نامشخص
اصول و چارچوب برنامه و فعالیت های آموزشی و پرورشی دوره پیش دبستانی با اصلاحات و الحاقات بعدی
مقدمه
اصول و چارچوب برنامه و فعاليت هاي آموزشي و پرورشي دوره پيش دبستاني (ويژه مربيان و دست اندركاران)
مصوب 1387,04,25
با اصلاحات و الحاقات بعدي
با عنايت به بند 6 مصوبه جلسه 422 شوراي عالي انقلاب فرهنگي مورخ 16/4/77 مبني بر اينكه « كليه مسائل آموزش پيش دبستاني در شوراي عالي آموزش و پرورش مطرح شود» و ب. ت. ب.
بند الف تبصره 4 ماده 3 قانون تاسيس مدارس غير انتفاعي1 و با استناد به ماده 5 اساسنامه دوره پيش دبستاني مصوب شوراي عالي آموزش و پرورش2 اصول وچارچوب راهنماي برنامه و فعاليتهاي آموزشي و پرورشي مراكز پيش‌دبستاني براي استفاده‌ي دست‌اندركاران، كارشناسان آموزش و پرورش و توليدكنندگان مواد آموزشي و پرورشي به شرح زير تصويب مي شود:
1 -آموزش و پرورش به عنوان تنها مرجع صادر كننده مجوز تاسيس مراكز دوره پيش از دبستان محسوب مي شود و كليه مراكز پيش‌دبستاني اعم از مراكز وابسته به آموزش و پرورش و ساير نهادها ي دولتي و غير دولتي (از جمله سازمان بهزيستي) ملزم به تطبيق برنامههاي خود با اين مصوبه مي‌باشند.
2 -سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي موظف است راهنماي تفصيلي دوره پيش دبستاني به همراه راهنماي برنامه انس با قرآن و نيز راهنماي برنامه زبان‌آموزي كودكان مناطق دو زبانه را تدوين نمايد. اين راهنما پس از تاييد اعضاي شوراي عالي آموزش و پرورش لازم الاجرا خواهد بود.
3 -وزارت آموزش و پرورش موظف است زمينه توليد برنامه و محتواي آموزش هاي توجيهي براي مربيان، مسئولان ودست اندركاران ونيز توليدكنندگان رسانه هاي آموزشي مراكز پيش‌دبستاني را بر اساس اين مصوبه فراهم نمايد.
4 -دوره آموزش پيش از دبستان به عنوان آموزش غيررسمي، با مشاركت مردم و نهادهاي غير دولتي اجرا مي شود.
5 -وزارت آموزش و پرورش موظف است بر اجراي صحيح مفاداين مصوبه در همه مراكز دوره پيش دبستاني نظارت نمايد و گزارش عملكرد آن را به صورت دو سالانه به شوراي عالي آموزش و پرورش ارائه نمايد.
رويكرد برنامه و فعاليتهاي دوره‌ي پيش‌دبستاني
از آنجايي كه سال هاي اوليه زندگي كودك زير بناي تكوين شخصيت اوست، چنانچه تعليم و تربيت كودك در دوران سيادت مبتني بر فطرت الهي به خوبي سامان يابد اميد مي رود در آينده سرشت حقيقت جويي،فضيلت خواهي، عبوديت و ... در او بروز نمايد، از اين رو، برنامه‌و فعاليت هاي دوره پيش دبستان با رويكرد «شكوفايي فطرت الهي» طراحي و تدوين مي گردد.
اصول حاكم بر فعاليتهاي آموزشي و پرورشي دوره‌ي پيش دبستاني
1 -هماهنگ با اهداف و محتواي دوره‌ي ابتدايي باشد.
2 -به فرهنگ بومي و محلي كودكان عنايت داشته و محتواي مورد نياز به صورت غير‌متمركز تدوين شود.
3 -تفاوت‌هاي فردي و نقش‌هاي جنسيتي را به رسميت بشناسد.
4 -فعاليتها، تلفيقي، پودماني و انعطاف پذير باشد و متناسب با توانايي‌ها، نيازها و علايق فطري كودكان و رعايت عنصر شادي و نشاط كودكانه طراحي شود.
5 -بر مشاركت ونقش فعال خانواده در دستيابي به اهداف تأكيد داشته باشد.
6 -ارزشيابي نوآموزان براساس مشاهده رفتار و عملكرد گروهي آنان با رويكرد تشويقي صورت گيرد.
اهداف برنامه و فعاليت هاي دوره پيش دبستاني
اهداف برنامه و فعاليت هاي دوره پيش دبستان برگرفته از اهداف مندرج در اساسنامه دوره پيش دبستاني مصوب شوراي عالي آموزش و پرورش و متناسب با شرايط سني نوآموزان به شرح زير مي‌باشد :
1 - پرورش مهارت‌هاي جسمي- حركتي
2 - پرورش روحيه و رفتار عاطفي
3 - پرورش مهارت‌هاي ذهني
4 - پرورش صفات اخلاقي و رفتارهاي اجتماعي مبتني بر ارزش‌هاي اسلامي
5 - انس با قرآن و علاقه به يادگيري آن
6 - پرورش ذوق هنري و زيبايي‌شناسي
7 - تقويت حس ديني و علايق مذهبي
8 -پرورش هويت ملي
9 - پرورش مهارت‌هاي زبان فارسي
10 - ارتقاي سطح بهداشت و ايمني
11 - آشنايي با محيط‌زيست و علاقه و انس با طبيعت و حفظ آن
ويژگي هاي عمومي مربيان پيش‌دبستاني
1 -دانش و توانايي برقراري ارتباط خوب و صحيح با كودكان، والدين و كاركنان را داشته باشد.
2 -به حرفه وكارخود علاقه‌مند بوده ، اعتماد به نفس ، صبر و حوصله‌ي كافي را براي كار با كودكان داشته باشد.
3 -روحيه‌اي شاد و ظاهري آراسته با رعايت شئونات اسلامي داشته باشد.
4 -از سواد قرآني برخوردار باشدوبه آموزش قرآن در دوره‌ي پيش دبستان علاقه‌مند باشد.مربيان مراكز پيش دبستاني اقليت هاي مذهبي از اين شرط مستثني هستند.
5 -با عناصر« راهنماي تفصيلي برنامه و محتواي آموزشي و پرورشي دوره‌ي پيش دبستاني»، « برنامهي انس كودك با قرآن ، روشهاي تربيتي كودك ،آموزش زبان فارسي (براي مناطق دوزبانه) (كه در قالب برنامه آموزش مربيان پيش دبستاني توسط شوراي عالي آموزش و پرورش پيش بيني مي شود) آشنا و مهارت هاي لازم را كسب كرده است.
6 -از سلامت جسمي ورواني لازم براي انجام وظيفه و قدرت بيان شيوا برخوردار باشد
7 -به اصول اخلاقي پايبند باشد.
8 -حداقل داراي مدرك دوره كارداني مرتبط باشد.
ارزشيابي
-ارزشيابي در دوره‌ي پيش دبستان با مشاهده عملكرد گروه نوآموزان صورت ميگيرد.
-ارزشيابي كودكان بايد حين فرايند يادگيري صورت گرفته، رشدآنان را در همه‌ي ابعاد اجتماعي، عاطفي، اخلاقي و اعتقادي، شناختي و جسماني مورد سنجش قرار دهد و به منظور كمك به پيشرفت نوآموزان در امر يادگيري انجام شود.
-عملكرد كودك را نبايد با عملكردكودك ديگر مقايسه كرد و رفتار هر كودك تنها با رفتار گذشته‌ي خودش قابل مقايسه است؛ بنابراين ب. ت. ب. اصول و اهداف برنامه، دستيابي كودك به حدّ معيني از يادگيري مورد انتظار نيست.
-ارزشيابي، فرصتي است كه ،مربي كارخود را نيز ارزيابي كند تا از اين طريق در كيفيت بخشي به فرايند ياددهي _ يادگيري فعالانه بكوشد.
-ارزشيابي بايد بر اساس محتوا ي فعاليتهاي مربوط انجام گيرد و نتيجه‌ي آن به منظور همكاري و هماهنگي بيشتر با اولياي كودكان، به ايشان گزارش شود.
-ارزشيابي در اين دوره از طريق مشاهده‌ي رفتار كودك در گروه و به صورت توصيفي انجام ميگيرد و از هر گونه آزمون و نمره دهي و صدور كارنامه بايد پرهيز شود.
محتواي آموزشي و پرورشي دوره پيش دبستاني
محتواي متداول در اين دوره مشتمل بر عناوين زير است:
انس با قرآن ، قصه، شعر و سرود، بازي، نقاشي، كاردستي، نمايش خلاق، بحث و گفت‌و گو، مشاهده، آزمايش، گردش‌علمي و تماشاي فيلم وآشنايي با نحوه استفاده از فن آوري هاي جديد .اين فعاليتها در فرايند توليد محتواي آموزشي ، با نگاه تلفيقي به حوزه‌هاي يادگيري ديني، اجتماعي، هنري، رياضي، تربيت بدني و علوم، طراحي و با هدايت مربي، به روش فعال به اجرا در مي‌آيند.
مدت زمان برنامه در اين دوره شامل حداكثر 5 روز در هفته با حدود 5 /3 ساعت فعاليت روزانه مي باشد.
موضوع: اصول و چارچوب برنامه و فعاليت هاي آموزشي و پرورشي دوره پيش دبستاني در هفتصدوهفتادمين جلسه شوراي عالي آموزش و پرورش مورخ 25 /4 /1387 به تصويب رسيد.
مهدي نويد
دبير شورا
عليرضا علي احمدي
رييس جلسه
راهنماي تفصيلي برنامه و
فعاليتهاي آموزشي و پرورشي
دوره‌ي پيش دبستاني
همراه راهنماي برنامه اُنس با قرآن كريم و راهنماي برنامه زبان آموزي كودكان مناطق دوزبانه
فهرست صفحه
-فصل اول: راهنماي تفصيلي برنامه و فعاليت هاي آموزشي و پرورشي دوره پيش دبستاني 3
-مقدمه 4
تبيين رويكرد دوره پيش دبستاني 6
هدف‌هاي تفصيلي برنامهي دوره‌ي پيش دبستاني 8
فعاليتهاي دوره‌ي پيش دبستاني و روش اجراي آنها 18
نمونه يك برنامه روزانه 19
شرح اجمالي هر يك از فعاليتها 20
صلاحيت‌هاي تخصصي مورد نياز توليدكنندگان در سطح استان، مناطق و مراكز آموزشي 50
مراحل طراحي يك واحد يادگيري 51
معيارهاي هر فعاليت از منظر اجرايي 52
ويژگيهاي فضا،امكانات و تجهيزات آموزشي 53
-فصل دوم:راهنماي برنامه انس با قرآن كريم 56
-پيش گفتار 57
رويكرد برنامه 58
اصول حاكم بر برنامه 59
روش ارائه برنامه قرآن كريم 60
ويژگي هاي مربيان دوره پيس دبستاني از منظر برنامه اُنس با قرآن كريم 61
-فصل سوم: راهنماي برنامه زبان آموزي كودكان مناطق دو زبانه 62
-مقدمه 63
رويكرد برنامه 64
اهداف برنامه زبان آموزي در مناطق دو زبانه 65
اصول ناظر بر برنامه زبان آموزي در مناطق دو زبانه 66
اصول حاكم بر روش هاي يادگيري- ياددهي 70
اصول حاكم بر ارزشيابي 72
ويژگي هاي مربيان زبان آموزي در مناطق دو زبانه
فصل اول :
راهنماي تفصيلي برنامه و
فعاليتهاي آموزشي و پرورشي
دوره‌ي پيش دبستانيمقدمه
كودكان امروز، نوجوانان و جوانان فكور و مؤثر جامعه‌ي فردا و نيز پيران فرزانه و راهنمايان جامعه در آينده خواهند بود. كودكان دوره‌ي پيش‌دبستاني، بيش از هر زمان ديگر، آماده‌ي پذيرش آداب ورفتارهاي مطلوب اند.3 «فطرت توحيدي» در اين مقطع سني، در آستانه‌ي شكوفايي قرار ميگيرد تا شخصيت ايشان را شكل دهد؛ از اين رو، برنامه ها و فعاليتهاي دوره‌ي پيش از‌دبستان، با تأثيرپذيري از رويكردي الهي، سعي دارد رابطه‌ي كودك را متناسب با درك و ظرفيت اين سنين در چهارحوزه‌ي (ارتباط با خود، خدا، جامعه و نظام آفرينش) تعريف كند.
اين برنامه ضمن توجه به نيازها و علايق طبيعي كودكان، تلاش دارد بر مبناي اصول و تعاليم مكتب حيات‌بخش اسلام و اهداف مندرج در اساسنامهي پيش‌دبستاني4 و نيز با بهره‌گيري از تجارب مفيد بشري، ضمن تعامل باخانواده‌ها و مربيان توانمندوبا انگيزه، زمينهي شكوفايي وبروز خلاقيت‌هارادر آنان فراهم آورد.
محتواي برنامهي پيش دبستاني ، سيال5، پيمانه‌اي6 و تلفيقي7 بوده، با ويژگيهاي رشد دوره‌ي سيادت (7 سال اول زندگي كودك)همخواني وبه تفاوت‌هاي فردي وجنسيتي نوآموزان توجه خاص داشته و مي‌كوشدفعاليت‌هاي متداول اين دوره‌ي سني راكه توأم باتحرك ونشاط است مبتني برارزش‌هاي الهي تعريف كند.
علاوه بر دلايل علمي وپژوهشي، تجارب موجود در ايران و جهان و به ويژه نياز كودكان مناطق دوزبانه‌ي كشور مستندات قانوني زير نيز حاكي از ضرورت وجود اين دوره به عنوان دوره گذار از خانه به مدرسه مي‌باشد .
1-اساسنامهي دوره‌ي پيش‌دبستاني، (مصوب ششصدونودونهمين جلسه‌ي شوراي‌عالي آموزش و پرورش) مبني بر طول دوره‌ي دوساله و وظيفه‌ي آموزش و پرورش در تهيه‌ي راهنماي برنامهي آموزشي و پرورش و نيز نظارت بر همه‌ي مراكز آموزشي اين دوره
2-مفاد بند «س» ماده‌ي 52 قانون برنامهي چهارم توسعه
3-تعهدات كشورهاي عضوكنفرانس داكار (ازجمله جمهوري اسلامي ايران) مبني بر تحت پوشش قراردادن كودكان 4 و 5 ساله در دوره‌ي پيش دبستاني تا سال 2015 ميلادي
علاوه بر اين‌ها، ضروري است تأكيدات بنيان‌گذار راحل جمهوري اسلامي در وصاياي گران‌قدر ايشان آن‌جا كه گفته‌اند: «از امور بسيار با اهميت و سرنوشت‌ساز، مسئله‌ي مراكز تعليم و تربيت از كودكستان‌ها تا دانشگاه‌هاست» و نيز اشاره‌ي رهبر معظم انقلاب در جمع مسئولان، به خروجي آموزش و پرورش بعد از 13سال «با احتساب پيش‌دبستاني»، مورد توجه قرار گيرند.
اين راهنما مشتمل بر فعاليتهاي متنوع مراكز پيش دبستاني، روشهاي اجرا و ساير اطلاعات لازم براي توليدكنندگان محتواي آموزشي و پرورشي مراكز پيش دبستاني است كه سابقه‌ي 10ساله دارد، به طوري‌كه در روند تكاملي خود،مراحل آزمايشي رانيزپشت سرگذاشته و از اين روي به منظورايجاد هماهنگي و وحدت در بين مجاري متعدد تصميم‌گيري براي اين دوره تدوين گرديده است.
اميد آنكه با بهره‌گيري از اين برنامه موجبات رشد همه جانبه و مطلوب كودكان اين مرز و بوم در حساس‌ترين مراحل زندگي آنان فراهم گردد.
تبيين رويكرد دوره‌ي پيش‌دبستان
فَاَقم وَجهكَ لِلدّين حَنيفاً فِطرة اللهِ الَّتي فَطَر النّاسَ عَليها لا تَبديلَ لِخلقِ الله ذلك الدينُ القَيّم ولكِن اَكثَرالناسِ لا يَعلَموُن؛
به سوي آيين پاك الهي روي آور. اين فطرت الهي است كه خداوند انسان‌ها را بر آن آفريده است. تبديل و تغييري در آن وجود ندارد. اين آيين استوار و محكم حق است ولي بيشتر مردم نمي‌دانند. سوره‌ي روم، آيه‌ي30
رويكرد، جرياني است كه جهت و روح حاكم بر برنامه را تعريف و تحليل مي‌كند و هويتي است كه انسجام و انتظام برنامه را در مسير اصول، اهداف و ديگر عناصر تعيين شده تضمين مي‌كند.
برنامهي دوره‌ي پيش دبستان نيز بايد از رويكردي تبعيت كند كه بتواند با دركي عميق و نگاهي جامع به كودك، او را در جامعه و ارتباطات گسترده‌ي آن و در دنياي پيچيده‌ي امروز راهبر باشد.
نگاه عميق به انسان وقتي پديد مي‌آيد كه در امتداد نگاه جامع پروردگار به انسان و هستي باشد؛ چرا كه بافت وجودي انسان با ساختار هماهنگ و قانونمند نظام هستي، همخواني و همسويي دارد و نقطه‌ي شفاف و تجلي‌بخش اين هماهنگي در انسان را مي‌توانيم در فطرت توحيدي او ببينيم كه او را به پرستش، حقيقت جويي، فضيلت خواهي، عدالت جويي، اخلاق، زيبايي و ديگرصفات ارزشمند الهي دعوت مي‌كند.
« فطرت نحوه‌ي خاصي از آفرينش است كه حقيقت آدمي ، به آن نحو سرشته شده و بينشي شهودي، گرايشي آگاهانه،كششي شاهدانه و پرستشي خاضعانه، نسبت به خداي يگانه است.»* فطرت تحميلي و تعليمي نيست، ثابت و پايدار است و در تمام انسان‌ها وجود دارد.
اگر چه خميره‌ي انسان با فطرت الهي سرشته شده و اين مهم در تمام مراحل حيات او جلوه‌گر است ولي در دوران سيادت به لحاظ عمق تأثيرگذاري آموزه‌ها (توضيحات شماره‌ي1 پاورقي صفحه‌ي2 اين مجموعه) اين ويژگي بايد عميقاً مورد عنايت اوليا و دست‌اندركاران تعليم‌وتربيت قرارگيرد؛ از اين رو، برنامه و فعاليتهاي آموزشي و پرورشي دوره‌ي پيش‌دبستان با رويكرد «شكوفايي فطرت الهي» طراحي و تدوين شده است. در روايات اسلامي از اين دوره (7سال اول) با عنوان سيادت ياد شده است؛ يعني، همه‌ي برخوردهاي تربيتي با كودك بايد ب. ت. ب. نيازها و علايق او باشد. بديهي است تمامي فرايند تربيتي مبتني بر رويكرد فوق، بايد با عنايت به ابعاد و ويژگيهاي فطرت [ميل به پرستش و توحيد، حقيقت‌جويي،خيراخلاقي،زيبايي دوستي وخلاقيت ونوآوري]دربسترارزش‌هاي ديني تعريف وطراحي شود.
ازآن‌جاكه در قرآن و متون اسلامي بر مقوله‌ي فطرت تأكيد شده است، ب. ت. ب. رويكرد يادشده، برنامه‌ريزان، توليدكنندگان محتوا، مربيان، والدين ومسئولان مراكز پيش‌دبستاني نه تنها بايد در تدوين، اجراي برنامه و انتخاب نوع ارزشيابي از حريم شخصيت كودك به عنوان امانت الهي پاسداري كنند بلكه با انطباق خويش و نيز برنامههاي آموزشي با چارچوب رويكرد فوق، زمينهي شكوفايي و ارتقاي كودك به سوي تحقق اهداف و انتظارات تعيين شده در برنامه را فراهم سازند.
اين رويكرد، در طراحي برنامه به فرايند رشد، در تدوين و انتخاب محتوا به زمينه‌سازي جهت بارورشدن و رشد و شكوفايي استعدادهاي كودك در مسير ارزش‌هاي الهي، در انتخاب روشهاي آموزش به تفكر، خلاقيت،كرامت، شخصيت و حرّيت كودك و در ارزشيابي به خود شكوفايي كودك مي‌انديشد تا وي در طول زمان، به خود ارزيابي نزديك و نزديك‌تر شود و از همه مهم‌تر، به نقش مربي كه بايد زمينه و بستر مناسب را جهت شكوفا كردن استعدادهاي كودك فراهم نمايد، عنايت خاص دارد.
هدف‌هاي تفصيلي دوره‌ي پيش دبستان
هدف‌هاي زير از اهداف مندرج در اصول و چارچوب مصوب برنامه اقتباس شده است .
هدف اول: پرورش مهارت هاي جسمي- حركتي
الف – توسعه‌ي تواناييهاي جسمي – حركتي
انجام دادن صحيح فعاليت‌هايي چون نشستن، راه‌رفتن، چرخيدن، جهيدن، دويدن، پريدن، درجازدن، جمع و بازكردن اندام‌ها ، خوابيدن و ... .
ب – تقويت و هماهنگي تواناييهاي جسمي- حركتي
لي لي كردن- جا خالي دادن - راه رفتن روي خطوط مستقيم، زاويه‌دار و شيب‌دار- هدف‌گيري- ضربه زدن با پا و دست - بريدن- سوزن نخ كردن (سوزن بزرگ و نوك گرد) - دوختن- تاكردن- چسباندن - پر و خالي كردن - بستن بند كفش - باز و بسته‌كردن دكمه - ترسيم – رنگ‌كردن – تقليد‌كردن از حركات - حمل صحيح اشياء - پرتاب و دريافت‌كردن اشيا و... .
هدف دوم : پرورش روحيه و رفتار عاطفي
الف – ابراز صحيح عواطف در زمان و مكان مناسب
- ابراز محبت، همدلي و همدردي با ديگران، به فراخور شرايط و اشخاص
- ابراز خوشحالي و تقدير از كارهاي شايسته‌ي ديگران
- ابراز ناخشنودي از كارهاي ناشايست
- و ...
ب – شناخت ، كنترل و ابراز مناسب هيجانات
- واكنش صحيح به هنگام شادي ، سرور و خنده و يا غم و اندوه و گريه
- خود كنترلي به هنگام خشم و نفرت
- برخورد مناسب در زمان ترس، اضطراب و نگراني
- و ...
هدف سوم : پرورش مهارت‌هاي ذهني
الف – افزايش دقت و تمركز
-افزايش تمركز 15 – 10 دقيقه ، از طريق تجارب يادگيري
-تقويت قدرت حافظه.
ب – ارتقاي توانايي تفكر منطقي ، حلّ مسئله و تصميم‌گيري
-تمايل به گوش دادن نظر ديگران در حلّ مسائل
- تصميم‌گيري در انجام دادن فعاليتهاي روزانه و ارائه‌ي راه حل براي مسائل روزمره
-بيان دلايل منطقي ساده براي عمل خود .
پ – پرورش خلّاقيّت
-ارائه‌ي ايده‌هاي نو و راه حل‌هاي عملي جديد ( از نگاه كودك ) با استفاده از امكانات موجود
-پاسخ گويي به سؤالات از نوع باز
-علاقه به توليد و مشاركت در فعاليتها و بازي‌هاي خلاق .
ت – تقويت روحيه ي پرسشگري
-علاقه به پرسش در زمينههاي گوناگون ( اتفاقات‌روزمره، محيط، پديده‌ها وخودش )
-پي‌گيري پاسخ‌ها و طرح سؤالات جديد
-علاقه به مشاركت در بازي ها و فعاليت‌هايي كه چيستي و چرايي را مطرح مي كند.
ث– ارتقاي سطح مهارت تشخيص بابهره‌گيري از حواس پنج‌گانه
-تشخيص رنگ‌ها ، طعم‌ها، بوها، دما ، زبري ، نرمي و ...
-درك مفهوم اندازه و مقدار (كوچك، بزرگ/كوتاه، بلند/ كم، زياد/ و ... )
-درك مفاهيم فضايي (بالا،پايين / زير، رو / پشت، جلو / داخل، خارج / راست، چپ / كنار)
-تشخيص اشيا و اشكال و ويژگيهاي آن ها (چهارگوش،گردي، سه‌گوش)
-دسته‌بندي بر اساس دو، تا سه ويژگي ( اندازه - رنگ- شكل )
-مرتب كردن (از كوچك به بزرگ و بالعكس،كوتاه به بلند و بالعكس،كم‌رنگ به پر رنگ و بالعكس)
-برقراري تناظر يك به يك بين اعضاي دو مجموعه
-تعيين اندازه‌ي اشيا بدون استفاده از ابزار استاندارد ( وزن ، مقدار ، درازا و پهنا )
-تشخيص رابطه‌ي كل و جزء
- تشخيص عدم تعلق يك شيء به يك مجموعه .
هدف چهارم : پرورش صفات اخلاقي و رفتارهاي اجتماعي مبتني بر ارزش‌هاي اسلامي
الف – در حوزه‌ي اجتماعي
- تمايل به گوش دادن نظر ديگران
- مهرباني با ديگران و بيزاري از بدكاران و دشمنان
- احترام گزاردن به ديگران( پدرومادر، بزرگترها، مربيان و معلم‌ها، هم‌سالان، كوچك‌ترها )
- انعطاف‌پذيري
- رعايت قوانين گروهي
- مشاركت‌پذيري در فعاليتها
- توانايي ابراز خود در جمع
- آشنايي با هديه دادن در موقعيت‌هاي مناسب
- رعايت آداب روابط اجتماعي (سلام كردن، خداحافظي‌كردن، خوش‌قولي، تشكر، عذرخواهي، در زدن و اجازه‌گرفتن قبل از ورود به اتاق و كلاس و .... )
- رعايت حال ديگران در هنگام بازي و فعاليت
- امانت‌داري و حفظ اموال عمومي
- راستگويي و صداقت در روابط اجتماعي
- همدردي‌كردن با ديگران
- كمك‌كردن به ديگران
- آشنايي و استفاده‌ي صحيح از بعضي رسانه‌ها ( راديو، تلويزيون، رايانه، كتاب، مجله و...)
- آشنايي با مقررات عبور و مرور (چراغ راهنما، پل عابر پياده و...)
- آشنايي بابرخي مشاغل و احترام‌گزاردن به آن ها (معلم، پزشك، كشاورز، پليس، رفتگر، نانوا و...)
- آشنايي با نحوه‌ي زندگي مردم و احترام به آن ( شهري، روستايي، چادر نشيني ).
ب – در حوزه‌ي فردي
- توجه به نظافت و آراستگي
- عادت به راستگويي
- نظم پذيري در كارها (وقت شناسي و ... )
- انجام دادن كارهاي شخصي
- آشنايي با برخي آداب خوردن و آشاميدن
- صبر و تحمل در كارها
- درست مصرف كردن
- انتقادپذيري
- افزايش اعتماد به نفس (دوست داشتن خود، احترام به خود و ...)
- آشنايي و علاقه به فرهنگ حيا و عفاف مانند پوشش اسلامي.
هدف پنجم: انس با قرآن و علاقه به يادگيري آن
اين هدف در راهنماي جداگانه اُنس با قرآن كه همراه اين مجموعه مي‌باشد، تبيين شده است.
هدف ششم : پرورش ذوق هنري و زيبايي‌شناسي ِ
الف – توجه به زيبايي‌هاي آفرينش و لذت بردن ازآن‌ها
-بيان و توصيف زيبايي محيط زندگي
-بيان احساسات (كلامي و غيركلامي).
ب – خلق آثار هنري يا اجراي آن
-ساختن كاردستي
-نقاشي كردن / تركيب رنگ‌ها/ رنگ‌آميزي كردن
-حفظ اشعار موزون / بيان كلمه‌هاي معنادار و هم قافيه / شناخت و توليد صداي موزون
-بيان و خلق داستان
-شركت در نمايش هاي خلاق.
هدف هفتم : تقويت حس ديني و علايق مذهبي
الف – تقويت انس و ارتباط با خداوند مهربان با عنايت به:
-دوست داشتن خدا / شروع كار با نام خدا
-علاقه به كارهايي كه خدا دوست دارد ( نماز، روزه، پاكي و...)
-دعا كردن .
ب – آشنايي با نعمت هاي خداوند و تشكر از او
-آشنايي با نعمتهاي خداوند؛ از جمله: پدر، مادر،خواهر، برادر/ اعضاي‌بدن، زيبايي‌هاي آفرينش (گياهان، باران و...) و استفاده‌ي درست از آنها
-شكر‌گزاري از خداوند / تشكر از ديگران .
پ – آشنايي با پيامبران و اهل بيت (ع) و انس با ايشان، با تأكيد بر آخرين پيامبر-صلي‌اله‌عليه‌وآله- و آخرين پيشواي معصوم- عليه‌السلام
-آشنايي باپيامبران و ائمه - عليهم السلام - با تأكيد بر رفتار آنان با كودكان/ احترام گزاردن به آنان
-سعي درخشنود‌كردن چهارده معصوم-عليهم السلام-خاصه امام زمان-عجل الله فرجه- از طريق انجام دادن كارهاي خوب مانند محبت كردن واحترام گزاردن به پدر، مادر، مربي و ديگران.
هدف هشتم : پرورش هويت ملي٭
الف – تقويت تعلّقات ديني و ملي
-افتخار به مسلمان و ايراني بودن
-آشنايي و علاقه به امام خميني (ره) ، رهبري انقلاب و شخصيت‌هاي ديني و ملي
-آشنايي و علاقه به مسجد و مكان‌هاي زيارتي
-آشنايي و علاقه به ميراث فرهنگي ( اماكن تاريخي ، آداب و رسوم پسنديده و...) .
ب- شناخت، تقويت علاقه و احترام به نمادهاي ملي
- شناخت پرچم جمهوري اسلامي ايران و احترام به آن
- حفظ كردن سرود ملي كشور و احترام به آن
- آشنايي اجمالي با نقشه كشور ايران
- آشنايي با زبان فارسي وعلاقه به آن
- آشنايي با نام رهبر و رئيس‌جمهوري و احترام به آنها .
پ– آشنايي و احترام گزاردن به آداب و رسوم و مناسبت‌هاي ديني و ملي
- از قبيل اعياد و مناسبت‌هاي مهم اسلامي، ايراني و انقلابي ( مبعث ، غدير ، نيمه شعبان، فطر، قربان و نوروز،محرم وروز عاشورا، نيمه شعبان، ماه رمضان، شب‌هاي قدر، دهه‌‌ي فجر،12 فروردين، روز مادر، روز پدر، روز معلم، روز طبيعت، روز درختكاري و شب يلدا ) و علاقه به حضور در مناسبت‌ها .
هدف نهم : پرورش مهارت هاي زبان فارسي
الف: پرورش مهارت‌هاي زبان در مناطق فارسي زبان
1- گوش دادن
1-1 - دقت در گوش دادن
- تشخيص زير و بمي صداها
- تشخيص و پيدا كردن منبع و جهت صدا
-توجه و دقت به صداهاي اول و آخر كلمات
-گوش دادن و تشخيص صداهاي پيرامون (ريزش باران ، صداي سم اسب ، صداي حيوانات، ضربان قلب، آژير ، بوق و ... )
-گوش دادن به سخنان ديگران
-گوش دادن به سكوت .
2-1- درك پيام هاي كلامي و غير كلامي
-درك اشارات ، لحن و آهنگ در كلام
-درك گونه‌ي زبان فارسي معيار)محاوره اي و نوشتاري)
-پيروي از دستورالعمل ها و فرمان هاي ساده ( تا سه فرمان )
-درك كلام موزون
-گسترش گنجينه‌ي واژگان.
3-1- دريافت هسته‌ي معنايي پيام
-درك نظريات محسوس گوينده .
4-1- ارتباط ميان بخش هاي يك پيام
-تشخيص توالي رويدادها در قصه
-ارتباط بين پيام هاي كلامي و غير كلامي.
2- سخن گفتن
1-2- به كارگيري كار افزارهاي مناسب ارتباطي در سخن گفتن
-به كارگيري مناسب حركات اعضاي بدن ( دست ، سر ، چهره و ...)
-به كارگيري مناسب لحن و آهنگ صدا در موقعيت‌هاي مختلف سخن گفتن.
2-2- حركت از سخن خود محور به گفت و گوي دو سويه
-شركت در بحث و گفت‌و‌گوهاي كلاسي
-پاسخ به سؤالات.
3-2- سخن گفتن در برابر جمع
-بيان انديشه ، توصيف و توضيح ديده‌ها و شنيده‌ها در جمع بدون اضطراب و شتابزدگي
-بيان احساسات خود در شادي‌ها و غم‌ها
-بيان صحيح كلمات
-به كارگيري جملات و عبارات كوتاه
-كامل كردن عبارات كوتاه (گفتاري)
-به كارگيري سبك‌هاي زبان غيررسمي (دوستانه، مؤدبانه).
3- خواندن
-درك پيام تصاوير (متوالي و غير متوالي)
-ارتباط بين بخش‌هاي مختلف تصاوير
-ارتباط نماد تصويري با نماد نوشتاري .
4- نوشتن
-صحيح به دست گرفتن مداد
-دوره‌كشي نوشتاري
-وصل كردن خط چين‌ها و نقطه‌ها
-ترسيم خطوط جهت دار ومنظم از راست به چپ / افقي و عمودي
-ترسيم تفكرات در قالب خطوط ابداعي.
ب: آموزش زبان فارسي در مناطق دو زبانه
1-كسب توانش نسبي زباني و ارتباطي
2-ارتقاء نگرش مثبت نسبت به زبان فارسي .
هدف دهم : ارتقاي سطح بهداشت وايمني
الف – بهداشت جسمي
- آشنايي با اعضاي بدن و نحوه‌ي مراقبت از آن ها ( چشم ، گوش ، دندان ، پوست و ... )
- رعايت بهداشت بدن ( استحمام ، مسواك زدن، كوتاه نگه داشتن ناخن و ...)
- استفاده از وسايل شخصي ( مسواك، ليوان، دستمال، شانه و ... )
- رعايت بهداشت هنگام غذا خوردن ( شستن دست ها ، نخوردن ميوه‌ي نَشُسته و ... )
- رعايت بهداشت در استفاده از پوشاك
- تغذيه‌ي سالم و مفيد
- رعايت بهداشت در مكان‌هاي عمومي (پارك‌ها ، مراكز آموزشي و...)
- رعايت بهداشت پس ازتماس با حيوانات، گياهان ، خاك و... .
ب – ايمني
-رعايت نكات ايمني هنگام فعاليتها
-رعايت ايمني در حوادث غير مترقبه ( متناسب محيط زندگي )
-پرهيز از بازي با وسايل خطرناك ( چاقو ، كبريت ، اجاق گاز ، بخاري و ... )
-پرهيز از ارتباط با افراد نا آشنا بدون حضور بزرگترها ( پدر، مادر و...).
هدف يازدهم : آشنايي با محيط زيست و علاقه و انس با طبيعت و حفظ آن
الف- آشنايي با نعمت هاي خداوند و زيبايي‌هاي آفرينش
-محيط زيست و توجه به زيبايي هاي آن (خانه ، خيابان ، پارك ، جنگل ، كوه ، دريا ، رود)
-گياهان، ويژگي‌ها، زيبايي‌هاو فوايد آنها
-جانوران، ويژگي‌ها، زيبايي‌هاو فوايد آنها
-آب، زيبايي‌ها و نقش آن در زندگي موجودات
-آسمان و زيبايي‌هاي آن (خورشيدو آفتاب، ماه و مهتاب، ستارگان ، روز و شب، ابر و...)
-منابع ( آب ، برق ، گاز ، سوخت ، درخت و...)
-هوا و نقش آن در زندگي موجودات.
ب- حفظ و مراقبت از نعمت هاي خداوند
-حفظ و مراقبت از گياهان ( آب دادن به گياهان، خودداري از شكستن شاخه‌ها و...)
-حفظ و مراقبت ازحيوانات ( غذا دادن به آنها ، خودداري از آزار دادن آنها و...)
-صرفه جويي در مصرف منابع ( آب، گاز، برق، درخت و...)
-خودداري از آلوده كردن آب‌ها
-ريختن زباله در كيسه يا سطل مخصوص/ تفكيك زباله و علت آن
-خودداري از ايجاد آلودگي هاي صوتي
-آشنايي با آلوده كننده هاي هوا.
فعاليتهاي دوره‌ي پيش دبستاني و روش اجراي آنها
فعاليتهاي متداول در اين دوره ، به صورت اختياري و غير رسمي و مشتمل بر عناوين زير است:
فعاليتهاي قرآني، قصه، شعر و سرود، بازي، نقاشي، كاردستي، نمايش خلاق، بحث و گفت‌و گو، مشاهده، آزمايش، گردش‌علمي، تماشاي فيلم ، آشنايي و استفاده از فن آوري نوين (به تناسب سن و ظرفيت و نياز كودكان)
اين فعاليتها در فرايند توليد محتواي آموزشي ، با نگاه تلفيقي به حوزه‌هاي يادگيري ديني، اجتماعي، هنري، رياضي، تربيت بدني و علوم، طراحي و با هدايت مربي، به روش فعال اجرا مي‌گردند.
اين روش، اساساً كودك محور بوده و ب. ت. ب. نيازهاي اساسي او طراحي مي‌شود. اين روش راهي طبيعي براي بيان عواطف و احساسات و نيز شناخت دنياي پيرامون توسط كودك محسوب مي‌شود و به او در ايجاد و تقويت روابط بين‌فردي كمك مي‌نمايد.
در اين روش، كودك در امر يادگيري به شركت كننده‌اي فعال و نه دريافت‌كننده‌اي غير فعال تبديل مي‌شود.روش فعال،ارزشيابي مستمرازكودك رادرفرايند‌هاي ياددهي-يادگيري تسهيل مي‌كند.
اين روش، يادگيري را براي كودكان لذت‌بخش مي‌كند و انگيزه‌اي مداوم براي رفتن به مدرسه و يادگيري‌هاي مدرسه‌اي فراهم مي‌آورد.
از ويژگيهاي برجسته‌ي اين روش ، امكان به وجودآمدن تغيير ، تنوع و استفاده از فعاليتهاي گروهي است؛ در اين صورت است كه مي‌توان كودكان را به گروه‌هاي چندنفره تقسيم نمود و بنا به رغبت هرگروه فعاليت خاصي را براي آنان درنظر گرفت، ضمن آنكه به منظور كسب تجربه‌هاي مختلف براي همه‌ي كودكان مي‌توان ترتيبي اتخاذ نمود كه فعاليت گروه‌ها به صورت چرخشي تغيير نمايد.
با توضيحات فوق وتأكيدبراين نكته كه اصولاً تفاوت آموزش‌هاي رسمي مدرسه‌اي بابرنامه‌هاي غيررسمي كودكان دردوره‌ي پيش دبستاني درهمين آزادي عمل كودك ومربي است،توصيه مي‌شود دست‌اندركاران ومربيان محترم به گونه‌اي برنامه‌ريزي نمايندكه براي تحقق اهداف تربيتي ازتمامي قالب‌ها وبرنامه‌هاي متداول نيز(اعم ازبازي،قصه،شعر،نقاشي،كاردستي،بازديد،مشاهده،آزمايش،وبحث وگفتوگو)استفاده نمايند.
جدول پيشنهادي ذيل نمونه‌اي از يك برنامه روزانه در مراكز پيش دبستاني مي‌باشد:
نمونه‌ي يك برنامهي روزانه (حدود 5/3 ساعت) در مراكز پيش دبستاني
رديف
-عنوان فعاليت
مدت زمان اجرا
1
دعا و نيايش و نرمش صبحگاهي
15 دقيقه
2
بحث و گفت‌وگوي آزاد بين كودكان
15 دقيقه
3
برنامهي اُنس با قرآن (در قالب همخواني و قصه و شعر ، استماع تلاوت قرآن و ... )
30 تا 45 دقيقه
(غيرمتوالي )
4
اجراي فعاليتها (بازي، نقاشي، كاردستي، شعر، قصه، نمايش خلاق، مشاهده، بازديد، آزمايش، بحث وگفتوگو، با تشخيص مربي، علاقه‌ي كودكان و موقعيت‌هاي فراهم آمده ) **
60 دقيقه
5
به اقتضاي شرايط و امكانات تماشاي فيلم‌هاي مناسب و بخش‌هايي از برنامه كودك سيماي ج.ا.ا همراه با پرسش و پاسخ و نيز در صورت لزوم و امكان ، آشنايي و استفاده از فن‌آوري‌هاي نوين متناسب با نيازوظرفيت كودكان(از قبيل بازي‌هاي رايانه‌اي مناسب و ساده)
30 دقيقه
6
بازي در فضاي باز
30 دقيقه
7
نظافت و تغذيه‌ي ميان روز
30 دقيقه
شرح اجمالي هر يك از فعاليتها
انس با قرآن
نظر به اهميت فعاليتهاي قرآني در اين دوره، راهنماي ويژه‌اي براي توليدگران محتوا در استان‌ها تهيه شده است كه همراه اين مجموعه مي‌باشد.
قص ــه
قصه يا داستان به متن يا گفتاري اطلاق مي‌شود كه نويسنده يا گوينده در آن فكر، احساس و باور خود را در قالب روايتي داستاني به خواننده ارائه مي‌كند. قصه مي تواند تخيلّي و غير واقعي باشد يا واقعيّات زندگي در آن با رنگ و بوي تخيّل خالق آن تجلّي يابد. معمولاً آنچه باعث كشش و جذابيّت قصه مي شود، ماجرا و رويدادهاي آن و مفهوم اصلي و پيام نگارنده است كه بايد به صورت غير مستقيم در اثر آورده شود. اين برنامه تلاش دارد تا عناصر فعاليتها را تبيين كند؛ از اين رو، ذكر اين مسئله مهم است كه كارشناسان توليد محتوا بايد قصه را طوري تدوين نمايند كه مربي بتواند به صورت (قصه‌گويي) آن را اجرا كند.
قصه در دو قالب خود را نشان مي‌دهد :
الف- قصه‌ي منظوم : در بخش شعر درباره‌ي آن صحبت شده است.
ب- قصه‌ي منثور(غير منظوم) : كه محتواي آن بايد داراي معيارهاي زير باشد:
معيارها
1-طرح
به چارچوب و اسكلت قصه طرح مي گويند و آغاز، ميانه و پايان قصه در آن مشخص مي شود.
2-موضوع
موضوع، مفهوم حاكم بركلّ قصه است و قصه بر اساس آن رشد مي‌كند و شكل ميگيرد و ب. ت. ب. اهميت موضوع در قصه و نيز اهداف اين برنامه ضروري است در انتخاب قصه و موضوعات آن از قصه‌ها و آموزه‌هاي قرآني و سيره‌ي معصومين - عليهم السلام- متناسب با اين سن استفاده شود. هم‌چنين، توجه به موضوعات اجتماعي، سياسي و فرهنگي مناسب است.
3- درون‌مايه
به محتواي اصلي قصه "درون‌مايه" مي‌گويند.
4- زاويه‌ي ديد
هر قصه يك زاويه‌ي ديد دارد كه شامل زاويه‌ي ديد اول شخص و سوم شخص است. قصه از زاويه‌ي ديد روايت مي شود.
5- شخصيت پردازي
هر قصه تعدادي شخصيت دارد، نويسنده با معرفي و توضيح ويژگي هاي آن ها شخصيت پردازي مي‌كند.
6- صحنه سازي
هر قصه داراي زمان و مكان خاصي است. نويسنده در صحنه سازي به زمان و مكان قصه اشاره مي كند و آن را توضيح مي دهد.
7- فضا سازي
نويسنده از طريق فضا سازي ما را با فضاي قصه، ويژگي روحي _ رواني شخصيت‌ها و مفهوم حس‌گيري در اثر آشنا مي كند. فضا سازي درقصه بسيار مهم است.
8- پيرنگ
پيرنگ، رابطه ي علت و معلول را درقصه روشن مي سازد و خواننده متوجه مي شود كه عناصر گوناگون قصه در ارتباطي منطقي و باور پذير با هم قرار گرفته اند يا خير.
9- حقيقت مانندي
حقيقت مانندي، يعني تطابق تجربه‌ي مطرح شده در قصه با ذهنيت مخاطب تا خواننده، اثر را حقيقي و منطقي بداند و آن را بپذيرد؛ در غير اين صورت، اثر فاقد عنصر فوق خواهد بود.
10- لحن و زبان
لحن، ريشه در زبان و بيان قصه دارد. خواننده از طريق گفت وگوي شخصيت‌هاي قصه و بيان نويسنده با لحن اثر آشنا مي شود. لحن بايد با اثر منطبق باشد.
11-باور پذيري
عناصرقصه در ارتباطي پيوسته مي بايد حس باور پذيري را در خواننده ايجاد كنند؛ در غير اين صورت، مخاطب با اثر ارتباط برقرار نمي كند.
12- عنصر تخيّل
تخيّل، عنصر اصلي و ماندگار در توليد اثر هنري است ، هر نوشته‌اي كه فاقد اين ويژگي باشد، اثر هنري به شمار نمي‌آيد. تخيّل، روح و روان يك قصه محسوب مي‌شود و بستگي به عواملي چون: توانمندي، تجربه و دانش نويسنده در زمينهي بازآفريني واقعيت ، فرار وي از واقعيت و باورپذير ساختن عناصر تخيّلي خود در ذهن و انديشه‌ي خواننده دارد. تخيّل با خيال‌بافي تفاوت دارد. تخيّل آن فضاي ذهني و خلاق در قصه را مي‌گويند كه مخاطب را به شكلي پويا با آن پيوند مي‌دهد و او را ياري مي‌كند تا فضاهاي ذهني و تفكر نويسنده را دريابد و با آنها ارتباط برقرار‌كند، خلاصه آن كه بايد ذهن كودك را از تخيّل انفعالي دور كرد و به سوي تخيّل ادراكي سوق داد. تخيّل انفعالي با خيال بافي همراه است و روابط علت و معلولي در آن وجود ندارد اما در تخيّل ادراكي، اين روابط لحاظ شده است.
13-آموزش غير مستقيم
مفاهيم بايد به طور غير مستقيم به كودكان منتقل شود؛ زيرا مستقيم گويي در قصه، عناصر آن را ضعيف مي سازد.
14- عدم پراكندگي مفهوم
هر قصه، مي تواند يك مفهوم را با قدرت بيان كند؛ از اين رو، چندين مفهوم را نبايد در دل يك قصه جا داد و در صورت بيان چند مفهوم بايد با دقت آنها را به سوي مفهوم كلي هدايت كرد.
15- رعايت اصول نوشتاري
نويسنده‌ي قصه بايد اصول نوشتاري را رعايت كند. او ضمن حفظ ارزش هنري اثر خود، بايد به زيبايي و سادگي كلام، غني سازي زبان مخاطب و پرهيز از غلط آموزي توجه نمايد. زبان قصه بايد روان، ساده و قابل فهم و متناسب با سن و فرهنگ كودك باشد؛ به طوري كه كودك بتواند به سهولت با متن و محتواي قصه ارتباط و انس برقرار كند.
16- هماهنگي سنّي
قصه به لحاظ طرح، درون‌مايه و موضوع بايد با گروه سنّي مخاطب خود هماهنگي داشته باشد، تا مخاطب با لذت به آن گوش بسپارد.
توصيه ها
-بايد مضامين و محتواي قصه در راستاي ارزش‌هاي تربيتي - اخلاقي مبتني بر آموزه‌هاي قرآني تعريف شود.
-سعي شود حوادث قصه بيش تر در اطراف حركت و فعاليت دور زند تا كودك را بيشتر جلب كند.
- وحدت و انسجام و تسلسل در قصه بايد حفظ شود؛ به طوري كه حوادث قصه به هم پيوسته، منظم، يكپارچه و شكل يافته در جهت هدف معيّن تعريف شود.
-قصه داراي رنگ عاطفي باشد و هيجانات پراكنده‌اي را در شنونده برانگيزد؛ بدين معنا كه كودك در قصه، شادي، خشم، اندوه و خوشبختي را احساس كند.
-از بهترين صفات قصه‌ي خوب و پسنديده، اين است كه هدف اخلاقي و ارزشي داشته باشد، اگر چه بهتر است اين هدف، ضمني باشد.
-قصه‌ي‌كنشي، به قصه اي مي گويند كه در آن، گره و گره‌گشايي و طرح ماجرا به خوبي مشهود است و بر اساس نمودار تعادل اوليه، عدم تعادل و تعادل ثانويه طراحي شده است. قصه ي غير كنشي، برعكس آن است و در آن، عنصر عدم تعادل، يا ضعيف است يا وجود ندارد. كودكان بيشتر قصه‌هاي كنشي را دوست دارند.
-سعي كنيم در قصه هاي خود، به ذوق، علاقه، فرهنگ و ويژگي هاي بومي مخاطبان توجه كنيم تا گرايش آن ها به قصه افزايش يابد. در اين زمينه از قصه هاي عاميانه (فولكلوريك) استفاده‌ي فراوان مي‌توان كرد. البته بايد توجه داشت كه اين گونه قصه‌ها نه تنها نبايد با اصول و مباني ارزشي و ديني، مبتني بر قرآن و عترت - عليهم‌السلام - مغايرت يا مخالفتي داشته باشد بلكه بايد عاملي در جهت انس كودك با آموزه‌هاي قرآني باشد.
-بكوشيم براي انتقال مفاهيم، از طريق قصه به كودكان، از گونه هاي متفاوت ادبي بهره ببريم؛ فقط به واقع‌گرايي نپردازيم بلكه از فانتزي، جاندارگرايي، طنز پسنديده و ديگر جريان هاي ادبي نيز استفاده كنيم.
-لازم است در بيان قصه‌هاي تصويري، تصاويرقصه با محتواي آن هم خوان باشد.
-در صورت استفاده از روش گفتار نويسي (محاوره نويسي)، كه بيشتر در قصه گويي كاربرد دارد، لازم است ترجمه‌ي اثر نيز ضميمه باشد.
-تاحدّامكان سعي شود در بيان قصه به نقش‌هاي جنسيتي توجه شود.
-ذكر مآخذ، منابع، رعايت امانت در رو نويسي و نقل مطالب ضروري است.
شعر و سرود
شعر، عبارت است از اثري كه در آن احساس، عاطفه و انديشه هاي شاعر به گونه اي از طريق كاربرد زبان و با استفاده از عناصر شعري از نوع احساس و عاطفه، خيال انگيزي، موسيقي شعر ، شكل و ساختار و... نمايان شود. زندگي حقيقي كودك، در هفت سال اول با بازي شكل ميگيرد و تعريف مي‌شود. بايد توجه كردكه يكي از بهترين عوامل در انتقال پيام‌هاي زندگي به كودك، عامل" بازي" است كه مي‌تواند خود را در شعر كودك نشان دهد.
سرود، عبارت است از كلامي موزون و ملحون (با لحن و آهنگ ) كه بين شعر و موسيقي قرار دارد. بخش كلامي آن در حوزه‌ي شعر و بخش غيركلامي آن در حوزه‌ي موسيقي است؛ از اين رو، سرود را مي‌توان فصل مشترك شعر و موسيقي دانست. در سرود، نخست وزن و آهنگ،كودك را جذب مي‌كند سپس پيام و محتواي نهفته در آن ، در لوح ضميركودك مي‌نشيند.
بخش مهمي از پيام‌هاي زندگي در طي هفت سال اول حيات كودك از طريق شعرها و سرودها به او انتقال مي‌يابد.
شعرناب كودك بايد از ويژگي‌ها و معيارهاي خاصي برخوردارباشدكه اهم آن ها به شرح زير است:
معيارها
1-سادگي و رواني
شعر كودك از هر جهت بايد ساده، روان و قابل فهم براي كودكان پيش از دبستان باشد . خصوصاً كاربرد كلمه ها بايد برگرفته از واژگان پايه ي كودكان باشد و از هر نوع تركيب پرهيز شود. ضمناً در معناي كلمه‌ها نيز از طرح مفاهيم انتزاعي و غير قابل فهم خودداري شود؛ لذا شاعر كودك بايد با گنجينه‌ي واژگان پايه‌ي كودك آشنا باشد.
2-كوتاه بودن
شعر كودك بايد كوتاه و قابل حفظ كردن باشد، حتي اگر حفظ كردن آن مدّنظر نباشد (مثل قصه‌ي منظوم) . در شعر كودك بايد از انباشت اطلاعات و حرف هاي پراكنده پرهيز نموده و تنها به يك موضوع پرداخته شود . قصه ي منظوم ، قصه يا ماجرايي است كه در قالب شعر بيان شده است؛ به همين سبب، روايتي ترو كمي بلندتراست و حفظ كردن آن مدّ نظر نيست.
3- زبان
زبان، ابزار كار شاعر است. او با كنار هم چيدن كلمه ها مي تواند مناسب ترين شعرهاي كودكان را بيافريند. زبان شعري مبتني بر ايجاز(چكيده گويي) است؛ به طوري كه شاعر با كم‌ترين كلمه، بيش‌ترين حرف را بيان مي‌كند. لازم است مفاهيم آموزشي به جاي ارائه‌ي مستقيم ، با زبان شعر يعني به صورت غير مستقيم ارائه شود. به شاعران كودك توصيه مي‌شود كه در بيان شعر از كلمات مخفّف(شكسته) استفاده نكنند، مگر در بعضي سرودها و به شرط آنكه زبان محاوره‌اي آن، عوامانه نگردد؛ زيراشعر يكي از ابزارهاوبسترهايي است كه مي‌تواند به اصلاح و ارتقاي زبان كودك كمك كند.
4- خيال انگيزي
تخيّل مشخصّه ي عمده ي شعر بودن يك اثر است . كاربرد تخيّل در شعر كودكان عواملي دارد كه يكي از آنها تشبيه است. تشبيه ها عموماً بايد حسي به حسي باشند؛ يعني ذهني نباشند. عامل ديگر، «تشخيص» است كه نوعي شخصيت بخشيدن به اشيا و امور است.
5- ريتم و وزن
همه گونه رابطه هاي آوايي كلام ، از نوع وزن عروضي و هجايي ، قافيه ، رديف ، تكرير ، واج آرايي و...، ريتم و آهنگ شعر را به وجود مي آورد كه بايد با نشاط و متناسب با خلق و خوي كودك باشد. هر چه گروه سني مخاطب پايين تر باشد، كاربرد اين عنصر نيز بايد پر رنگ‌تر باشد.
6- احساس و عاطفه
لازمه‌ي گيرايي و دل نشيني هر شعر، تأثيرگذاري، داشتن احساس و عاطفه و نيزنقش بر انگيختگي آن است و اين زماني صورت مي پذيرد كه ما از دنياي كودكان حرف بزنيم و از چيزهايي كه آنان هر روز با آن سروكار دارند (محسوسات، ملموسات و مفاهيم آشنا و قابل درك آنان) سخن بگوييم.
7- ساختار
منظور از ساختار، وجود هماهنگي و پيوستگي بين محور عمودي و افقي شعر است؛ به طوري كه همه‌ي اجزا و آحاد آن، با هم پيوندي ارگانيك برقرار كنند و ساختمان واحدي را به وجود آورند. درشعري كه داراي ساختار باشد نمي‌توان چيزي اضافه يا چيزي كم كرد.
8- محتواي آموزشي
شعركودك بايد از محتوايي برخوردار باشد كه اوّلاً متناسب با سن و ذوق كودك باشد، ثانياً آميخته با مضامين اسلامي مبتني بر قرآن و عترت - عليهم‌السلام- باشد و ثالثاً بتواند در طي مراحل رشد، به او كمك كند تا به زندگي خويش جهت ارزشي و تربيتي بدهد؛ بنابراين، مفاهيم آموزشي و تربيتي مي‌تواند در بطن شعر كودك قرارگيرد اما بيان آن بايد بسيار ظريف، هنرمندانه و غير مستقيم باشد.
9- تناسب در كاربرد عناصر شعري
اولويت و ميزان بهره‌گيري از هر يك از عناصر شعري براي كودكان بايد با مخاطبان ديگر متفاوت باشد. در شعر كودك بيش تر از همه، ريتم و آهنگ كلمات است كه اهميت دارد؛ بنابراين، عنصر ريتم و آهنگ موزون در شعر كودك كاربرد بيشتري نسبت به عناصر ديگر دارد؛ پس مي‌توان از عنصر خيال انگيزي بهره گرفت تا ارتباطي معنا دار بين مفاهيم و محتوا برقرار شود.
10- نوآوري و نوجويي
تحريك حسّ كنجكاوي كودكان و به كارگيري حواس و ادراك آنها جهت كشف جهان پيرامون خود، نتيجه‌ي نگاه نوجوي شاعر است كه موجب پرورش ذوق هنري كودكان مي‌شود.
توصيه ها
-خواندن شعر
الف: به صورت معمولي، مبتني بر ريتم و آهنگ موزون و متناسب با ذوق و ذهن كودك
ب: به صورت دكلمه و رعايت كشش هجاها و مصوت‌ها.
در شعر كودك، نوع اول كاربرد بيشتري دارد اما در دوره ي آمادگي بايد نوع دوم را هم به كار بگيريم تا سال بعد بچه ها در مدارس دچار مشكل نشوند .
-بهره گيري از ريتم، نمايش و هم خواني در اجراي شعر جهت تأثيرگذاري بيشتر آن
-آوردن كلمه هايي كه مرتب تكرار مي شوند (تكرير) و رعايت تناسب ريتم و آهنگ با محتواي شعر
-توجه به فرهنگ‌ديني، ملي و بومي در چارچوب ارزش‌هاي ديني، مبتني بر آموزه‌هاي قرآن و عترت(ع)
-توجه به زبان طنز و لطيفه پردازي و نشاط و شادماني
-مشاركت كودكان درخواندن و حتي سرودن شعر
-ذكر مآخذ و منابع و رعايت امانت در رونويسي و نقل مطلب.
نقاشي
به شكل يا طرحي كه كودك براي باز آفريني وقايع ، پديده‌ها و مفاهيم متأثر از ادراكات خود ترسيم كند، نقاشي كودك مي‌گوييم.
معيارها
1-كودك، شكلي را ترسيم كند.
كودك شكلي را ترسيم كند كه خود خالق آن بوده است.
2-كودك متأثر از ادراكات خود نقاشي كند.
ادراكات شامل انديشه ها ، احساسات و عواطف كودك است كه او تحت تأثيرآن ها به انجام نقاشي مي‌پردازد.
3-شكل ترسيم شده در جهت باز آفريني وقايع ، پديده ها و مفاهيم باشد .
وقتي كودك تحت تأثير ادراكات خود به نقاشي بپردازد، شكل ترسيم شده بايد بيانگر واقعه، پديده يا مفهومي باشد. با اين ديدگاه، خط خطي‌هاي بي‌معنايي كه كودك در سال‌هاي نخستين زندگي ترسيم مي‌كند، نقاشي محسوب نمي‌شود .
4-آزادي عمل و انتخاب كودك رعايت شود.
كودك براي نقاشي كردن متأثر از ادراكات خود به آزادي نياز دارد. هر قدر كودك، محدود شود حوزه‌ي عمل و انتخاب او نيز محدودتر مي شود. ممكن است مربي به دلايلي آزادي كودك را محدود كند اما اين محدوديت نبايد سبب محروميت او شده و او را از خلاقيّت و آفرينش اثر باز دارد.
5-تناسب سنّي كودك در طراحي فعاليت رعايت شود. (رعايت سطح درك، توان كاري وتمايل كودك)
اين برنامه براي كودكان دوره‌ي پيش دبستان طراحي مي‌شود لذا بايد به گونه‌اي باشد كه كودك بتواند به آن فكر كند و از عهده‌ي انجام آن بر آيد؛ نه آن قدر پيچيده و دشوار باشد كه كودك از انجام آن منصرف شود و نه آن قدر ساده باشد كه كودك از آن لذتي نبرد و به انجام آن رغبتي نشان ندهد. رعايت توان فكري و جسمي كودك در فعاليتها و هم چنين رعايت عواطف كودكان در انتخاب نوع كار و شيوه‌ي اجرا سبب مي‌شود تا فعاليت، كودك را به خود جذب كند. هر قدر فعاليت پويا تر طراحي شود، كودك براي انجام دادن كار تا انتها، راغب تر خواهد بود.
6-ارائه‌ي كليشه و الگو با حفظ خلاقيت و آزادي كودك
ارائه‌ي الگوهاي بصري يا معنايي وكليشه هاي رايج به كودكان، نبايد به گونه‌اي باشد كه مانع نقش‌آفريني ايشان در بازآفريني ادراكات و تجربياتشان شود.
7-زمينه ي مناسب براي بروز خلاقيت فراهم شود.
در برنامهي طراحي شده، لازم است به امكان واگرايي موضوع يا تكنيك و تناسب سطح دشواري اين دو توجه شود. فعاليت به گونه‌اي طراحي شود كه كودك ضمن انجام آن با سؤالات گوناگوني مواجه شود كه فقط براي او ايجاد شده است؛ در اين صورت، كودك ضمن تلاش براي حلّ مسائلي كه برايش ايجاد شده است به لذت كشف و كسب تجارب تازه دست مي‌يابد و از اين طريق زمينههاي رشد و بروز خلاقيت او فراهم مي‌شود.
نكته‌ها:
1- معيارهاي 1و2، را معيارهاي نقش آفريني مي‌گوييم.
2-معيارهاي 1 ،2 و3 مشخص مي‌كنند كه آيا يك فعاليت نقاشي است يا نه. عدم وجود هر يك از آنها سبب مي شود تا فعاليت "نقاشي" نباشد.
3-معيارهاي 7- 4 ، معيارهاي آموزشي است. در صورتي كه هر يك از آن ها رعايت نشود، اگر چه فعاليت نقاشي باشد ولي آموزشي نيست.
4- رعايت معيارهاي زير سبب مي شود تا فعاليت طراحي شده مناسب باشد؛ زيرا در اين صورت، بقيه‌ي معيارها نيز خود به خود رعايت خواهند شد:
- نقش آفريني (1)
- رعايت آزادي براي كودكان (4 )
- رعايت تناسب سنّي (5 )
- فراهم كردن زمينهي بروز خلاقيّت ( 7 ).
5- تمامي معيارهاي فوق بايد در طراحي فعاليت رعايت شوند.گر چه مي توان از هر معيار،كه در يك طيف صفرتاصد قرار دارد، درحدّ مشخصي بهره برد اما اين حد نبايد آن قدركم باشدكه به محروميّت فعاليت از معيارمنجر شود.
توصيه ها
رعايت توصيه هاي زير سبب ارتقاي كيفيت آموزش و بالا بردن ميزان تأثير آن بركودك خواهد شد.
-پويايي فعاليت
فعاليت پويا، فعاليتي است كه كودك را به ادامه ي كار ترغيب مي‌كند و باعث مي‌شود او از انجام فعاليت بدون محرك خارجي لذت ببرد. كودك در يك فعاليت پويا داوطلبانه كار مي‌كند و تمايل دارد كار را ادامه دهد. تغيير و تنّوع در شيوه ي اجرا ، انتخاب فضاي مناسب براي اجرا، تكنيك و موادّ مناسب، وجود مسئله در موضوع يا تكنيك و تلاش كودك در جهت حل و رفع آن، تحريك حسّ كنجكاوي او و طراحي فعاليت به روش بازي از عوامل پويايي فعاليت است .
-وجود مقدمه ( پيش زمينه ) براي فعاليت
وجود مقدمه براي هر فعاليت، سبب مي شود كودك براي درك بهتر فعاليت آماده شود، به آن دل ببندد، براي او سؤال هاي لازم ايجاد شود و بتواند از عهده ي كار برآيد. فعاليت مقدماتي نبايد آن قدر طولاني شودكه فعاليت اصلي تحت الشعاع قرار بگيردياكودك ديگرميلي به انجام فعاليت اصلي نداشته باشد.
-تلفيق با ساير فعاليتها ( فعاليت تكميلي )
قبل از برنامه، هنگام اجرا يا پس از آن مي توان از فعاليت ها ي ديگر (كاردستي ، شعر ، قصه ، نمايش خلاق و... ) به منظور تكميل يا تقويت فعاليت اصلي بهره برد. در استفاده از ساير فعاليت ها بايد مراقب بود تا اصل برنامه گم نشود و كودك به سبب خستگي به انجام نقاشي بي رغبت نشود.
-استفاده از فعاليت فردي، گروهي و جمعي در فعاليتها
انتخاب شيوه ي انفرادي،گروهي يا جمعي ب. ت. ب. شرايط برنامه صورت مي گيرد؛ معمولاً هر قدر كار جمعي‌تر باشد،پوياتر مي شود. ازآن‌جا كه كودك به مهارت‌هاي فردي و جمعي (هر دو دسته ) نياز دارد ، سعي شود در فعاليتهاي نقاشي در يك واحد يادگيري از انواع شيوه‌ها استفاده شود.
-پرهيز از مقايسه‌ي آثار
منظور از مقايسه ي اثر يك كودك با سايرين؛ بر پايي مسابقات نقاشي، توجه خاص مربي به يك نقاشي، انتخاب و گلچين كردن آثار يك كودك يا برخي كودكان است كه سبب مي شود كودك نسبت به خود بي اعتماد شود، ضمن آن كه متوجه علت اين انتخاب نيز نمي شود.
-توجه به جاي تشويق هاي لفظي يا مادي
گرچه تأثيرتشويق هاي لفظي و مادي سريع است ولي اثر آن نيز به سرعت از بين مي رود. اين گونه تشويق ها، تنها در راه اندازي كودكاني كه در ترسيم نقاشي دچار مشكلاتي‌اند، مؤثر است. رعايت نكاتي چون توجه كردن (نگاه كردن به نقاشي كودك)، درخواست از كودك براي توصيف كردن نقاشي خودش، اشاره به نكات مثبت كار و برپايي نمايشگاه از نقاشي كودكان همواره اثري مفيد و پايدار دارد و باعث ايجاد اعتماد كودك نسبت به خود مي شود .
-اهميّت دادن به فرايند انجام فعاليت
آن چه مهم است نفس كار است نه محصول و اثر توليد شده؛ زيرا در فرايندكار است كه كودكان تجارب تازه و كشف هاي لازم را كسب مي كنند.
-توجه به نقش‌هاي جنسيتي كودكان
درارائه‌ي موضوع يا الگو بايد تلاش كردخلاقيت كودك در بستر نقش‌هاي جنسيتي نيز آشكار شود.
-بر پايي نمايشگاه از تمامي آثار
اين كار سبب مي شود تا كودكان علاوه بر آن كه احساس كنند به آثار آن ها توجه شده ، از يكديگر نيز ايده بگيرند اما بايد مراقب بود كودكان صرفاً براي شركت در نمايشگاه اقدام به نقاشي نكنند.
-استفاده از فعاليت هاي كلامي
انجام بحث وگفتوگو در فعاليت مقدماتي براي آماده سازي كودكان، توصيف اثر خود در هنگام نقاشي يا پس از آن براي مربي يا براي دوست خود، هم چنين اظهار نظر در مورد آثار دوستان ديگر سبب مي‌شود كه كودكان در توصيف كردن و اظهار نظر كردن تمرين داشته باشند .
-استفاده از نقاشي «آزاد و موضوعي» در يك واحد كار
استفاده‌ي متناوب از نقاشي آزاد و موضوعي ضروري است؛ لازم است فرصت هايي فراهم شود كه هم كودك بتواند آزادانه موضوعي را براي نقاشي خود انتخاب كند و هم بتواند در چارچوب موضوعي كه به او پيشنهاد مي شود، فكر كند. در روش آزاد پس از انجام فعاليت مقدماتي (مشاهده، بحث و گفت وگو و ...)، مي توان از كودكان خواست هر چه دوست دارند، بكشند. در اين صورت، كودك آزاد است در ارتباط يا بي‌ارتباط با موضوع مقدماتي نقاشي كند. در روش موضوعي ممكن است موضوع نقاشي، يك مفهوم يا يك شيوه‌ي اجرا (تكنيك) باشد. خوب است در يك واحد كار، كودك انواع ابزارها و شيوه هاي كار (تكنيك ها) را تجربه كند.
در انجام فعاليتهاي مقدماتي، مانند بحث‌وگفت‌‌وگو و هم‌چنين در روش موضوعي ، توجه به واحدهاي يادگيري و تلفيق موضوعات آنها ضروري است . در اين مورد بهره‌گيري از مضامين قرآني و داستان‌هاي تربيتي- اخلاقي از اهميت ويژه‌اي برخوردار است.
-استفاده از ابزار و موادّ مناسب و در دسترس
لازم است ابزار و موادي براي نقاشي كودك پيشنهاد شود كه دسترسي به آنها آسان باشد، ضمن آن كه داراي خصوصياتي چون دوام، اثرگذاري سريع، نرم بودن در زمان اثرگذاري، درخشندگي و شدت بالاي رنگ بوده وتعداد آن ها نه آن قدر كم باشد كه كودك از انتخاب محروم شود و نه آن قدر زياد باشد كه كودك نداندكدام را انتخاب كند.
-كاربرد حواس در فعاليت
در زمان مشاهده‌ي پديده ها و اجراي فعاليت ها هر چه حواس بيش تري از كودكان به كار گرفته شود، آنها به ادراك بهتري دست خواهند يافت و هر چه حواس كودك بيش تر تقويت شود، ادراك او از جهان هستي بيشتر خواهد شد.
-تحريك خيال
نقاشي بدون به كارگيري خيال، بي روح خواهد بود. موضوع فعاليت نبايد به گونه اي باشد كه كودك صرفاً يك موضوع شناختي و محدود را ترسيم كند. اجازه‌ي دخل وتصرّف و تغيير در واقعيت، به كودك كمك خواهد كرد تا قوه‌ي تخيل خ. ر. ب. كار گيرد.
كاردستي
به اشياي حجمي كه كودك با تأثير ازافكار،احساسات يا تمايلات خود،آن را مي‌سازد،"كاردستي" مي‌گويند.
تعريف حجم: جسمي كه داراي طول، عرض و ارتفاع است و نور نقش تعيين‌كننده در بيان شكل آن دارد.
معيارها
1-شيئي توسط كودك ساخته مي شود.
كودك با تجسم موضوعي در ذهن خود، ابزار و موادي را گرد مي آورد و بر اساس همان طرح ذهني، شيئي را مي سازد؛ در كاردستي، فرايند ساخت و ساز است كه مورد توجه است؛ براي مثال، فقط بريدن كاغذ كاردستي محسوب نمي‌شود .
2-حجم ساخته شده زاييده ي ادراكات، فنون و مهارت هاي دستي كودك است.
دست ساخت هاي كودك از دو منظر قابل توجه است :
الف- بُعد بياني : كودك زماني كه به ساخت و ساز مي پردازد، آنچه را قبلاً در ذهن خود مجسم كرده خلق مي‌كند.
ب- توان فنّي و مهارتي كودك :ظرفيت و توان فنّي ومهارتي كودك در نزديك شدن دست ساخته‌هاي او به ذهنيتش تأثير بسزايي دارد.
تذكر : نبايد فراموش كرد كه آموزش فنون و مهارت ها در جهت تقويت بيان كودك اند و به تنهايي ارزش چنداني ندارند.
نكته: به فعاليتي كاردستي كودك مي‌گويند كه دو معيار فوق (معيارهاي تعريف) را دارا باشد.
3-آزادي عمل كودكان
كودك چه در مرحله ي طرح ذهني و چه در مرحله ي ساخت، بايد آزادي عمل داشته باشد؛ زيرا تصميم‌گيري با كودك است كه چه بسازد و چگونه بسازد. لازم به ذكر است كه دادن موضوع، تعيين نحوه انجام فعاليت و. بايد به گونه اي باشد كه آزادي عمل كاملاً از كودك گرفته نشود.
4-تناسب فعاليت با ويژگي ها و توانايي هاي سني كودكان
فعاليت كاردستي از سه جنبه ي مهارتي (توانايي انجام )، رشد ذهني (درك )ورشد عاطفي(جذابيت ) بايد متناسب با سن كودك باشد. كودكان فعاليت هاي خيلي ساده را كه در آن احساس بيهودگي كنند، دوست ندارند. از طرفي، فعاليت هاي دشوار آنها را مأيوس و دلزده مي كند. توجه به اصل از ساده به مشكل و رعايت پيش نيازها، در ارتقاي توانايي هاي كودكان بسيار مؤثر است. مهارت هاي كودك را بايد به تدريج و با برنامه تقويت كنيم. موضوع فعاليت بايد در ظرف ادراك كودك جا بگيرد؛ يعني كودك، توانايي ادراك آن را داشته باشد و در نهايت، رابطه اي كه فعاليت با عاطفه و تمايلات كودك برقرار مي‌كند موجب جذابيت آن شده و كودك نا خودآگاه به انجام فعاليت ترغيب مي شود.
5-فراهم آوردن زمينهي مناسب براي بروز خلاقيت
در سال هاي پيش از دبستان، كودكان از فعاليت هايي كه به كشف مواد و لوازم هنري منجر مي‌شود، لذت مي برند؛ بنابراين، بايد به كودكان فرصت داده شود تا كار خود را بدون دخالت بزرگ ترها دنبال كنند و نياز خلّاقه‌ي ذاتي خود را بر آورده سازند.
6-پرهيز از ارائه‌ي الگو وكليشه
ارائه‌ي كليشه هاي ذهني و الگوهاي عملي ب. ت. ب. تجارب اندك كودكان، مي تواند بروز خلاقيت را آسيب پذيركند؛ بنابراين، به همه‌ي كودكان بايد فرصت داد تا ساختن را تجربه كنند.
نكته ها
1-براي مثال، تصوير ذهني هر يك از كودكان از "درخت" با ديگري فرق دارد. دادن يك الگو يا كليشه كردن يك مدل از درخت، امكان بروز خلاقيّت را از آنها مي گيرد. يك فعاليت طبق معيارهاي 1و2 كاردستي محسوب مي شود ولي براي اينكه به لحاظ آموزشي هم فعاليتي مناسب باشد، رعايت معيارهاي3 تا 6 لازم است.
2-هر يك از معيارهاي 3 تا 5 به طور نسبي در فعاليت لحاظ مي شود؛ براي مثال، آزادي عمل كودك معياري متغير است. فعاليت مي تواند كاملاً آزاد باشد يا با موضوع و اين آزادي محدود شود. نكته‌ي مهم اين است كه تغيير هر يك از اين معيارها به مرز بحراني و غير قابل قبول نرسد.
3-در فعاليت آموزشي به شرط در نظر گرفتن معيارهاي ياد شده مي توان از برخي دستورالعمل ها استفاده كرد.
مثال : فعاليت اريگامي (كاغذ و تا) به طور عمده به چند دستورالعمل اوليه نياز دارد كه اگر به بروز خلاقيت منجر نشود و كودك فقط با پيروي از دستورات مربي بتواند يك شيء كاغذي بسازد، ادراك كودك دخالتي در كار او نداشته است؛ لذا فعاليت قابل قبولي نخواهد بود ولي مي توان همين فعاليت را به صورت خلاّق طراحي كرد تا كودكان بر پايه ي ادراك خود ساخته هايشان را تكميل كنند. (با استفاده از دستورالعمل هاي ساده پايه ي مهارتي ايجاد مي شود تا كودك با ايده و خلاقيت خود به ادامه‌ي كار بپردازد.)
4 -در اين گروه سنّي، هر نوع استفاده از مواد، ابزار يا روش جديد براي ساختن كاردستي مي تواند يك روش (تكنيك) به حساب آيد؛ مثلاً استفاده از دور ريختني‌ها مي‌تواند روش (تكنيك) يك فعاليت باشد.
5-بايد به كودكان كمك كرد كه خلاقيت خويش را ب. ت. ب. نقش‌هاي جنسيتي نيز بتوانند ارائه دهند.
توصيه ها
-توجه به پويايي و مشاركت هر چه بيشتر كودك
كودكان معمولاً به انجام كاردستي و كسب تجربه، علاقه مندند ولي فعاليتي پوياست كه ذهن و جسم كودك را هر چه بيشتر درگيركند. ايجاد سؤال و مسئله در ذهن كودكان، ارائه‌ي فعاليت از طريق حلّ مسئله، بالا بردن مشاركت كودكان از طريق آماده كردن وسايل، مشاركت در انتخاب موضوع و... مي تواند به پويايي بيشتر فعاليت بينجامد.
-وجود فعاليت هاي مقدماتي و ايجاد پيش زمينه ي ذهني
انجام فعاليت هاي مقدماتي و زمينه سازي، ضمن ايجاد فضاي مناسب براي شناخت، كنجكاوي، مشاهده و... كودك را به لحاظ ذهني، عاطفي و مهارتي براي ورود به فعاليت اصلي آماده مي سازد. گاهي انجام فعاليت قبلي مثل شعر ، قصه ، نمايش خلاق ، بازي و... خود مي تواند زمينه اي براي ورود به فعاليت بعدي به حساب آيد. در اين مورد ب. ت. ب. آشنايي كودكان با اشعار و داستان‌هاي قرآني، استفاده از برخي عناصر موجود در اين داستان‌ها مانند كشتي حضرت نوح-عليه‌السلام- ،گهواره‌ي كودكي حضرت موسي- عليه‌السلام- ، كعبه و ... ونيز ساختن جلد، رحل و نشانگر خطوط قرآن كريم مناسب و مفيد است.
-توجه به فعاليت هاي فردي و گروهي به صورت متناسب در يك واحد كار
فعاليت هاي فردي و گروهي هر يك مزايايي در جهت پرورش كودك دارند؛ بنابراين، پرداختن به هر دو جنبه ورعايت تناسب با موضوع وروش(تكنيك) كار درطول يك واحد آموزشي، مفيدومؤثر خواهد بود .
-تعادل در كار موضوعي و آزاد
همان طور كه آزادي در موضوع فعاليت، مفيد خواهد بود، محدوديت در موضوع نيز گاهي در جهت پرورش مهارت ها لازم است. از طرفي، بايد توجه داشت زماني كه موضوع، آموزش روش (تكنيك) يا ... در فعاليت مورد نظر است، وجود محدوديت هاي ديگر نبايد به آزادي عمل يا خلاقيت كودك صدمه بزند.
-تحريك خيال
فعاليت كاردستي بايد به گونه‌اي طراحي شود كه كودك ضمن به كارگيري مشاهداتش از تخيّل خويش نيزدر ساخت كاردستي بهره گيرد؛ مثال:
فعاليت 1 : به كودك گفته مي شود كه درخت را تماشا كند و بعد آن را با خمير بسازد.
فعاليت 2 : كودكان را كناردرخت مي بريم و درباره ي درخت، خاطره و قصه مي گوييم، بعد از كودك مي‌پرسيم:«به نظرشما اگر روي ماه درخت درآيد چه شكلي است؟».بعداز او مي‌خواهيم آن را بسازد.
در فعاليت اول، هدف طراح فقط بيان مشاهدات كودك بوده و تخيل او محدود شده است.
در فعاليت دوم ( فعاليت مناسب )، مشاهده ي عيني درخت صورت گرفته و طراح آميزه‌اي از خيال و مشاهده را از كودك خواسته است. در اين فعاليت به تخيل ، حس و شناخت به طور متعادل توجه مي شود.
-آشنا كردن كودك با ابزار، موادّ مختلف، امكانات و محيط اطراف
كودك فرصت مي خواهد ضمن تمركز روي ساختن، به شناخت محيط اطراف نيز بپردازد؛ سپس موادي از قبيل سنگ، گل، هسته، پر، چوب، برگ و... را جمع آوري كرده و در كار از آنها استفاده كند.
-توجه به كاربرد و تقويت حواس و ايجاد هماهنگي بين اندام ها
كودكان در هنگام ساختن كاردستي به طور ناخودآگاه از حواسّ خود استفاده مي‌كنند، ضمن آن كه اين فعاليت، موجب تقويت مهارت ها و هماهنگي بين اندام هاي مختلف آن ها مي شود. فعاليت مناسب، كودك را در جهت به كار گيري دقيق تر و بيش تر حواس هدايت مي‌كند.
-بر پايي نمايشگاه از تمامي آثار (عدم انتخاب آثار)
برپايي نمايشگاه از تمام كارهاي كودكان و بدون گزينش، مي تواند به آنان در جمع بندي كلي از موضوع كمك كند. كودك تجربه هاي ديگران را مي بيند وتجزيه و تحليل مي‌كند.
تذكر: گزينش آثار در حقيقت گزينش شخصيت و توانايي كودكان است و تأثير مطلوبي نخواهد داشت.
-بحث و گفتوگو و امكان توصيف اثر خود و ديگران
وجود فضاي بحث وگفتوگو و توصيف آثار، در جهت تقويت مهارت هاي بياني كودكان و بالا بردن درك هنري آنها حائز اهميت است. كودكي كه خود تجربه ي كار با گل را داشته حالا مي تواند در مورد يك سفال يا ... نظر بدهد.
-عدم مقايسه‌ي آثار
چون مشاهدات، ادراكات و توانايي هاي كودكان متفاوت است، بديهي است دست ساخته هاي آنان نيز متفاوت خواهد بود؛ در نتيجه، محصولات نهايي آن ها را نبايد با هم مقايسه كرد.
-توجه به فرايند كار نه محصول (پذيرش تنوع در محصولات )
كودكان در فرايندكار شايد بارها چيزي را خراب كنند و دوباره بسازند؛ اين امر به غني شدن حوزه‌ي تجربه و شناخت آنها كمك مي‌كند؛ بنابراين، تأثير فرايندكار در رشدكودك بسيار بيشتر از محصولي است كه ساخته مي شود .
-توجه به استفاده هاي كاربردي و تلفيقي از ساخته هاي كودكان
گاهي مي‌توان ازساخته هاي كودك براي بازي، تزئين محيط، جاي وسايل، نمايش دادن، هديه دادن و... استفاده كرد؛ مثلاً در مراسم و جشن‌ها، استفاده‌ي تزئيني از كاردستي‌هاي كودكان مي‌تواند آنها را به شوق آورد (تخليه‌ي احساسي).
-در انتخاب ابزار و مواد بايد به نكات زير توجه كرد:
الف: استفاده از آن راحت باشد .
ب: از رنگ‌هاي شاد و متنوع استفاده شود.
پ: تهيه‌ي آن آسان و در دسترس باشد.
ت: از كيفيت مطلوب برخوردار باشد.
ث: مقدارآن نه خيلي زياد باشدكه كودك را بي قيد سازد و نه خيلي كم باشد كه كودك نگران تمام شدن آن باشد.
-توجه به كار ( فعاليت ) كودك به جاي تشويق هاي مادي و لفظي
بهترين تشويق براي كودك، توجه به كار اوست؛ به اين ترتيب، كودك متوجه مي‌شود تلاشي كه انجام مي‌دهد، براي ما ارزشمند است و به ادامه‌ي كار ترغيب مي‌شود و فعاليت براي خود او نيز با ارزش خواهد بود.
در اين صورت است كه كودك براي انگيزه‌ي دروني خود كاردستي مي سازد نه به دليل تشويق هاي مادي و لفظي مربي .
تذكر: به كار بردن همه‌ي توصيه ها در يك فعاليت ضرورتي ندارد بلكه استفاده از آن ها در جهت بهبود كيفيت آموزشي مدّ نظر است.
بازي
به كليه‌ي فعاليت‌هايي كه كودك از روي ميل و رغبت و با شور و اشتياق انجام مي دهد، بازي اطلاق مي‌شود. بازي داراي قانون و مقررات بوده ولي تحميلي نيست. بازي فعاليتي است كه عنصر تفريح در آن موجود و داراي شرط مطلوب باشد. (شرط مطلوب شرطي است كه انجام آن از كودك خواسته شده است.)
معيارها
1-فعاليت بايد متناسب با ويژگي ها ، نيازها و توانايي هاي كودكان باشد .
2-هماهنگي بين اندام هاي مختلف بدن و پرورش مهارت‌هاي حسي – حركتي(راه رفتن ، دويدن، پرتاب كردن، پريدن و... )
3-توجه به تقويت دقت و تمركز و عكس العمل به موقع و پرورش خلاقيت
لازم است بازي علاوه بر تقويت دقت و تمركز، زمينه هاي رشد خلاقيت، اعتماد به نفس، تصميم‌گيري فردي،نگاه تازه وجديد به دنياي اطراف،كشف و حلّ مسئله ، پاسخ به موقع و... را فراهم آورد.
4-دارا بودن تعبير منطقي (معنا و مفهوم)
فعاليتها و رفتارهاي موجود در بازي بايد تعبير منطقي داشته باشد؛ براي مثال، در بازي «گرگم به هوا» وجود تعبير منطقي گرگ و گوسفند دليل تعقيب و گريز آن دو است.
5-وجود رابطه‌ي منطقي بين بخش هاي مختلف بازي
اين بخش موجب درك و عملكرد خوب كودك و انسجام و جذابيت بازي مي شود .
مثال: ارتباط وهماهنگي كه بين گفتن نام پرنده وكلمه‌ي «پر» و بالا بردن دست در بازي «كلاغ پر» وجود دارد.
6-پرهيز از ارائه‌ي روش هاي نا مناسب در برخورد با كودكان ناموفق :
بازي بايد به گونه اي طراحي شود كه بر اعلام برنده و بازنده تأكيد زيادي نشود. لازم است طراح بازي به اين نكته توجه كند كه كودكي كه توان انجام درست فعاليت را ندارد، نبايد مدت طولاني از بازي اخراج شود؛ چون فرصت كسب مهارت را از دست خواهد داد. پيشنهاد مي‌شود در صورت عدم موفقيت كودك، نقش جديدي به او داده يا انجام فعاليتي به او واگذارشود.
توصيه ها
-لازم است در طراحي بازي ها از عناصري چون ريتم، نقش پذيري، شعر،تحرك و جنب و جوش كه مورد علاقه‌ي كودكان است و سبب جذابيت بازي مي شود، استفاده‌ي مناسب شود.
-گرد آوري و ارائه‌ي بازي هاي بومي و سنتي متناسب با سن مخاطبان، در حفظ فرهنگ بومي مؤثر بوده و با روحيات كودكان آن محل نيز سازگار است. در ضمن استفاده از زبان، اعتقادات و باورها، لباس، گياهان و عناصر طبيعي هر محل درتوليد بازي ها به نوعي از توجه به عناصر بومي و محلي محسوب مي‌شود.
-بازي‌هاي گروهي وجمعي، موجب اجتماعي شدن كودك و كسب مهارت لازم در برخوردهاي اجتماعي مي‌شود. در اين گونه بازي ها تمام كودكان درگير و فعال اند؛ به دليل وجود اين گونه مزايا طراحي و استفاده از بازي هاي جمعي و گروهي در اين دوره توصيه مي شود.
-طراحي بازي ها بايد به گونه اي باشد كه ضمن ايجاد رقابت سازنده و سالم، سبب همكاري در گروه شود و كمك كردن، مشاركت و مسئوليت پذيري را گسترش دهد تا متناسب با دوره‌ي سني، صفات نيك اخلاقي مانند همدلي با ديگران، محبت، گذشت ،كنترل عواطف، پذيرش واقعيات به هنگام شكست و پيروزي ، بردباري و رعايت نوبت و ...را تقويت كند.
نمايش خلاق
نمايش خلاق يك روند علمي و گروهي كار با كودك است كه در آن، مربي با تشخيص توانايي‌ها و نيازهاي كودكان و با كمك خودشان، مفهومي را در قالب نمايش به صورت غير مستقيم آموزش مي دهد.
نمايش خلاق، يك تمرين برنامه ريزي شده براي يادگيري كودك و وسيله‌اي براي بيان آزادانه‌ي ايده ها، احساسات و رفتارهاي اوست.
نمايش خلاق، يك فعاليت لذت بخش است كه در آن، كودكان به واسطه‌ي حركت، پانتوميم، بديهه‌گويي، نقش بازي كردن و شخصيت پردازي را به طور تجربي مي‌آموزند.
نمايش خلاق، راهي براي بهره‌گيري از هنر در آموزش است و به منزله‌ي يك شيوه‌ي مطلوب يادگيري است و در عين حال باعث رشد شخصيت و پرورش ذهن و خلاقيت كودكان مي شود.
در نمايش خلاق، ساخت يك قصه يا نمايش در سطح حرفه اي و مطلوب هدف نيست بلكه كيفيت مسيري كه كودك به همراه مربي طي مي‌كند و مشاركت او در تمام مراحل مورد نظر است.
معيارها
1-فعاليت، مطابق با تعريف نمايش خلاق باشد.
نمايش خلاق يك روند علمي و گروهي كار كودك است كه در آن، مربي با تشخيص توانايي ها و نيازهاي كودكان و با كمك خودشان ، مفاهيمي را در قالب نمايش (بازيگري و نقش بازي كردن ) به صورت غير مستقيم آموزش مي دهد.
2-فعاليت بايد، متناسب با ويژگي ها و توانايي هاي سني كودكان طراحي شود.
3-انتخاب موضوع در راستاي اهداف اين برنامه باشد.
در بيان موضوع و محتواي نمايش بايد اولاً به نقش‌هاي جنسيتي كودكان توجه كرد، ثانياً به رشد تربيتي كودك مبتني برآموزه‌هاي ديني توجه ويژه كردو ثالثاً، موضوع براي كودك قابل درك و فهم باشد.
4-در نمايش خلاق، روند فعاليت مهم تر از نتيجه‌ي آن است.
در نمايش خلاق، آماده شدن يك قصه يا نمايش در سطح حرفه اي ومطلوب، هدف نيست بلكه مهم‌تر از آن، ارزيابي كيفيت مسيري است كه كودك به همراه مربي طي مي‌كند و در تمام مراحل كار، مشاركت مستقيم دارد .
نكته: هدف از نمايش خلاق، تربيت هنرمندان حرفه‌اي نيست.
5-در نمايش خلاق، تأكيد بر امكانات و تجهيزات نيست.
نمايش خلاق، تنها به يك گروه كودك، يك مربي واجد شرايط (خلاق و همراه با كودك در تمام مراحل و نه فرمان دهنده ) و فضايي كه بتوان در آن به راحتي فعاليت كرد نياز دارد.
نكته : چون در نمايش خلاق تأكيد بر نقش آفريني كودك است. وجود امكاناتي مثل لباس خاص نمايش، وسايل صحنه، گريم، موسيقي و... ضروري نيست. در صورت وجود اين گونه امكانات در مراكز آموزشي مي‌توان از آنها استفاده كرد.
6-در نمايش خلاق بايد آزادي عمل نسبي براي كودك وجود داشته باشد.
دادن آزادي عمل به كودك ضمن ايجاد احساس امنيت باعث مي شود كه او با يك حقيقت روبه‌رو شود، آن را جست‌وجو كرده و بر اساس يافته هاي خود عمل كند اين، فرصت مناسبي براي كسب تجربه و بيان خلاق توسط اوست .
نكته : آزادي عمل نسبي به اين معناست كه كودك در چارچوب برنامهي كلاس آن چه را مربي از او خواسته است، به دلخواه نمايش داده يا بيان كند.
7-گسترش عنصر تخيل
اگر توانايي به تصور در آوردن آن چه وجود ندارد را تخيل بناميم، نمايش خلاق بايد بتواند تخيلات كودكان را هدايت و گسترش دهد و به امور عيني نزديك كند. هم چنين بايد بتواند برخوردهاي عملي و عيني كودك را با واقعيت دنياي پيرامونش بيشتر و نزديك‌تر كند .
8-نمايش خلاق، بايد بتواند باعث برانگيختن، تقويت و پرورش خلاقيت كودك شود.
در نمايش خلاق، توجه به بداهه پردازي و خلق كردن در لحظه، باعث برانگيختن خلاقيت شده و استفاده از اعضاي بدن و صدا در اجراي نمايش خلاق توسط كودك، تكرار و تداوم آن و همراهي به موقع و مناسب مربي در نمايش خلاق موجب تقويت و پرورش خلاقيت مي شود.
9-نمايش خلاق،متن از پيش تعيين شده ندارد و اساس كار بر بديهه سازي (بداهه پردازي) است.
در نمايش خلاق، همه چيز در لحظه و با كمك خود كودكان خلق مي شود. متني براي حفظ كردن وجود ندارد و متني كه از قبل تهيه مي شود، شرح فعاليتي است كه مربي آن را بر اساس موضوع واحد كار ودرنظر گرفتن تعداد و نوع تمرينات تهيه مي‌كند و چگونگي اجراي تمرينات به عهده‌ي خود كودكان است.
10-مشاركت همه‌ي كودكان در تمام مراحل فعاليت
در نمايش خلاق مشاركت كودكان لازم و ضروري است. آن ها در مراحل مختلف فعاليت (بحث و گفتوگو، اجراي تمرين ها، قصه سازي و نمايش دادن آن ) در كنار مربي مشاركت مستقيم و غير مستقيم دارند. ضروري است تمام كودكان در فعاليت شركت كنند و كودكي منفعل نباشند.
نكته : در نمايش خلاق همه‌ي كودكان، شركت كننده، اجرا كننده و تماشاگرند.
توصيه ها
-در نمايش خلاق، مربي نقش راهنما و هدايت كنندگي را داشته و مسئوليت طراحي و سازماندهي تمرين‌ها را به عهده دارد و نبايد الگوي حركتي به كودكان بدهد.
-فعاليت بايد به گونه اي طراحي شود كه كودكان در حين انجام فعاليت به مفاهيم تربيتي، اخلاقي وآموزشي دست يابند و از مستقيم گويي پرهيز شود. كودكان، در هر تمرين نكاتي مي آموزند، در نتيجه به جمع بندي يا مرور مطالب آموزشي در انتهاي فعاليت نيازي نيست.
-تمرينات بايد از ساده به پيچيده، از بي كلام به با كلام (خرده نمايش ها) و از فردي به جمعي طراحي و اجرا شود.
-در نمايش خلاق، مربي بايد به جذابيت و شاد بودن فعاليت و هم چنين جنبه ي سرگرم كنندگي اجراي آن توجه كند.
-در نمايش خلاق، مربي به كودكان كمك مي كند تا ( اصل فاصله گذاري ) را رعايت كنند؛ يعني، كودكان و مربي، حركتي پاندولي و نامنظم بين نقش و خودشان دارند. چون نمايش خلاق يك جريان آموزشي است در اين حركت پاندولي مطالب آموزشي به راحتي رد و بدل مي شود، ضمن اينكه بر عدم پرورش بازيگران حرفه اي تأكيد مي شود.
-مربي لازم است در حين اجراي فعاليت با كودكان و هم‌چنين تعامل كودكان با يكديگر به طور عملي و تا حدّ امكان غير مستقيم به ارزش‌ها و موضوعات تربيت اسلامي وهم‌چنين به ارزش تربيتي نمايش خلاق توجه كند.
-مربي بايد زمينهي مناسب جهت شكوفايي نقش‌هاي جنسيتي را براي كودكان مهيا كند.
مشاهده
مشاهده فرايندي است كه از طريق آن به پديده هاي محيط اطراف توجه مي كنيم. مشاهدهِ‌ي توصيفي براي يك واقعيت، بدون هرگونه تلاش براي تفسير آن است. هم‌چنين نخستين گام در پژوهش، آزمايش وانجام قضاوت است. پرورش مهارت مشاهده، سبب مي‌شودكه كودكان به طور آگاهانه در جست وجوي اطلاعاتي باشند كه بر دانش آنها مي افزايد. از مهم ترين اعمالي كه نشان دهنده‌ي مشاهده‌ي علمي است، مي توان استفاده از حواس مختلف/ به كارگيري وسايل كمكي براي مطالعه‌ي دقيق تر (ذره بين و...) / توجه به جزئيات مربوط به جسم ، پديده وموضوع و ارتباط آن ها با محيط اطراف / توجه به ترتيب و توالي وقايع را نام برد .
اهداف
-مشاهده‌ي پديده‌هاي طبيعي، راهي براي توجه به آفرينش آفريدگار يكتا و شكر نعمتهاي اوست.
-مشاهده راهي براي افزايش دانش محسوب مي شود.
-مشاهده مي تواند موجب ايجاد سؤال و انگيزه براي جست وجوي پاسخ مورد نظر باشد.
-مشاهده مي‌تواند انگيزه اي براي شروع يك تحقيق باشد.
-مشاهده موجب بسط و گسترش اطلاعات در باره‌ي جنبه هاي مختلف يك موضوع مي‌شود.
معيارها
-طرح پرسش مناسب
با طرح پرسش‌هاي مناسب، انگيزه‌ي كودكان براي مشاهده‌ي دقيق‌تر، بهتر و بيشتر بالا مي‌رود. توجه‌دادن به زيبايي‌ها،نظم و فوايد مخلوقات الهي، زمينههاي لازم براي شكوفايي فطرت الهي كودك است.
-طرح ريزي مناسب براي جمع‌آوري شواهد درباره‌ي يك موضوع يا رويداد
دادن فرصت كافي براي مشاهده‌ي آزاد، فرصت براي بحث در باره‌ي مشاهدات وترتيب دادن مشاهده‌ي مجدد، سبب مي شود شواهد بيشتر، دقيق‌تر و معتبرتري در اختيار كودكان قرار گيرد.
-برقراري ارتباط بين اجزاي پديده‌هاي مورد مشاهده وتوجه به جنبه‌هاي مختلف آن
با ارائه‌ي راهنمايي‌هاي مشخص، به كودكان كمك كنيم تا بتوانند از مشاهده‌ي سطحي بگذرند و به مشاهده‌ي جزئيات و روابط بپردازند.
بحث و گفتوگو
-ايجاد زمينه براي بحث و گفت وگو
كودكان از اين طريق مي‌توانند حاصل مشاهدات خود را براي يكديگر تعريف كنند. هم‌چنين مي‌توان فرصت‌هايي فراهم كرد تا آنها بتوانند ضمن توصيف مشاهدات، به پيش بيني فرايندهاي مشابه و پيشنهادفرضيه بپردازندوهم‌چنين درباره‌ي فوايد، زيبايي‌ها و نظم موجود در مخلوقات الهي گفت وگو كنند.
گردش علمي - تربيتي
گردش علمي- تربيتي، فعاليتي است كه براي درگير ساختن كودكان با تجربيات يادگيري نوآورانه و مشاركتي، در محيطي جديد طراحي شده است.گردش علمي- تربيتي، معلمان را قادر مي سازد تا يادگيري كودكان را از داخل كلاس، به جامعه‌ي بزرگ‌تر (بيرون از كلاس)گسترش دهند. اين نوع گردش‌ها براي كودكان،مانندآزمايشگاهي است كه يادگيري درآن،ازطريق فعاليت هاي جديد در محيط هاي غني شكل ميگيرد.
اهداف
-جمع آوري اطلاعات از منابع
-عينيت بخشيدن به آموزه‌هاي ديني و توسعه‌ي درك آنها از طريق تجربه‌كردن مصاديق و مظاهر آنها در جامعه
-برقراري ارتباط بين آموزش‌هاي مدرسه‌اي و آموزه‌هاي محيطي، اعم از طبيعي ، فرهنگي و اجتماعي
-توسعه‌ي مهارت‌هاي ارتباط با ديگران و كار جمعي
-آشنايي با اماكن و آثار تاريخي به منظور درك تدريجي دستاوردهاي تمدن اسلامي و ايراني.
معيارها
1-فعاليت گردش علمي- تربيتي، متمم و مكمل برنامهي درسي داخل كلاس باشد.
2-فعاليت گردش علمي- تربيتي، به افزايش درك ودانش از موضوع منجر شود.
3-به پرورش درك معنوي و حس ديني كودك بينجامد.
4-واقعي بودن موضوع مطالعه، مورد نظر است.
5-فعاليت گردش علمي- تربيتي، بايد زمينه‌ا‌ي مناسب براي طرح سؤال و توسعه‌ي بحث هاي كلاسي فراهم آورد.
6-موجب علاقه به دستاوردهاي تمدن اسلامي و ايراني بشود.
7-فعاليتهاي ذوقي و گرايش به هنر را پرورش دهد.
8-به پرورش مهارت جمع آوري اطلاعات و شواهد ومدارك منجر شود.
9-مهارت هاي كار گروهي و روابط اجتماعي را تقويت كند.
آزمايش
آزمايش علمي، يك تجربه ي كاملاً علمي تعريف شده و كنترل شده است كه ديگران نيز با انجام آن به همان نتيجه برسند.
آزمايش علمي، به كودكان كمك مي‌كندتا راه حل هاي علمي را با استفاده از روشهاي دانشمندان كسب كنند، اطلاعات مفيد علمي را مستقيماً به‌دست آورند، مفاهيم علمي را بشناسند و آنها را به كارگيرند و حتي تعميم دهند. آزمايش يكي از شيوه‌هاي اكتشاف است واز اين حيث مي‌توان آن را درسه دسته اكتشاف به روش آزمون وخطا، اكتشاف تصادفي و پژوهش طراحي شده،گروه‌بندي كرد.
هدف نهايي، توانمندي كودكان در طراحي پژوهش، اجرا وارزيابي نتايج آن است اما ب. ت. ب. محدوديت‌هاي مخاطبان دوره، مي‌توان اهداف ونتايج مورد انتظار را تعديل كرد؛ به گونه‌اي كه برخي از مشاهدات در دوره‌ي پيش دبستان را مي توان در زمره‌ي آزمايشات ساده نيز محسوب كرد؛ چرا كه با توجه ويژگيهاي دوره‌ي پيش دبستان، طراحي آزمايش علمي در اين دوره با معيارهاي علمي بسيار مشكل خواهد بود؛ از اين رو، طراحي فرصت‌هايي براي غني ساختن مشاهدات مي‌تواند عامل مناسبي براي آمادگي كودكان در طراحي و اجراي آزمايش‌هاي علمي پيچيده‌تر بعدي باشد.
اهداف
-آزمايش براي كودكان ايجاد سؤال مي كند.-
-آزمايش مي تواند به قسمتي از سؤال هاي كودكان درباره‌ي نظام آفرينش پاسخ دهد.
-آزمايش به كودكان كمك مي‌كند كه برداشت هاي خود از پديده هاي پيرامون را به محك تجربه بگذارند و از درست يا نادرست بودن آن ها اطمينان حاصل كنند.
-آزمايش ورسيدن به نتايج يكسان،مي‌تواند به تدريج كودكان را با نظم و قانونمندي جهان آفرينش آشنا كند.
معيار
-طرح ريزي فرصت هايي كه طيّ آن، كودكان بتوانند به دست‌كاري در متغير يا متغيرهاي مورد مشاهده بپردازند.
-پيش بيني كردن فرصت مناسب براي كودك، جهت مشاهده‌ي نتايج كار كه بر اثر دست‌كاري و تغيير موقعيت، شرايط و عوامل به وجود آمده است.
-قرار دادن فرصت‌هايي در اختيار كودكان تا نتايج آزمايش را در شرايط و موقعيت‌هاي مشابه تفسير و پيش‌بيني كنند و به نقش وجود يا عدم يك عامل توجه كنند (زمينه سازي براي توجه به روابط علت و معلولي ميان پديده‌ها).
-آزمايش بايد توسط خود كودك صورت گيرد، حتي بهتر است طراحي آزمايش و آماده سازي مواد و وسايل نيز توسط كودك انجام گيرد. در صورتي كه آزمايش توسط مربي يا فرد ديگري انجام بگيرد و كودك مشاهده كننده باشد،به اين شيوه " روش نمايشي" اطلاق مي‌شود.
بحث و گفتوگو
بحث وگفتوگو، روشي است كه بر اساس فعاليت هاي گروهي كودكان سازماندهي مي شود و در آن، فرصت‌ها و موقعيت‌هاي آموزشي به گونه‌اي پيش بيني مي‌شود كه كودكان قادر باشند و تشويق شوندكه ايده‌هاي خ. ر. ب. نمايش بگذارند و در فعاليت مشاركت بيشتري داشته باشند. بحث و گفت وگو براي يادگيري همه‌ي موضوعات درسي اهميت دارد. بحث وگفتوگو، موجب تعميق آموخته‌هاي قبلي و تقويت علاقه و رشد عاطفي كودكان با آن موضوعات مي‌شود. از اين روش بايد در مورد آموزه‌هاي ديني، مبتني بر قرآن و عترت- عليهم‌السلام- حداكثر استفاده به عمل آيد. براي كودكان فرايند كسب اطلاعات، بر دريافت صريح آن از ديگران ارجح است.موقعيت هايي كه كودكان مايل وقادرند درآن به بحث وگفت وگو با يكديگر بپردازند،عبارت‌اند از:
1-گفت وگوي غير رسمي:
نوعي گفتوگو است كه در موقعيت‌هاي سازمان نيافته انجام ميگيرد و طيّ آن، كودكان درباره‌ي خود و تواناييهاي خود صحبت مي‌كنند.
2-گفت وگوي رسمي :
الف : نوع اول: كودكان به نوبت در باره‌ي هر چه مي خواهند، مربوط يا نا مربوط صحبت مي‌كنند. اين جلسات معمولاً تركيبي از موضوعات، اشيا و تجربيات مختلف را در بر ميگيرد. اين فرصت ها، "زنگ گفتوگو"، "زنگ اخبار" يا "زنگ دور هم جمع شدن" گفته مي‌شوند.
ب: نوع دوم:گفت وگوها حول برنامههاي روزانه شكل ميگيرد. در اين مرحله، كودكان درباره‌ي تلاش‌هاي خود و در مورد كار با مواد گفت وگو مي‌كنند. در پايان هر جلسه، آن ها بايد فرصتي براي معرفي كارهاي خود مثل نقاشي، ساختمان سازي، اختراع و مسئله‌هايي كه حل كرده‌اند، داشته باشند.
پ: نوع سوم: شامل برنامه ريزي گروهي يا حلّ مسئله به وسيله‌ي گروه است. در اين حالت، از افراد دعوت مي‌شود تا نظريات خود را درباره‌ي يك موضوع مشخص با ديگران در ميان بگذارندوبرنامه‌هاي آينده ، علاقه‌ها وايده‌هاي خود را شرح دهند.
معيارها
- مربي تسهيل‌گر بوده و مباحث را به سمت شكوفايي فطرت و دستيابي به اطلاعات ضروري هدايت كند.
- هدف، كامل و واضح براي بحث تدارك ديده شود.
- موضوع مورد بحث داراي جنبه‌هاي گوناگون بوده و باعث به كارگيري افكار شود.
- از شيوه‌هاي متفاوت (بارش مغزي، تفكر زوجي، تحليل موردي و ايفاي نقش)، براي بيان ايده‌ها استفاده شود.
- فرصت‌هايي براي مشاركت بيشتر كودكان فراهم شود.
تماشاي فيلم و آشنايي و استفاده از فن‌آوري‌هاي‌نوين
از آنجايي كه تماشاي فيلم و كارتون به جهات مختلف، مورد علاقه‌ي كودكان است، نمايش فيلم‌هاي مناسب آموزشي و تربيتي و نيز مشاهده برخي از برنامههاي ويژه پيش دبستاني كه از سيماي ج.ا.ا پخش مي‌شود علاوه بر سرگرمي و كسب نشاط در آموزش فردي و اجتماعي و توسعه زبان ارتباطي آنها مؤثر بوده و زمينهي انتخاب و تشخيص فيلم و برنامههاي مناسب، نقد مشهودات و حتي زمان مناسب براي تماشاي آنها را در كودكان فراهم مي‌سازد.
از سوي ديگر، نوآموزان، به ويژه در مناطق شهري كه بعضاً از نعمت حضور در دامن طبيعت بهره كمي دارند و به سرگرمي‌هاي خانگي مشغول و با فن‌آوري هاي نوين مثل بازي‌هاي رايانه‌اي و ... مأنوسند، جا دارد مربيان مراكز پيش دبستاني، به فراخور شرايط، فرصت و نياز، شيوه‌هاي آشنايي و استفاده از آنها را به كودكان بياموزند تا بدين وسيله تدريجاً توان تشخيص و انتخاب صحيح در آنها تقويت شود.
صلاحيت‌هاي تخصصي مورد نياز توليد كنندگان در سطح استان ، مناطق و مراكز آموزشي
كميته‌هاي توليد محتوا در استان‌ها و مناطق آموزشي
1-شناخت نقشه‌ي ياددهي- يادگيري (آشنايي با عناصر برنامه: رويكرد،اصول، اهداف و قلمرو آنها )
2-آشنايي با مراحل توليد محتواي آموزشي- تربيتي
3-برخورداري از سواد قرآني (توانايي روان‌خواني ، درك معناي عبارات آيات ساده و انس و ارتباط مستمر با قرآن كريم)
4-آشنايي با نحوه‌ي بررسي توليدات
5-آشنايي با چگونگي مديريت برنامه و سازماندهي اجرايي
6-آشنايي با نحوه‌ي نظارت بر چگونگي اجرا و توسعه‌ي برنامه‌ها
7-آشنايي با ويژگيهاي كودكان در هفت سال اول زندگي(دوره‌ي سيادت) .
مديران مراكز آموزشي
8-شناخت نقشه‌ي ياددهي- يادگيري (آشنايي با عناصر برنامه: رويكرد،اصول، اهداف و قلمرو آنها )
9-آشنايي با مراحل توليد و نحوه‌ي انتخاب محتواي آموزشي- تربيتي
10-برخورداري از سواد قرآني
11-آشنايي با نحوه‌ي اجراي مطلوب برنامه‌ها
12-آشنايي با ويژگيهاي كودكان در هفت سال اول زندگي( دوره‌ي سيادت) .
لازم به ذكر است مراكز پيش دبستاني با فعاليت اختصاصي (مثل موضوع خاص قرآني) بايد ضمن انطباق محتواي برنامهي خود با مفاد اين راهنما، از آموزش و پرورش استان مجوز قانوني اخذ نمايند.
مراحل طراحي يك واحد يادگيري
مرحله‌ي اول :
-انتخاب عنوان واحد يادگيري
-تعيين زيرمجموعه(عناوين فرعي) مرتبط با عنوان واحد يادگيري
-تبيين موضوعات مربوط به هر عنوان فرعي .
مرحله‌ي دوم :
-تعيين اهداف هر حوزه‌ي يادگيري
-تعيين انتظارات هر هدف و كدگذاري آنها .
مرحلهِ‌ي سوم :
-انتخاب و طراحي فعاليت ب. ت. ب. فهرست موضوعات (مرحله‌ي اول بند سوم)
-مشخص نمودن نوع و نام فعاليت
-متناسب نمودن فعاليت از حيث ابعاد فني
-متناسب نمودن فعاليت از حيث ابعاد اجرايي.
مرحله‌ي چهارم :
-برقراري ارتباط بين اهداف و انتظارات هر حوزه ي يادگيري با فعاليت
-برقراري ارتباط بين اهداف و انتظارات فعاليت با اهداف و انتظارات واحد يادگيري وكدگذاري آنها .
مرحله‌ي پنجم
ارزشيابي از مراحل واحد يادگيري .
بديهي است محتواي توليد شده توسط استان‌ها، پس از تأييد و صدور مجوز توسط كارشناسان دفتر تأليف مورد بهره‌برداري قرار ميگيرد.
معيارهاي هر فعاليت از منظر اجرايي
به جهت هماهنگي شرايط اجرايي با محتواي برنامه و به منظور اجراي مطلوب در مدارس لازم است توليدكنندگان محتوا ، معيارهاي زير را مورد توجه قرار دهند.
-توجه به نقش مربي در فعاليت ( راهنما، هدايتگر و الگو، به ويژه در موضوعات اخلاقي، تربيتي و... )
-مشخص بودن مكان اجرا
-مشخص بودن مدت زمان اجرا
-ارائه‌ي پيش زمينهي مناسب (ايجاد انگيزه )
-مشخص بودن مراحل كار
-ذكر نكات بهداشتي و ايمني
-مشخص نمودن وسايل و امكانات و حتي‌المقدور استفاده از وسايل ارزان و در دسترس
-توجه به نحوه‌ي چينش كودكان (ب. ت. ب. نوع فعاليت)
-توجه به نحوه‌ي گروه بندي كودكان (ب. ت. ب. فعاليت)
-انتخاب موضوع بر اساس علاقه، نيازها و توانايي كودك
-توجه به فعال بودن كودكان .
ويژگيهاي فضا،امكانات و تجهيزات آموزشي
اين ويژگي‌ها ضمن اينكه بايد متأثر از فرهنگ ديني و قرآني باشد،لازم است تابع دستورالعمل دفتر معاونت آموزش و پرورش عمومي به شماره‌ي 13606 /140 مورخ 13 /6 /86 باشد.
ويژگيهاي مزبور عبارت‌اند از :
فضا و تجهيزات آموزشي
1- شرايط و ويژگيهاي فضا و محيط آموزشي
فضا و محيط آموزشي لازم است كه
-متأثر از دو فضاي رسمي "مدرسه" وغير رسمي "خانه" باشد.
-امكان اجراي فعاليتهاي فردي و گروهي را براي كودكان فراهم آورد.
-امكان حضور والدين كودكان و مشاركت آنها در فرايند ياددهي- يادگيري را فراهم كند.
-امكان اجراي فعاليتهاي مختلف ياددهي– يادگيري را در محورهاي مختلف بازي، قصه گويي، نمايش، دست ورزي و ... ايجاد كند.
-داراي فضاي باز مناسب براي فعاليتهاي ورزشي،باغباني،نگهداري حيوانات،بازي كودكان و... باشد.
-متناسب با تعداد كودكان بوده و به وسايل مورد نياز مجهز باشد.
-ضمن استقلال بخشيدن به فعاليتهاي اين دوره، در مراكز غير مستقل اعم از دولتي و غيردولتي (مهدهاي كودك، مدارس و ... ) مانع انجام وظايف و فعاليتهاي اين مراكز نباشد.
-در بردارنده‌ي نكات ايمني، بهداشتي ورفاهي باشد؛ از جمله :
-وجود سيستم حرارتي و برودتي ، دستگاه تهويه و لوله كشي آب سرد و گرم
وجود آب آشاميدني تصفيه شده
- وجود نور و هواي كافي
- قرار گرفتن كلاس‌ها -تا حدّ امكان- در طبقه‌ي همكف
- وجود حفاظ راه پله‌ها، پنجره‌ها، بالكن، استخر و ... و نيز درپوش براي پريزهاي برق كه در ارتفاع پايين قرار دارند.
- وجود وسايل ايمني، اطفا‌ي حريق و كمك‌هاي اوليه
- لغزنده نبودن كف اتاق‌ها و سالن‌ها و قابل شست وشوبودن و ضد عفوني شدن آنها
- استفاده از رنگ‌هاي روشن و قابل شست وشو در رنگ آميزي ديوارها (حداقل تا ارتفاع 5/1 متر قابل شست وشو باشد)
- عدم وجود موانع آسيب‌زا در محيط
- اختصاص بخشي از حياط مدارسي كه داراي كلاس آمادگي ضميمه‌اند براي زمين بازي كودكان وتا حدّ امكان، تجهيز آن به وسايل بازي.
2-امكانات و تجهيزات
مراكز آموزش و پرورش پيش از دبستان مي‌بايست داراي امكانات و تجهيزات زير باشد:
- لوازم بهداشت عمومي (دستمال كاغذي ، صابون، سطل زباله‌ي دردار و ... ) و بهداشت فردي براي هر يك از كودكان (حوله، ليوان، پيش بندبازي و ... كه توسط والدين تهيه مي‌شود.)
- ميز و صندلي متناسب براي كودكان وكمد يا قفسه‌ي نگهداري وسايل و پوشه‌هاي فعاليتهاي آنان
- تابلوهاي آموزشي (چارت آب و هوا، تقويم روزانه ، مسئوليت‌ها ، حضور و غياب كودكان و ... )
- تابلوهاي اعلانات اعم از قابل نصب روي ديوار يا پايه‌دار براي نصب اطلاعيه‌ها، بخش‌نامه‌ها دستورالعمل‌ها ، پوستر و موارد قابل توجه براي مربيان و اولياي كودكان
- وسايل صوتي، تصويري (تلويزيون، ويدئو، ضبط و پخش و ... و نوارهاي فيلم و موسيقي ويژه‌ي كودكان)
- تجهيزات لازم براي رشد عاطفي، اجتماعي و زبان آموزي متناسب با ويژگي‌ها و تعداد كودكان از جمله انواع عروسك‌هاي پارچه‌‌اي،نمايشي،پلاستيكي،انواع ماشين‌ها،كارت‌هاي قصه‌گويي و كتاب‌هاي مناسب كودكان و ...
- وسايل و لوازم مورد نياز آموزش مفاهيم ديني و آموزه‌هاي قرآني؛ مانند: نوارهاي صوتي و تصويري از قرآن كريم، لوحه‌هاي تصويري و آموزشي و ...
- تجهيزات مورد نياز براي رشد مهارت‌هاي ذهني و جسماني (مانند پازل، دومينو، انواع بلوك‌هاي ساختمان‌سازي، اتصالات، مكعب‌هاي چوبي و پلاستيكي، وسايل نقاشي، مقوا و كاغذهاي رنگي، قيچي نوك گرد، چسب، خمير بازي، توپ‌هاي كوچك و بزرگ، تاب، سرسره، الاكلنگ و ... ) ب. ت. ب. ويژگي‌ها و تعداد كودكان
- وسايل و لوازم مورد نياز آموزش مفاهيم علوم، رياضي و ساير مفاهيم مورد نظر ب. ت. ب. اهداف و محتواي‌آموزشي و رعايت تناسب آن با ويژگي‌ها و تعداد كودكان.
يادآوري:
يكي از منابع مهمّ تأمين وسايل و موادّ آموزشي در دوره‌ي پيش دبستاني، امكانات موجود در محيط زندگي و طبيعت و نيز وسايل دور ريختني است.
فصل دوم :
راهنماي برنامه اُنس با قرآن كريم
پيش‌گفتار
قرآن كريم ، منشور زندگي و راه سعادت انسان است . دوره‌ي پيش‌دبستان نيز از حساس‌ترين مراحل تربيت و زمينه‌ساز شكوفايي فطرت الهي كودك است. توصيه‌هاي ائمه معصومين -عليهم السلام- كه راهنمايان اصلي تعليم و تربيت هستند، مؤيد اين موضوع است.حضرت اميرالمؤمنين امام علي -عليه السلام- به فرزند خود امام‌حسن -عليه السلام- مي‌فرمايند :
وَ اَن اَبـتَـدِِِئَـكَ بِـتَعـليمِ كِتابِ اللهِ عَـزَّ وَ جَـلّ َ
(اي فرزندم) ... و تربيت تو را با آموزش كتاب خداي عزّ و جل آغاز كردم .
هم‌چنين روانشناسي تربيتي بر اهميت دوره‌ي پيش‌دبستان در شكل‌گيري شخصيت كودك تأكيد دارد. براساس رسالت آموزش و پرورش و ب. ت. ب. راهنماي برنامهي درسي دوره‌ي پيش‌دبستان، دفتر برنامه‌ريزي و تأليف كتاب‌هاي درسي همواره سعي دارد علاوه بر محوريت تعليم و تربيت اسلامي و بهره‌گيري از آموزه‌هاي قرآن كريم در واحدهاي كار دوره‌ي پيش‌دبستان، با مغتنم دانستن فرصت يادگيري در اين دوره، برنامهي اُنس با قرآن كريم را در واحد يادگيري مستقلي ارائه كند.ب. ت. ب. اهميت اين موضوع، ضروري است مراكز پيش‌دبستان، هر روز زماني را به فعاليتهاي ياددهي- يادگيري خاص قرآن‌كريم در چارچوب اين راهنما اختصاص دهند.
ب. ت. ب. سياست كلي آموزش و پرورش مبني بر بهره‌مندي از حداكثر ظرفيت‌ها و توانمندي‌هاي موجود در كشور ، توليد و انتخاب فعاليتهاي ياددهي - يادگيري دوره‌ي پيش‌دبستان به استان‌ها واگذار شده است.
اين مجموعه راهنماي عمل كميته‌هاي مذكور در توليد و انتخاب محتواي برنامهي اُنس با قرآن كريم در دوره‌ي‌پيش‌دبستان است.
رويكرد برنامه
رويكرد برنامهي قرآن8 در دوره‌ي پيش‌دبستان، «اَُنس كودك با قرآن كريم و علاقه به يادگيري آن» است. اين رويكرد ب. ت. ب. مباني تعليم و تربيت اسلامي و برنامهي درسي دوره‌ي‌پيش‌دبستان (شكوفايي فطرت الهي)9 انتخاب شده است. ب. ت. ب. اين رويكرد هر نوع ياددهي و يادگيري بر اساس علاقه و پذيرش كودك بوده و از اجبار و تحميل به دور مي‌باشد.
بر اين اساس هر فعاليتي كه زمينهي آشنايي، علاقه و ارتباط كودك را با قرآن كريم فراهم آورد و موجب علاقه‌ي او به قرآن و يادگيري آن شود، اُنس با قرآن در دوره‌ي‌پيش‌دبستان محسوب مي‌شود. اين امر مي‌تواند از طريق گوش دادن به قرائت قرآن و الگوگيري از آن، حفظ برخي از سوره‌ها و آيات، خواندن قرآن، آشنايي با برخي از داستان‌ها و معناي آيات متناسب با درك كودك در قالب فعاليتهاي ياددهي- يادگيري پيش‌دبستاني طراحي شود؛ به شرط آن كه اين فعاليتها در چارچوب اصول مندرج در اين برنامه باشد.
قابل ذكر است انجام اين فعاليتهاي قرآني لزوماً به معناي رسيدن به حدّ خاصي از يادگيري نيست، بلكه زمينه‌ساز علاقه كودك به قرآن كريم و يادگيري آن است.
هدف: علاقه به قرآن كريم و يادگيري آن
اين هدف در قالب فعاليتهاي متنوع و جذاب ياددهي- يادگيري دوره‌ي پيش دبستان و در قلمروهاي زير محقق مي‌شود.
الف – علاقه به شنيدن قرائت زيبا و جذاب آيات قرآن كريم
- شنيدن صوت زيباي قرآن
- علاقه به شركت در جمع‌خواني سوره‌هاي كوتاه قرآن و سعي در تقليد از قرائت زيباي آن .
ب – علاقه به حفظ برخي آيات و سوره‌هاي كوتاه قرآن كريم
- حفظ برخي سوره‌هايي كه داراي آيات ساده، موزون و كوتاه است؛ مانند: سوره‌هاي توحيد، كوثر، ناس، عصر، نصر، حمد، فلق، قدر.
- حفظ برخي از عبارات و آياتي كه داراي تركيب‌هاي ساده، روان، موزون وكوتاه باشد(حدود 5 كلمه)
پ – آشنايي با برخي از آموزه‌هاي قرآني
- آشنايي با برخي از آموزه‌هاي اخلاقي و رفتاري از قرآن كريم يا درباره‌ي قرآن كريم
- آشنايي با برخي از صفات خدا مانند مهرباني ، بخشندگي، توانايي در قالب آموزه‌هاي قرآني
- آشنايي به حفظ اشعار و سرودهاي قرآني .
ت – علاقه به شنيدن برخي از داستان‌هاي قرآني
- آشنايي با برخي از داستان‌هاي قرآن كريم
- آشنايي با داستان‌هايي درباره‌ي قرآن كريم يا آموزه‌هاي قرآني .
ث – علاقه به يادگيري خواندن قرآن كريم
- خواندن كلمات ، عبارات و آيات ساده و كوتاه قرآن كريم.
تذكر مهم: فعاليتهاي ياددهي قرآن كريم در قلمروهاي فوق، زمينه‌ساز اُنس و علاقه به قرآن كريم است. اُنس با قرآن، محصول علاقه و ارتباط مستمر با آن است كه به تدريج حاصل مي‌شود. كودكان ب. ت. ب. ويژگيهاي فردي و استعدادهاي ذهني خود به بخشي از اين توانايي‌ها دست مي‌يابند؛ از اين رو، هر نوع آموزش به كودكان از الزام و اجبار به دور بوده و دستيابي به حدّ خاصي از يادگيري مورد نظر نيست.
اصول حاكم بر برنامه
1 – برنامهي قرآن كريم بايد لذت‌بخش و زمينه‌ساز علاقه‌مندي كودك به قرآن باشد .
2 - پيام‌ها و آموزه‌هاي قرآني بايد متناسب با سنّ كودك انتخاب شود .
3- برنامهي قرآن كريم دوره‌ي پيش‌دبستان بايد مبتني بر ظرفيت و توانايي كودك باشد.
4 - در برنامهي قرآن كريم بايد بر جنبه‌هاي رحمت و لطف الهي تأكيد شود .
5 – برنامهي قرآن كريم مبتني بر دستورات الهي و سنت معصومين-عليهم السلام- است.
6 – برنامهي قرآن كريم دوره‌ي پيش‌دبستان بايد مطابق رغبت و علاقه‌ي او بوده و از هرگونه الزام و اجبار به دور باشد.
7 - هر نوع برنامهي قرآني بايد در قالب فعاليتهاي جذاب ياددهي ـ يادگيري پيش‌دبستاني عرضه شود.
8-برنامهي قرآن كريم دوره‌ي‌پيش‌دبستاني بايد در راستاي هدف و در چارچوب برنامه‌ي‌درسي دوره‌ي‌پيش‌دبستان باشد.
9 – برنامهي قرآن كريم دوره‌ي پيش‌دبستاني نبايد در تعارض با برنامهي رسمي آموزش دوره‌ي ابتدايي باشد.
10- ارزشيابي بايد به منظور سنجش ميزان دستيابي به اهداف برنامه بوده و از شيوه‌هاي اضطراب‌آور، مقايسه‌ي كودكان با يكديگر و نيز انتظار رسيدن همه‌ي كودكان به حدّ خاصي از يادگيري، به‌دور باشد.
11- در فرايند ياددهي- يادگيري به نقش الگو بودن مربي توجه شود؛ به نحوي كه نتيجه‌ي اُنس با قرآن كريم در رفتار مربي تبلور داشته باشد.
روش ارائه‌ي برنامهي اُنس با قرآن كريم
روشهاي ارائه‌ي برنامهي اُنس با قرآن كريم در دوره‌ي پيش دبستان به صورت تلفيقي از برنامههاي مختلف قرآن كريم اعم از حفظ، آموزه‌ها، داستان‌ها و خواندن است. اين برنامه‌ها براساس فعاليتهاي ياددهي ـ يادگيري و معيارهاي مذكور در برنامهي درسي دوره‌ي پيش‌دبستان، طراحي مي‌شود.
ارزشيابي
در ارزشيابي برنامهي اُنس با قرآن كريم علاوه بر رعايت اصول و نكات مندرج در راهنماي برنامه دوره‌ي پيش‌دبستان، توجه به نكات زير لازم است.
1-ب. ت. ب. رويكرد اين برنامه يعني « انس با قرآن كريم و علاقه به يادگيري آن» و هم‌چنين اصول حاكم بر آن رسيدن به حد معيني از يادگيري محتواي آموزشي مد نظر نيست . از اين رو دست يابي كودك به هر ميزان از يادگيري محتواي ارائه شده مطلوب و مورد قبول است. اين مهم بايد مورد توجه مربيان و والدين قرار گيرد.
2-عملكرد كودك را نبايد با عملكرد كودك ديگر مقايسه كرد و رفتار هر كودك تنها با رفتار گذشته‌ي خودش قابل مقايسه است؛ بنابراين ب. ت. ب. اصول و اهداف برنامه، دستيابي كودك به حد معيني از يادگيري مورد انتظار نيست.
3-ارزشيابي به منظور ارائه گزارش به اولياء و در راستاي همكاري و هماهنگي بيشتر آن‌هاست.
ويژگيهاي مربيان دوره‌ي پيش‌دبستاني از منظر برنامهي اُنس با قرآن كريم
از آن‌جا كه تمام فعاليتهاي ياددهي - يادگيري مربوط به آموزش قرآن و ساير واحدهاي ياددهي توسط يك مربي در دوره‌ي پيش‌دبستان انجام مي شود، از اين‌رو مربي علاوه بر صلاحيت‌هاي عمومي مندرج در بخش‌نامه‌ي شماره‌ي 412/2769/210 ، مورخ 7/6/83 صادره از دفتر آموزش و پرورش دوره‌ي پيش‌دبستان و ابتدايي، از منظر برنامهي اُنس با قرآن كريم بايد واجد ويژگيهاي زير باشد.
1-از سواد قرآني10 برخوردار باشد.
2-به انجام برنامه اُنس با قرآن كريم در دوره‌ي پيش‌دبستان علاقمند است.
3-با عناصر راهنماي تفصيلي «برنامهي قرآن» طي گذراندن دوره مربوط آشنا شده است.
4-توانايي نسبي در طراحي واحدهاي كار قرآن دوره‌ي پيش‌دبستاني داشته باشد.
5-از مهارت كافي در ياددهي موضوعات حفظ ، آموزه‌ها ، داستان‌ها و خواندن قرآن كريم طي گذراندن دوره مربوط برخوردار است.
فصل سوم :
راهنماي برنامهي زبان آموزي
كودكان پيش‌دبستاني
در مناطق دوزبانهمقدمه
ايران ،كشوري چند زبانه است كه درآن جمع كثيري از كودكان در هنگام ورود به مدرسه به زبان‌هايي غير از فارسي تكلم مي‌كنند.اين در حالي است كه زبان برنامههاي درسي در فرآيند آموزش كشورمان فارسي است. كودكان غير فارسي زبان از آغاز ورود به نظام آموزشي با اين زبان مواجه مي‌شوند وبايد با آن ارتباط بر قرار كنند.
نتايج تحقيقات انجام شده در مدارس مناطق دو زبانه كشور، بيانگر عملكرد ضعيف تحصيلي در ميان كودكان اين مناطق است به طوري كه آمارها افت تحصيلي بيشتري را به‌ويژه در پايه اول ابتدايي اين مناطق نشان مي‌دهند.براين اساس در شروع آموزش، دانش آموزان ومعلمان در شرايط بسيار سختي قرار مي‌گيرند.
ب. ت. ب. مسائل فوق و اين كه زبان فارسي براي بسياري ازكودكان مناطق دوزبانه كشورمان، زبان دوم است به منظور پر كردن خلاء آموزشي آنان و براي ايجاد عدالت آموزشي، برنامه‌اي درسي تدوين شده تا در راستاي آن كودكان مناطق غيرفارسي زبان در قبل از دبستان درفرايندي غيرمستقيم و به صورتي علمي به فراگيري زبان رسمي كشور بپردازندو در نهايت با آمادگي بيشتري به نظام آموزشي ابتدايي وارد شوند.
برنامهي مزبور كه براي تأمين نيازهاي زبان آموزي اين كودكان تدوين شده؛ پس ازتهيه، تدوين و بررسي در شوراي برنامه‌ريزي ذيربط درقالب يك طرح پژوهشي از ديدصاحب نظران فن و مجريان از جمله مربيان اعتباربخشي شده است.برنامه پيش رو، مشتمل بر رويكرد، اصول حاكم بر محتوا، روش وارزشيابي مي‌باشد.
رويكرد برنامه:
رويكرد، ديدگاه و نوع نگاهي است كه متأثر از بنيان‌هاي فكري است. در آموزش زبان برآيند نظريات وتئوري‌هاي دو حوزه روانشناسي و زبانشناسي تعيين كننده رويكرد آن است كه جهت‌گيري و محدوده همه مولفه‌هاي برنامه را مشخص مي كند.
تاكيداصلي رويكردبرنامه ايجاد توانش زباني و ارتباطي به زبان فارسي است. به زبان و يادگيري آن به عنوان يك كل و فرآيندي فعال و خلاق نگريسته مي‌شود. كاركردها و عناصر ديگر زبان، در بافت‌هاي معنادار و در موقعيت‌هاي ارتباطي ب. ت. ب. ويژگيهاي شخصيتي، جنسيتي وعاطفي كودكان و بارعايت اصل فعاليت محوري وعلايق و نيازهاي كودكان آموزش داده مي‌شود.
يادگيري زبان به معناي يادگيري مجموعه‌اي از قواعد ذهني زبان است نه تكرار و حفظ مجموعه‌اي از الگوهاي دستوري.11 زبان آموزان بايد خود به قواعد زبان پي ببرند نه اين كه قواعد زبان براي آنها تشريح شوند. شكل گفتاري و شفاهي زبان مورد تاكيد بوده كه در اين ميان، درك شنيداري از اهميت ويژه‌اي برخوردار است تفهيم وتفاهم از اصول مهم ارتباطات اجتماعي هستند.بنابراين زبان‌آموز بايد به اين توانايي برسد كه منظورش را به صورت كلامي و غيركلامي بيان كرده وگفته‌هاي ديگران را درك كند. مربي با ايجاد شرايط واقعي يا شبه واقعي در كلاس، نقش يك هم صحبت، تسهيل كننده فرايند يادگيري و نظم‌دهنده به فعاليتهاي آموزشي را براي كودكان ايفا مي‌كند .
ب. ت. ب. اين ويژگي‌ها رويكرد برنامه "تلفيقي" است. بدين معنا كه؛ تلفيقي از رويكردهاي ارتباطي، شفاهي موقعيتي،عاطفي ودرك بنياد با تأكيد بر رويكرد ارتباطي مي‌باشد.
اهداف برنامه زبان آموزي درمناطق دوزبانه
الف) - كسب توانش زباني وارتباطي به زبان فارسي
1-گوش دادن
1/1- شناسايي نام اشيا وپديد‌ه‌هاي موجود در محيط
1/2- درك درست كلمه‌ها، جمله‌ها و گفتمان‌هاي ساده
1/3- درك محوراصلي گفته‌ها
1/4- پيروي از دستور العمل هاي ساده ومتناسب
1/5- درك و فهم پيام هاي (كلامي و غير كلامي) ساده
1/6- درك آهنگ ولحن كلام
1/7- تميز كلام موزون ازغير موزون
2-سخن گفتن
2/1- به كارگيري واژه‌ها و جمله‌هاي پركاربرد با الگو ي دستوري مناسب
2/2- توصيف و روايت ساده درباره ديده‌ها وشنيده‌ها
2/3- طرح پرسش‌هاي ساده و پا سخ‌گويي به اين نوع پرسش‌ها
2/4- به كارگيري كاردكردها و نقش‌هاي پركاربرد زبان
2/5- به كارگيري درست افعال، ضماير، صفات و قيود
3- آمادگي براي خواندن ونوشتن به زبان فارسي
3/1-تصوير خواني به زبان فارسي
3/2- صحيح به دست گرفتن مداد
3/3- وصل كردن خط چين‌ها ونقطه‌ها
3/4ترسيم خطوط (افقي،عمودي،گرد، سه گوش و چهارگوش)
ب) - ارتقاي نگرش مثبت به زبان فارسي
1- علاقه‌مندي نسبت به استفاده از واژه‌ها و عبارات زبان فارسي
2- علاقه‌مندي به شركت در گفتوگو هاي كلاسي و غيركلاسي
3- گرايش مثبت نسبت به برقراري ارتباط عاطفي با شنونده
4- التذاذ از كلام آهنگين فارسي
اصول ناظر بر برنامه زبان آموزي درمناطق دوزبانه
اصول حاكم بر محتوا :
1- در تهيه محتوا از زبان طبيعي و واقعي استفاده شود.
توصيه‌ها:
الف: داده‌هاي زباني به لحاظ دستوري صحيح باشند
ب: زبان در موقعيت‌هاي واقعي و در ارتباط با زندگي روزمره آموزش داده شود.
پ:واژه‌ها و ساخت‌هاي زبان فارسي دربافت طبيعي زبان فارسي آموزش داده شود.
ت:فعاليتهاي آموزشي معنادار بوده تا كودكان با ويژگيهاي كاربرد زبان درخارج از كلاس و در محيط واقعي زندگي آشنا شوند.
2- واژه‌ها وساختار‌ها در هر درس مبتني بر معيارهاي آموزشي باشد.
الف: واژه‌هاي جديد در هر درس محدود باشند.(از3 تا9)
ب: از پرداختن به واژه‌هاي ذهني و غيرعيني به‌ويژه درشروع آموزش، خوداري شود. در طول دوره اولويت با آموزش واژه‌هاي عيني است.
پ:كل واژگان وساخت‌هادرهرفعاليت،جديدوناآشنا نباشندودربافت‌هاي زباني آشناآموزش داده شوند.
ت: سعي شود واژه‌ها و ساخت‌هاي فعاليتهاي پيشين در فعاليتهاي جديد نيزگنجانده شوند.
ث: واژگان و ساخت‌هاي جديد در فعاليتهاي مختلف (نمايش، قصه، بازي، مكالمه، شعر، كاردستي و...) تكرار شوند. در تكرار تلاش شود بافت‌هاي زباني ومحتوايي جديد باشند.
ج: سعي شود واژه‌هاي انتخاب شده در فعاليتهاي مربوط به يك برنامهي آموزشي درحوزه معنايي مرتبط با موضوع آن باشند.
چ: واژه‌هاي مورداستفاده در فعاليتها از واژگان پايه كودكان، واژگان مشترك در زبان مادري و زبان فارسي و نيز از واژگان كتاب پايه‌ي اول هم استفاده شود.
3- درآغاز آموزش، افعال كنشي در متن‌ها و فعاليتها، محور و تكيه‌گاه آموزش هستند.
توصيه :
- افعال كنشي مانند خوردن، راه‌رفتن، پريدن، ديدن، بستن و... به كارگرفته شوند. اين افعال قابل نمايش و قابل اجرا هستند و تثبيت آنها در ذهن راحت‌تر است .
4- فعاليت هاي آموزشي جذاب ومتناسب با درك وعلايق ونيازهاي آنها باشد.
توصيه ها:
الف: از دنياي ويژه‌ي كودكان گرفته شده و متناسب بامحيط زندگي آنها باشند
ب: متنوع، كوتاه مدت و برانگيزاننده‌ي ذوق و علاقه كودك باشد.
پ: حواس گوناگون رادر فرآينديادگيري به چالش بكشند. براي آموزش يك واژه يا ساخت زباني علاو ه بر حس شنوايي، حواس ديگر نيز به‌كارگرفته شود.
ت:در فعاليتها ازكاركردهاي ذهني متناسب با كودكان همچون مقايسه، طبقه بندي، تجزيه،تركيب وپيش‌بيني استفاده شود.
ث: فعاليتها مي‌تواند در قالب يك مجموعه مرتبط با يكديگر ارايه شوند
ج: در تدوين فعاليتها سير ساده به پيچيده رعايت شود.
چ: درفعاليت‌ها اصل جنسيت وعلايق و نيازها و تفاوت‌هاي فردي و اجتماعي كودكان درنظرگرفته شود.
5- محتواي فعاليتهاي آموزشي براساس دانش زباني كودك تهيه و تدوين شوند.
توصيه‌ها:
الف: : از انكار دانش زبان مادري كودك پرهيزشود زيرا زبان و فرهنگ زبان مادري پايه و مبناي خوبي براي آموزش فارسي است.
ب: ضمن ايجاد علاقه و نگرش مثبت به زبان فارسي، حرمت زبان مادري كودكان هم حفظ شود.
پ: به‌كارگيري زبان مادري مورد تحقير وتمسخر قرار نگيرد.
ت: در مراحل اوليه آموزش مي‌توان، از زبان مادري استفاده كرد ولي به تدريج زبان فارسي جاي آن را ميگيرد.
6- محتواي آموزشي، فعاليت محوربوده و از همه رسانه‌ها و امكانات استفاده شود.
توصيه‌ها :
الف: ازفعاليت‌هاي مختلفي همچون نمايش،بازي، قصه،شعر،كاردستي،نقاشي،مكالمه و... استفاده شود.
ب: فعاليت هاي خودساخته وپيشنهاد شده توسط كودكان مورد تاكيد است .
ت: انتخاب واجراي فعاليتهاي آموزشي صرفاً به داخل كلاس محدود نباشد.از فضاي خارج از كلاس نيز استفاده شود. اشياء و پديده‌هاي موجود در كلاس وخارج از كلاس محمل و رسانه خوبي براي آموزش هستند.
ث: از رسانه‌هايي مثل تصاوير،فيلم،نوارصوتي وتصويري به عنوان ابزارمناسب آموزش زبان استفاده شود.
ج : آموزش صرفاً كتاب محور نباشد.
7- استفاده از اشعار و سرودها و كلام آهنگين در طول اين دوره مورد تأكيد است.
توصيه‌ها:
الف: از اشعار كودكانه كه بيانگر دنياي كودكان هستند استفاده شود.
ب: اشعار فاقد عيوب فني باشند.
پ: اشعار وسرودهاي مورد استفاده كوتاه و داراي مضامين محدود باشند.
ت :شعرها مفاهيم عيني و صريح و موضوعات محيط اطراف زبان‌آموزان را بيان بكنند.
ج : از اجبار كودكان به حفظ نمودن اشعارخوداري شود.
8- داستان از غني‌ترين و مهم‌ترين فعاليتهاي آموزش زبان است.
توصيه‌ها:
الف: توالي رويدادها در داستان بايد صريح و مشخص باشد.
ب: تعداد شخصيت‌هاي داستان محدود و روابط بين آنها هم ساده باشد.
پ: ترجمه داستان‌هاي رايج در فرهنگ بومي منبع خوبي براي زبان آموزي كودكان است.
ت: مفاهيم ساده، عيني وعاطفي در داستان‌ها گنجانده شوند.
ث: از نتيجه‌گيري‌هاي صريح اخلاقي پرهيز شود.
ج: دراوايل دوره زمان وقوع حوادث ورويدادهاي داستان ،گذشته،حال و آينده ساده باشد.
9- محتواي آموزش به جز بهره‌گيري از آموزه‌هاي بومي و محلي، بر آموزه‌هاي ديني، ملي و بين المللي نيز استوار است.
توصيه:
- علاوه بر داستان هاي بومي، ملي ومذهبي مي‌توان از داستان‌هاي ملل ديگر نيز استفاده كرد.
اصول حاكم بر روشهاي يادگيري- ياددهي
1- روشهاي ايفاي نقش، بحث‌و گفتوگو و بازي‌هاي آموزشي، محمل خوبي براي آموزش هستند.
توصيه‌ها:
الف: از ايفاي نقش براي ايجاد توانش زباني و ارتباطي استفاده كنيد.
ب: واژگان و ساختارهاي زباني را مي‌توان در قالب بازي‌هاي زباني و اجراي نقش در فضايي مفرح، آموزش داد.
پ: بازي‌هاي آموزشي جنبه رقابتي نداشته باشد؛ بر اعلام برندگي و بازندگي تأكيد نشود.
ت: از مفاهيم عيني، صريح و موضوعات محيط اطراف استفاده شود
ث: از گروه‌هاي كوچك در بحث و گفتوگو، بازي‌ها و نقش‌ها استفاده شود
2- تكيه اصلي در آغاز آموزش، بر مهارت گوش دادن و توجه به دوره سكوت است .
توصيه ها:
الف: دوره سكوت به عنوان پديده رايج در فرايند يادگيري زبان مورد توجه قرار گيرد.
ب: در آغاز آموزش با استفاده از جمله‌هاي امري و نشان دادن معناي آنها از طريق اجراي فعاليتها مي‌توان به كودكان كمك كرد.
پ: كودكان تا زماني كه احساس نياز و آمادگي نكرده اند نبايد به سخن گفتن وادارشوند. دراين صورت وقتي زمان سخن گفتن آنها فرا برسد تعداد غلط‌هاي فاحش در گفتارآنها كمتر خواهدبود.
3- فرآينديادگيري زبان پيش ازتوليدآن باشنيدن گفتارمعناداروارايه پاسخ‌هاي غيرزباني معنادارآغاز مي‌شود.
توصيه‌ها:
الف: درآغاز، با زبان آموزان ارتباط زباني برقرار كنيد ولي انتظار توليد زباني نداشته باشيد.
ب: ازشيوه 12 Total Physical Response (پاسخ‌هاي غيرزباني به رفتارهاي زباني) كه موجب تقويت درك شنيداري است استفاده شود بدون اينكه در طول دوره در كاربرد از اين شيوه افراط شود.
پ : با استفاده از حر كات بدني مفاهيم زباني را ديداري كنيد.
4- زبان آگاهي تكيه‌گاه آموزش نباشد.
توصيه‌ها:
الف : از آموزش مستقيم زبان خودداري شود.
ب : باشيوه‌هاي غيرمستقيم بر ارزش زبان فارسي صحه گذاشته شود.
پ: از آموزش دستور زبان و ارايه توضيحات زباني پرهيز شود.
ت: همانند فراگيري زبان مادري، آموزش بطور ناخودآگاه و طبيعي انجام شود.
ث: اصلاح خطاهاي كودكان در جريان آموزش، به شيوه‌اي غيرمستقيم انجام شود. زيرا توليد نادرست واژه‌ها، ساختارها و جمله‌ها، پديده‌اي طبيعي است و بروز خطا از سوي آنان امري اجتناب‌ناپذير است. اصلاح غلط‌هاي آنها به طور مستقيم نه تنها ضرورت ندارد بلكه مانع فرايند يادگيري است.
5- فضاي آموزشي دو سويه، فعال، بانشاط، پرتحرك، امن ولذت بخش باشد .
توصيه‌ها:
الف: به كليه دانش آموزان فرصت شركت درفعاليت‌ها داده شود.
ب:كودكان در اجراي فعاليتهاي آموزشي نقش محوري دارند و يادگيري آنها از همديگر مورد تأكيد است. فعاليتهاي يادگيري درگروه‌هاي كوچك انجام شود.
پ: از پرسش‌هاي مداوم، مداخله آموزشي بيش از حدوتصحيح مداوم گفتاركودكان دركلاس پرهيز شود .نقش هدايتي معلم پررنگ گردد.
ت: به كودكان اجازه داده شود تا درباره خواسته‌ها وعلايق‌شان صحبت كنند.
ث: توجه دقيق معلم به كودكان و تأييد سخنان آنان ضروري است.
ج: توجه به شيوه‌ها وسبك‌هاي متفاوت يادگيري ضروري است
ح: در فرايند آموزش، فضايي ديداري- شنيداري ايجاد كنيد.
6-براي تثبيت ساخت‌هاي درست زبان، ازمثال‌ها و مصداق‌هاي متنو ع وگوناگون استفاده شود..
توصيه: - ساخت‌هاي درست زبان در بافت‌هاي متنوع مطرح و تكرار شوند.
اصول حاكم برارزشيابي
1- ارزشيابي در پيش‌دبستان بيشتر به صورت مستمر، غيررسمي و براساس اهداف زبان آموزي است.
توصيه‌ها:
الف: ارزشيابي، به صورت تدريجي و در فرايند دوره آموزشي انجام شود.
ب:ارزشيابي بيشتربه‌صورت مشاهده رفتار زباني يا ازطريق انجام كارهاي عملي وبه‌صورت شفاهي است.
پ: از شيوه تي پي آر13 ، براي ارزشيابي توانش دركي زبان‌آموزان استفاده شود.
2- هدف از ارزشيابي كسب اطلاع از ميزان دانش و توانش زبان فارسي، بهبود كيفيت ياددهي- يادگيري و شناسايي ضعف‌ها و كاستي‌هاست.
توصيه‌ها:
الف: در ارزشيابي به ويژگيهاي كودكان توجه شود. پيشرفت رفتار زباني هر كودك با خودش مقايسه شود و از مقايسه آنها با يكديگر خودداري شود.
ب: ارزشيابي، ابزاري درخدمت آموزش و فرصتي براي تقويت آموخته هاست .
3-ارزشيابي به‌طور غيرمستقيم و بدون آگاهي كودك انجام گيرد.
توصيه‌ها:
الف : ارزشيابي را به‌عنوان بخشي از فعاليت آموزش در نظر بگيريد و از اختصاص زمان خاص به آن خوداري كنيد.
ب: آگاهي زبان آموزان از ارزشيابي باعث نگراني آنها شده و مانع از به‌كارگيري دانش زباني‌شان مي‌شوند.
پ: در جريان ارزشيابي خطاهاي زبان‌آموزان به شيوه‌اي غيرمستقيم تصحيح شوند.
4- ارزشيابي نيز همانند آموزش، فعاليت محور باشد.
توصيه‌ها:
الف: در حين انجام فعاليتهاي آموزشي، ارزشيابي انجام شود.
ب: از حس‌هاي مختلف و فرايندهاي مختلف ذهني كودكان استفاده شود.
پ: درابتداي آموزش، تأكيد ارزشيابي بيشتر، بر درك زبان است تا توليدآن.
ت: در بعد توليد زبان از زبان‌آموزان بخواهيد درباره اشيا، مسائل و مطالب محيط اطراف صحبت كنند.واژگان را نيز بدين صورت ارزشيابي نماييد.
ث: در بخش افعال زبان،فعل‌هاي كنشي بيشتر مورد تأكيد هستند.
ويژگيهاي مربيان زبان آموزي درمناطق دوزبانه
1- به روش‌ها و فنون آموزش زبان دوم آشنا باشند.
2- باويژگي‌هاي كودكان و نحوه يادگيري آنان آشنا باشند.
3- با ماهيت زبان، اصول ونظريه‌هاي آن و نيز عوامل روانشناختي مؤثر در يادگيري زبان آشنا باشند.
4- به زبان فارسي وگويش محلي آشنا باشند.
5- ازتوانايي لازم براي ايجاد نگرش مثبت به زبان فارسي درميان كودكان وخانواده آنان برخوردار باشند.
6- باراهنماي تفصيلي برنامه زبان آموزي درمناطق دوزبانه آشنا باشند.
7- درانجام فعاليتهاي ياددهي- يادگيري، ازمهارت كافي برخوردار باشند.
11- اخذ مجوز رسمي از وزارت آموزش و پرورش جهت تاسيس واحد هاي آموزشي در مقاطع مختلف تحصيلي ( كودكستان، دبستان، مدرسه راهنمايي، دبيرستان و آموزشگاههاي آمادگي كنكور و كلاسهاي تقويتي)
2- راهنماي برنامه آموزشي و پرورشي دوره پيش دبستاني توسط وزارت آموزش و پرورش تهيه و به تصويب شوراي عالي آموزش و پرورش مي رسد در چارچوب راهنماي مذكور مواد آموزشي به صورت غير متمركز تهيه مي شود.
مصوب 1387/04/25 شورای عالی آموزش و پرورش
5 -بر مشارکت ونقش فعال خانواده در دست‌یابی به اهداف تاکید داشته باشد.
اهداف برنامه و فعالیت های دوره پیش دبستان برگرفته از اهداف مندرج در اساسنامه دوره پیش دبستانی مصوب شورای عالی آموزش و پرورش و متناسب با شرایط سنی نوآموزان به شرح زیر م. ب.:
مدت زمان برنامه در این دوره شامل حداکثر 5 روز در هفته با حدود 5 /3 ساعت فعالیت روزانه م. ب..
موضوع: اصول و چارچوب برنامه و فعالیت های آموزشی و پرورشی دوره پیش دبستانی در هفتصدوهفتادمین جلسه شورای عالی آموزش و پرورش مورخ 1387/4/25 به تصویب رسید.
کودکان امروز، نوجوانان و جوانان فکور و موثر جامعه‌ی فردا و نیز پیران فرزانه و راهنمایان جامعه در آینده خواهند بود. کودکان دوره‌ی پیش‌دبستانی، بیش از هر زمان دیگر، آماده‌ی پذیرش آداب ورفتارهای مطلوب اند.3 «فطرت توحیدی» در این مقطع سنی، در آستانه‌ی شکوفایی قرار می‌گیرد تا شخصیت ایشان را شکل دهد؛ از این رو، برنامه ها و فعالیتهای دوره‌ی پیش از‌دبستان، با تاثیرپذیری از رویکردی الهی، سعی دارد رابطه‌ی کودک را متناسب با درک و ظرفیت این سنین در چهارحوزه‌ی (ارتباط با خود، خدا، جامعه و نظام آفرینش) تعریف کند.
محتوای برنامه‌ی پیش دبستانی، سیال5، پیمانه‌ای6 و تلفیقی7 بوده، با ویژگی‌های رشد دوره‌ی سیادت (7 سال اول زندگی کودک)هم‌خوانی وبه تفاوت‌های فردی وجنسیتی نوآموزان توجه خاص داشته و می‌کوشدفعالیت‌های متداول این دوره‌ی سنی راکه توام باتحرک ونشاط است مبتنی برارزش‌های الهی تعریف کند.
علاوه بر دلایل علمی وپژوهشی، تجارب موجود در ایران و جهان و به ویژه نیاز کودکان مناطق دوزبانه‌ی کشور مستندات قانونی زیر نیز حاکی از ضرورت وجود این دوره به عنوان دوره گذار از خانه به مدرسه م. ب..
علاوه بر این‌ها، ضروری است تاکیدات بنیان‌گذار راحل جمهوری اسلامی در وصایای گران‌قدر ایشان آن‌جا که گفته‌اند: «از امور بسیار با اهمیت و سرنوشت‌ساز، مسئله‌ی مراکز تعلیم و تربیت از کودکستان‌ها تا دانشگاه‌هاست» و نیز اشاره‌ی رهبر معظم انقلاب در جمع مسئولان، به خروجی آموزش و پرورش بعد از 13سال «با احتساب پیش‌دبستانی»، مورد توجه قرار گیرند.
اگر چه خمیره‌ی انسان با فطرت الهی سرشته شده و این مهم در تمام مراحل حیات او جلوه‌گر است ولی در دوران سیادت به لحاظ عمق تاثیرگذاری آموزه‌ها (توضیحات شماره‌ی1 پاورقی صفحه‌ی2 این مجموعه) این ویژگی باید عمیقاً مورد عنایت اولیا و دست‌اندرکاران تعلیم‌وتربیت قرارگیرد؛ از این رو، برنامه و فعالیتهای آموزشی و پرورشی دوره‌ی پیش‌دبستان با رویکرد «شکوفایی فطرت الهی» طراحی و تدوین شده است. در روایات اسلامی از این دوره (7سال اول) با عنوان سیادت یاد شده است؛ یعنی، همه‌ی برخوردهای تربیتی با کودک باید با توجه به نیازها و علایق او باشد. بدیهی است تمامی فرایند تربیتی مبتنی بر رویکرد فوق، باید با عنایت به ابعاد و ویژگی‌های فطرت [میل به پرستش و توحید، حقیقت‌جویی،خیراخلاقی،زیبایی دوستی وخلاقیت ونوآوری]دربسترارزش‌های دینی تعریف وطراحی شود.
ازآن‌جاکه در قرآن و متون اسلامی بر مقوله‌ی فطرت تاکید شده است، ب. ت. ب. رویکرد یادشده، برنامه‌ریزان، تولیدکنندگان محتوا، مربیان، والدین ومسئولان مراکز پیش‌دبستانی نه تنها باید در تدوین، اجرای برنامه و انتخاب نوع ارزشیابی از حریم شخصیت کودک به عنوان امانت الهی پاسداری کنند بلکه با انطباق خویش و نیز برنامههای آموزشی با چارچوب رویکرد فوق، زمینه‌ی شکوفایی و ارتقای کودک به سوی تحقق اهداف و انتظارات تعیین شده در برنامه را فراهم سازند.
-پاسخ گویی به سوالات از نوع باز
-پی‌گیری پاسخ‌ها و طرح سوالات جدید
پ - آشنایی با پیامبران و اهل بیت (ع) و انس با ایشان، با تاکید بر آخرین پیامبرصلی‌اله‌علیه‌وآله- و آخرین پیشوای معصوم- علیه‌السلام
-آشنایی باپیامبران و ائمه - علیهم السلام - با تاکید بر رفتار آنان با کودکان/ احترام گزاردن به آنان
-به کارگیری سبک‌های زبان غیررسمی (دوستانه، مودبانه).
این روش، اساساً کودک محور بوده و با توجه به نیازهای اساسی او طراحی می‌شود. این روش راهی طبیعی برای بیان عواطف و احساسات و نیز شناخت دنیای پیرامون توسط کودک محسوب می‌شود و به او در ایجاد و تقویت روابط بین‌فردی کمک می‌نماید.
با توضیحات فوق وتاکیدبراین نکته که اصولاً تفاوت آموزش‌های رسمی مدرسه‌ای بابرنامه‌های غیررسمی کودکان دردوره‌ی پیش دبستانی درهمین آزادی عمل کودک ومربی است،توصیه می‌شود دست‌اندرکاران ومربیان محترم به گونه‌ای برنامه‌ریزی نمایندکه برای تحقق اهداف تربیتی ازتمامی قالب‌ها وبرنامه‌های متداول نیز(اعم ازبازی،قصه،شعر،نقاشی،کاردستی،بازدید،مشاهده،آزمایش،وبحث وگفتوگو)استفاده نمایند.
جدول پیشنهادی ذیل نمونه‌ای از یک برنامه روزانه در مراکز پیش دبستانی م. ب.:
نظر به اهمیت فعالیتهای قرآنی در این دوره، راهنمای ویژه‌ای برای تولیدگران محتوا در استان‌ها تهیه شده است که همراه این مجموعه م. ب..
لازمه‌ی گیرایی و دل نشینی هر شعر، تاثیرگذاری، داشتن احساس و عاطفه و نیزنقش بر انگیختگی آن است و این زمانی صورت می پذیرد که ما از دنیای کودکان حرف بزنیم و از چیزهایی که آنان هر روز با آن سروکار دارند (محسوسات، ملموسات و مفاهیم آشنا و قابل درک آنان) سخن بگوییم.
-بهره گیری از ریتم، نمایش و هم خوانی در اجرای شعر جهت تاثیرگذاری بیشتر آن
به شکل یا طرحی که کودک برای باز آفرینی وقایع، پدیده‌ها و مفاهیم متاثر از ادراکات خود ترسیم کند، نقاشی کودک می‌گوییم.
2-کودک متاثر از ادراکات خود نقاشی کند.
ادراکات شامل اندیشه ها، احساسات و عواطف کودک است که او تحت تاثیرآن ها به انجام نقاشی می‌پردازد.
وقتی کودک تحت تاثیر ادراکات خود به نقاشی بپردازد، شکل ترسیم شده باید بیانگر واقعه، پدیده یا مفهومی باشد. با این دیدگاه، خط خطی‌های بی‌معنایی که کودک در سال‌های نخستین زندگی ترسیم می‌کند، نقاشی محسوب نمی‌شود.
کودک برای نقاشی کردن متاثر از ادراکات خود به آزادی نیاز دارد. هر قدر کودک، محدود شود حوزه‌ی عمل و انتخاب او نیز محدودتر می‌شود. ممکن است مربی به دلایلی آزادی کودک را محدود کند اما این محدودیت نباید سبب محرومیت او شده و او را از خلاقیّت و آفرینش اثر باز دارد.
در برنامه‌ی طراحی شده، لازم است به امکان واگرایی موضوع یا تکنیک و تناسب سطح دشواری این دو توجه شود. فعالیت به گونه‌ای طراحی شود که کودک ضمن انجام آن با سوالات گوناگونی مواجه شود که فقط برای او ایجاد شده است؛ در این صورت، کودک ضمن تلاش برای حلّ مسائلی که برایش ایجاد شده است به لذت کشف و کسب تجارب تازه دست می‌یابد و از این طریق زمینه‌های رشد و بروز خلاقیت او فراهم می‌شود.
رعایت توصیه های زیر سبب ارتقای کیفیت آموزش و بالا بردن میزان تاثیر آن برکودک خواهد شد.
وجود مقدمه برای هر فعالیت، سبب می‌شود کودک برای درک بهتر فعالیت آماده شود، به آن دل ببندد، برای او سوال های لازم ایجاد شود و بتواند از عهده ی کار برآید. فعالیت مقدماتی نباید آن قدر طولانی شودکه فعالیت اصلی تحت الشعاع قرار بگیردیاکودک دیگرمیلی به انجام فعالیت اصلی نداشته باشد.
گرچه تاثیرتشویق های لفظی و مادی سریع است ولی اثر آن نیز به سرعت از بین می رود. این گونه تشویق ها، تنها در راه اندازی کودکانی که در ترسیم نقاشی دچار مشکلاتی‌اند، موثر است. رعایت نکاتی چون توجه کردن (نگاه کردن به نقاشی کودک)، درخواست از کودک برای توصیف کردن نقاشی خودش، اشاره به نکات مثبت کار و برپایی نمایشگاه از نقاشی کودکان همواره اثری مفید و پایدار دارد و باعث ایجاد اعتماد کودک نسبت به خود می‌شود.
به اشیای حجمی که کودک با تاثیر ازافکار،احساسات یا تمایلات خود،آن را می‌سازد،"کاردستی" می‌گویند.
ب- توان فنّی و مهارتی کودک:ظرفیت و توان فنّی ومهارتی کودک در نزدیک شدن دست ساخته‌های او به ذهنیتش تاثیر بسزایی دارد.
فعالیت کاردستی از سه جنبه ی مهارتی (توانایی انجام)، رشد ذهنی (درک)ورشد عاطفی(جذابیت) باید متناسب با سن کودک باشد. کودکان فعالیت های خیلی ساده را که در آن احساس بیهودگی کنند، دوست ندارند. از طرفی، فعالیت های دشوار آنها را مایوس و دلزده می کند. توجه به اصل از ساده به مشکل و رعایت پیش نیازها، در ارتقای توانایی های کودکان بسیار موثر است. مهارت های کودک را باید به تدریج و با برنامه تقویت کنیم. موضوع فعالیت باید در ظرف ادراک کودک جا بگیرد؛ یعنی کودک، توانایی ادراک آن را داشته باشد و در نهایت، رابطه ای که فعالیت با عاطفه و تمایلات کودک برقرار می‌کند موجب جذابیت آن شده و کودک نا خودآگاه به انجام فعالیت ترغیب می‌شود.
کودکان معمولاً به انجام کاردستی و کسب تجربه، علاقه مندند ولی فعالیتی پویاست که ذهن و جسم کودک را هر چه بیشتر درگیرکند. ایجاد سوال و مسئله در ذهن کودکان، ارائه‌ی فعالیت از طریق حلّ مسئله، بالا بردن مشارکت کودکان از طریق آماده کردن وسایل، مشارکت در انتخاب موضوع و... می‌تواند به پویایی بیشتر فعالیت بینجامد.
فعالیت های فردی و گروهی هر یک مزایایی در جهت پرورش کودک دارند؛ بنابراین، پرداختن به هر دو جنبه ورعایت تناسب با موضوع وروش(تکنیک) کار درطول یک واحد آموزشی، مفیدوموثر خواهد بود.
تذکر: گزینش آثار در حقیقت گزینش شخصیت و توانایی کودکان است و تاثیر مطلوبی نخواهد داشت.
کودکان در فرایندکار شاید بارها چیزی را خراب کنند و دوباره بسازند؛ این امر به غنی شدن حوزه‌ی تجربه و شناخت آنها کمک می‌کند؛ بنابراین، تاثیر فرایندکار در رشدکودک بسیار بیشتر از محصولی است که ساخته می‌شود.
بازی باید به گونه ای طراحی شود که بر اعلام برنده و بازنده تاکید زیادی نشود. لازم است طراح بازی به این نکته توجه کند که کودکی که توان انجام درست فعالیت را ندارد، نباید مدت طولانی از بازی اخراج شود؛ چون فرصت کسب مهارت را از دست خواهد داد. پیشنهاد می‌شود در صورت عدم موفقیت کودک، نقش جدیدی به او داده یا انجام فعالیتی به او واگذارشود.
-گرد آوری و ارائه‌ی بازی های بومی و سنتی متناسب با سن مخاطبان، در حفظ فرهنگ بومی موثر بوده و با روحیات کودکان آن محل نیز سازگار است. در ضمن استفاده از زبان، اعتقادات و باورها، لباس، گیاهان و عناصر طبیعی هر محل درتولید بازی ها به نوعی از توجه به عناصر بومی و محلی محسوب می‌شود.
5-در نمایش خلاق، تاکید بر امکانات و تجهیزات نیست.
نکته: چون در نمایش خلاق تاکید بر نقش آفرینی کودک است. وجود امکاناتی مثل لباس خاص نمایش، وسایل صحنه، گریم، موسیقی و... ضروری نیست. در صورت وجود این گونه امکانات در مراکز آموزشی می‌توان از آنها استفاده کرد.
-در نمایش خلاق، مربی به کودکان کمک می کند تا (اصل فاصله گذاری) را رعایت کنند؛ یعنی، کودکان و مربی، حرکتی پاندولی و نامنظم بین نقش و خودشان دارند. چون نمایش خلاق یک جریان آموزشی است در این حرکت پاندولی مطالب آموزشی به راحتی رد و بدل می‌شود، ضمن این‌که بر عدم پرورش بازیگران حرفه ای تاکید می‌شود.
-مشاهده می‌تواند موجب ایجاد سوال و انگیزه برای جست وجوی پاسخ مورد نظر باشد.
5-فعالیت گردش علمی- تربیتی، باید زمینهای مناسب برای طرح سوال و توسعه‌ی بحث های کلاسی فراهم آورد.
-آزمایش برای کودکان ایجاد سوال می کند.-
-آزمایش می‌تواند به قسمتی از سوال های کودکان درباره‌ی نظام آفرینش پاسخ دهد.
از آنجایی که تماشای فیلم و کارتون به جهات مختلف، مورد علاقه‌ی کودکان است، نمایش فیلم‌های مناسب آموزشی و تربیتی و نیز مشاهده برخی از برنامههای ویژه پیش دبستانی که از سیمای ج.ا.ا پخش می‌شود علاوه بر سرگرمی و کسب نشاط در آموزش فردی و اجتماعی و توسعه زبان ارتباطی آنها موثر بوده و زمینه‌ی انتخاب و تشخیص فیلم و برنامههای مناسب، نقد مشهودات و حتی زمان مناسب برای تماشای آنها را در کودکان فراهم می‌سازد.
از سوی دیگر، نوآموزان، به ویژه در مناطق شهری که بعضاً از نعمت حضور در دامن طبیعت بهره کمی دارند و به سرگرمی‌های خانگی مشغول و با فن‌آوری های نوین مثل بازی‌های رایانه‌ای و. .. مانوسند، جا دارد مربیان مراکز پیش دبستانی، به فراخور شرایط، فرصت و نیاز، شیوه‌های آشنایی و استفاده از آنها را به کودکان بیاموزند تا بدین وسیله تدریجاً توان تشخیص و انتخاب صحیح در آنها تقویت شود.
بدیهی است محتوای تولید شده توسط استان‌ها، پس از تایید و صدور مجوز توسط کارشناسان دفتر تالیف مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد.
این ویژگی‌ها ضمن این‌که باید متاثر از فرهنگ دینی و قرآنی باشد،لازم است تابع دستورالعمل دفتر معاونت آموزش و پرورش عمومی به شماره‌ی 13606 /140 مورخ 13 /6 /86 باشد.
-متاثر از دو فضای رسمی "مدرسه" وغیر رسمی "خانه" باشد.
یکی از منابع مهمّ تامین وسایل و موادّ آموزشی در دوره‌ی پیش دبستانی، امکانات موجود در محیط زندگی و طبیعت و نیز وسایل دور ریختنی است.
قرآن کریم، منشور زندگی و راه سعادت انسان است. دوره‌ی پیش‌دبستان نیز از حساس‌ترین مراحل تربیت و زمینه‌ساز شکوفایی فطرت الهی کودک است. توصیه‌های ائمه معصومین -علیهم السلام- که راهنمایان اصلی تعلیم و تربیت هستند، موید این موضوع است.حضرت امیرالمومنین امام علی -علیه السلام- به فرزند خود امام‌حسن -علیه السلام- می‌فرمایند:
وَ اَن اَبتَ-دِِِئَ-کَ بِ-تَعلیمِ کِتابِ اللهِ عَ-زَّ وَ جَ-لّ َ
هم‌چنین روانشناسی تربیتی بر اهمیت دوره‌ی پیش‌دبستان در شکل‌گیری شخصیت کودک تاکید دارد. براساس رسالت آموزش و پرورش و ب. ت. ب. راهنمای برنامه‌ی درسی دوره‌ی پیش‌دبستان، دفتر برنامه‌ریزی و تالیف کتاب‌های درسی همواره سعی دارد علاوه بر محوریت تعلیم و تربیت اسلامی و بهره‌گیری از آموزه‌های قرآن کریم در واحدهای کار دوره‌ی پیش‌دبستان، با مغتنم دانستن فرصت یادگیری در این دوره، برنامه‌ی اُنس با قرآن کریم را در واحد یادگیری مستقلی ارائه کند.ب. ت. ب. اهمیت این موضوع، ضروری است مراکز پیش‌دبستان، هر روز زمانی را به فعالیتهای یاددهی- یادگیری خاص قرآن‌کریم در چارچوب این راهنما اختصاص دهند.
رویکرد برنامه‌ی قرآن8 در دوره‌ی پیش‌دبستان، «اَُنس کودک با قرآن کریم و علاقه به یادگیری آن» است. این رویکرد ب. ت. ب. مبانی تعلیم و تربیت اسلامی و برنامه‌ی درسی دوره‌ی‌پیش‌دبستان (شکوفایی فطرت الهی)9 انتخاب شده است. ب. ت. ب. این رویکرد هر نوع یاددهی و یادگیری بر اساس علاقه و پذیرش کودک بوده و از اجبار و تحمیل به دور م. ب..
4 - در برنامه‌ی قرآن کریم باید بر جنبه‌های رحمت و لطف الهی تاکید شود.
7 - هر نوع برنامه‌ی قرآنی باید در قالب فعالیتهای جذاب یاددهی - یادگیری پیش‌دبستانی عرضه شود.
روش‌های ارائه‌ی برنامه‌ی اُنس با قرآن کریم در دوره‌ی پیش دبستان به صورت تلفیقی از برنامههای مختلف قرآن کریم اعم از حفظ، آموزه‌ها، داستان‌ها و خواندن است. این برنامه‌ها براساس فعالیتهای یاددهی - یادگیری و معیارهای مذکور در برنامه‌ی درسی دوره‌ی پیش‌دبستان، طراحی می‌شود.
برنامه‌ی مزبور که برای تامین نیازهای زبان آموزی این کودکان تدوین شده؛ پس ازتهیه، تدوین و بررسی در شورای برنامه‌ریزی ذیربط درقالب یک طرح پژوهشی از دیدصاحب نظران فن و مجریان از جمله مربیان اعتباربخشی شده است.برنامه پیش رو، مشتمل بر رویکرد، اصول حاکم بر محتوا، روش وارزشیابی م. ب..
رویکرد، دیدگاه و نوع نگاهی است که متاثر از بنیان‌های فکری است. در آموزش زبان برآیند نظریات وتئوری‌های دو حوزه روانشناسی و زبانشناسی تعیین کننده رویکرد آن است که جهت‌گیری و محدوده همه مولفه‌های برنامه را مشخص می کند.
ب. ت. ب. این ویژگی‌ها رویکرد برنامه "تلفیقی" است. بدین معنا که؛ تلفیقی از رویکردهای ارتباطی، شفاهی موقعیتی،عاطفی ودرک بنیاد با تاکید بر رویکرد ارتباطی م. ب..
7- استفاده از اشعار و سرودها و کلام آهنگین در طول این دوره مورد تاکید است.
پ: بازی‌های آموزشی جنبه رقابتی نداشته باشد؛ بر اعلام برندگی و بازندگی تاکید نشود.
ت: همانند فراگیری زبان مادری، آموزش به طور ناخودآگاه و طبیعی انجام شود.
ب:کودکان در اجرای فعالیتهای آموزشی نقش محوری دارند و یادگیری آنها از همدیگر مورد تاکید است. فعالیتهای یادگیری درگروه‌های کوچک انجام شود.
ث: توجه دقیق معلم به کودکان و تایید سخنان آنان ضروری است.
پ: درابتدای آموزش، تاکید ارزشیابی بیشتر، بر درک زبان است تا تولیدآن.
ث: در بخش افعال زبان،فعل‌های کنشی بیشتر مورد تاکید هستند.
3- با ماهیت زبان، اصول ونظریه‌های آن و نیز عوامل روانشناختی موثر در یادگیری زبان آشنا باشند.موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.