضوع که در پروانه بهره برداری ایشان قیدشده بود به ما فروخته است و ما نمی دانستیم ایشان به ما ضرر زده است و با علم و اطلاع به ضرر خود اقدام کرده است و از اداره آب نامه گرفته و معامله ما را باطل کرده است ما معامله کرده بودیم که از چاه استفاده کنیم استشهادیه محلی هم داریم جهت ملاحظه دادگاه ارائه می دهیم در پاسخ وکیل خ. ا. د. خواندگان ادعا می نمایند فقط یک سال از آب چاه استفاده نموده‌اند این در حالی است که موکل حدود سی میلیون تومان خسارت از بابت قطع حقاّبه در سال 89 به نامبردگان پرداخت نموده است که این موید این است که خواندگان موصوف از حقاّبه ادعایی استفاده نمودند چراکه اگر غیرازاین بود از بابت قطع مقطعی حقاّبه موکل محکوم به پرداخت خسارت نمی گردید خواندگان استشهادیه ای در جهت عدم استفاده از چاه پیوست پرونده نمودند دادگاه با کیفیت فوق ختم رسیدگی را اعلام طی دادنامه شماره --- - 27/12/91 ضمن انعکاس خلاصه جریان پرونده: با بررسی اوراق و محتویات پرونده و استماع اظهارات و ادعای وکیل خواهان و دفاعیات تعدادی از خواندگان و نظر به کپی قسمت نقل و انتقالات پروانه بهره برداری پیوست پرونده ارائه شده از سوی خواندگان که حکایت از این دارد با استناد به ماده 28 قانون توزیع عادلانه آب هیچ کس حق ندارد آبی را که اجازه مصرف آن را دارد به مصرفی جز آنچه که در پروانه قید شده است برساند و همچنین حق انتقال پروانه صادره را به دیگری بدون اجازه وزارت نیرو نخواهد داشت مگر به تبع زمین و برای همان مصرف با اطلاع وزارت نیرو با عنایت به اینکه در پروانه بهره برداری صادره از سوی امور آب به نام خواهان صراحتا به این امر مشاهده شده که دارند پروانه حق انتقال آب چاه بدون زمین را ندارد و این امر حکایت از اطلاع و آگاهی خواهان از مفاد ماده 28 قانون مرقوم دارد و با علم به این موضوع اقدام به معامله نموده و در صورتی که شخصی با علم به اینکه حق فروش آب چاه بدون زمین را ندارد اقدام به معامله نماید حق رجوع به خریدار جهت مطالبه خسارت را نخواهد داشت زیرا خود عالما اقدام به معامله و ایراد ضرر به خود کرده است در مانحن فیه نیز خواهان با علم به این موضوع اقدام به معامله کرده و به ضرر خویش اقدام نموده است علی هذا دعوی خ. ر. و. ندانسته مستندا به ماده 197 از قانون آیین دادرسی مدنی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور مدنی حکم به ردّ دعوی خواهان صادر می‌نماید این رای در تاریخ 8/4/92 به وکیل خواهان ابلاغ و در تاریخ 17/5/92 از رای مزبور فرجام خواهی نموده ضمن آن با بیان مطالب تکراری به مضمون مطالب عنوان شده در طول دادرسی و با استناد به مواد 365 و 366 قانون مدنی و اینکه خریدار مسئول و ضامن منافع در مدت تصرف از تاریخ عقد د. ح. فروشنده م. ب. چراکه سال ها حقاّبه را استفاده نموده و ب. ت. ب. اینکه مطابق دادنامه مورد اشاره شده و مورد استناد فرجام خواندگان به رفع تصرف از حقاّبه سهم موکل نیز محکوم شده است که این امر دلالت بر غاصبانه بودن ید خریداران نسبت به حقاّبه مزبور دارد استدلال دادگاه به اینکه فروشنده به ضرر خود اقدام نموده است با علم به بطلان اقدام نموده صحت ندارد در خصوص معامله باطل هر دو طرف معامله باطل را شامل می‌شود بدیهی است که خریداران با اثبات جهل خ. ن. ب. بطلان معامله واقع شده با طرح دعوی غرامت و صدور حکم مبنی بر آن ضرر وارده و ناشی از معامله باطل را در واقع جبران نموده‌اند و این حق می بایستی به فروشنده نیز داده شود که بتواند با طرح دعوی اجرت المثل متقابلا ضرر و زیان مدت تصرف خریداران را جبران نماید دادگاه از کجا احراز کرده فروشنده عالم به معامله باطل بوده است چراکه موکل فردی بی سواد م. ب. پس حق مطالبه اجرت المثل به مدت 8 سال که توسط خریداران مورداستفاده قرارگرفته دارند با بیان جهات فوق و موارد دیگر تقاضای نقض رای فرجام خواسته را نموده بعضی فرجام خواندگان در پاسخ لایحه ای تقدیم نموده‌اند پرونده پس از تشریفات مذکور در ماده 385 قانون آیین دادرسی مدنی به دیوان عالی کشور به این شعبه ارجاع به کلاسه فوق ثبت شده است. هیات شعبه در تاریخ بالا تشکیل گردیده پس از قرائت گزارش عضو ممیّز و اوراق پرونده مشاوره نموده چنین رای می دهد: رای شعبه دیوان عالی کشور اعتراض وکیل ف. خ. ب. کیفیتی نیست به نقض رای فرجام خواسته را ایجاب نماید زیرا آنچه که موجب بطلان معامله گردیده ممنوعیت قانونی مبیع در انتقال بوده است نه ثمن معامله در مانحن فیه موکل ف. خ. د. قبال ثمن متعلق به خریداران و استفاده از آن مالی را که قانونا ممنوع از انتقال آن بودند به مشتری تسلیم نمودند لذا طرف معامله ممنوع از تسلیم ثمن نبودند تا حقی برای بایع ایجاد گردد لذا انتفاع از ثمن معامله در فرض تصرف مورد معامله از سوی آنان متضمّن ورود زیان و خسارت به خریداران شده چراکه مالی را که خریده و به منظور انتفاع و سلطه مالکانه برای دائم بوده یک باره به جهت باطل بودن معامله از حوزه مالکیت آنان منتزع شده است و متحمل خسارت گردیده بنا به مراتب صرف نظر از مبانی استدلال دادگاه اعتراض ف. خ. وارد نیست اشکال مهمی نیز بر مبانی و اساس استنباط دادگاه مشاهده نشده مستندا به ماده 370 از قانون آیین دادرسی مدنی با ردّ فرجام خواهی ف. خ. دادنامه فرجام خواسته را ابرام می‌نماید. رئیس شعبه --- دیوان عالی کشور - مستشار عبداله پور - صدوقی فر