دکترین
نکتهٔ فقهی: تعریف اصول فقه (میرزای نایینی) (اصول فقه)
«ینبغی تعریف علم الاصول بان یقال: ان علم الاصول عبارة عن العلم بالکبریات التی لو انضمت الیها صغریاتها یستنتج منها حکم فرعی کلی».
— برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): علم اصول عبارت است از علم به کبریاتی که اگر صغریات به آنها ضمیمه شود، حکم فرعی کلی از آنها استنتاج می‌شود.
شاخه: اصول فقه (روش استنباط)
بخش‌های دیگرِ همین مبحث 9
اصول فقه
این دانش نسبت به فقه ، نقشی ابزاری دارد و راهکارهای دستیابی به وظایف شرعی مکلفان را تبیین می‌کند. تحول تاریخی این دانش از سده‌های نخستین هجری آغاز شد و در مذاهب مختلف اسلامی مسیرهای متفاوتی را طی کرد. این دانش با تحلیل ظواهر آیات و نحوه دلالت اوامر و نواهی ، مسیر استنباط را هموار می‌کند. بررسی حجیت سنت پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) و ائمه (علیهم‌السلام) .
اصول فقه: نکته
برای مثال، استنباط حکم وجوب نماز از آیه «اَقِیمُوا الصَّلاةَ» متوقف است بر این که اولا: صیغه امر «اَقِیمُوا» در وجوب، ظهور داشته باشد؛
منبع: معارج الاصول، ص۴۷
اصول فقه: پیشینه اصول در سده نخست هجری
علاوه بر استنادات نقلی، کاربرد رأی - که از روزگار صحابه پیشینه داشت - بر دامنه اختلافات فقهی افزوده بود و مجموعه شرایط، ضرورت یک نظام طبقه بندی برای منابع فتوا و تعیین اولویتها را اقتضا می‌کرد.
منبع: سنن، ج۱، ص۱۴۵ · الکافی، ج۱، ص۶۲ -۶۴ · الطبقات الکبیر، ج۷، ص۱۴۴ · سنن، ج۱، ص۴۸-۴۹ · سنن، ج۱، ص۵۸ · سنن، ج۸، ص۲۳۰-۲۳۱
اصول فقه: نکته
او علاوه بر اثر یاد شده، رساله‌ای با عنوان اجتهادالرأی پرداخته که دارای زمینه‌ای اصولی بوده است. تفسیر عبارت عقل سلیم را باید در افکار ابراهیم نظام پی‌جویی کرد که در ترتیب ادله فقهی، در نبود دلیلی از کتاب و «خبرِ قاطع‌ِ عذر»، بر آن بود که اشیاء در حکم اطلاق عقلیند، اندیشه‌ای که اساس شکل‌گیری اصل برائت در دوره‌های بعدی علم اصول بوده است. او ضوابط مورد نظر خود برای پذیرش اخبار را در اثری با عنوان قبول الاخبار و معرفة الرجال مدون ساخت.
تألیف دیگر وی با عنوان کتاب الخاص و العام را نیز بر پایه نام باید نوشته‌ای در مباحث الفاظِ اصول تلقی کرد. از آن‌جا که این اصول‌نویسان مالکی، از محیط عراق برخاسته بودند، شرکت نجستن آنان در این جدلها را نمی‌توان ناشی از دور بودن از کانون منازعات اصولی تلقی کرد. اما این نیز دانسته است که محافل حنفی در طول سده‌های ۳ و ۴ق، گامهایی را برای تقریب مواضع اعتقادی خود با گروههای اصحاب حدیث و سپس اشاعره برداشته بودند.
افزون بر نقش آمدی و در پی او ابن‌حاجب در تدوین و تنظیم، این دو در برخی موضوعات اصولی ریزبینیها و نظریه‌هایی جدید نیز داشته‌اند که در جای جای آثارشان انعکاس یافته‌است. در واقع بخش اعظم این اثر، مباحثی نظری از گونه یاد شده است و تنها ثلثی از کتاب، با عنوان « کتاب الادله »، مباحث معمول در کتب اصولی را در بر دارد.
منبع: سنن، ج۱، ص۱۵۱ · ج۱، ص۱۲۵-۱۲۶ · تاریخ بغداد، ج۱۴، ص۲۴۵-۲۴۶ · ج۱، ص۴۷- ۴۸ · ج۱، ص۲۱ · ج۱، ص۲۵۸ · الاصل، ج۳، ص۴۸- ۱۶۶ · اصول، ج۱، ص۲۵ · اصول، ج۱، ص۳۰۴- ۳۰۵ · الرسالة، ج۱، ص۷۳ · الرسالة، ج۱، ص۵۹۶ - ۵۹۸ · الرسالة، ج۱، ص۵۹۸ - ۵۹۹ · ج۱، ص۲۶۴ · ج۱، ص۲۳۴ · نقض الاشهاد، ج۱، ص۱۲۰ · ج۱، ص۱۸۵ · ج۱، ص۲۰۸ · شرح نهج البلاغة، ج۱، ص۲۶۷ · الانتصار، ج۱، ص۸۰ · ج۱، ص۲۶۷ · الانتصار، ج۱، ص۱۰۳ · الانتصار، ج۱، ص۹۳ · الجواهر المضیئة، ج۱، ص۲۷۱ · الفرق بین الفرق، ص۱۰۸ · فهرست المخطوطات، ج۱، ص۲۷۳ · طبقات الفقهاء الشافعیة، ج۱، ص۳۶ · ج۱، ص۲۲۱ · طبقات الفقهاء الشافعیة، ج۱، ص۲۲۲ · طبقات الفقهاء الشافعیة، ج۱، ص۲۲۵ · طبقات الفقهاء الشافعیة، ج۱، ص۲۱۷ · التبصرة، ج۱، ص۱۷۸-۱۷۹ · الخلاف، ج۱، ص۶۰ · ج۱، ص۲۷۱-۲۷۲ · ج۱، ص۲۷۲ · ج۱، ص۲۶۶ · ج۱، ص۲۹۱ · ج۱، ص۲۹۲ · الاحکام، ج۴، ص۵۷۴ · الاحکام، ج۴، ص۵۳۸ · التبصرة، ج۱، ص۳۷۲ · ج۱، ص۲۷۳ · ج۱، ص۲۶۰ · ج۱، ص۲۶۹ · کشف الاسرار، ج۵، ص۹۴ · کشف الاسرار، ج۳، ص۲۹۴ · کشف الاسرار، ج۲، ص۳۷۷- ۳۷۸ · اصول الفقه(در حاشیه کشف الاسرار)، ج۳، ص۲۱۷ · الاحکام، ج۱، ص۲۱۴ · المبسوط، ج۱، ص۱۴۵ · منتهی الوصول، ج۱، ص۲۰۸ · ارشاد الفحول، ج۱، ص۲۵۰ · کشف الاسرار، ج۳، ص۳۷۷- ۳۷۸ · کشف الاسرار، ج۳، ص۳۷۸ · ج۱، ص۱۵۷۳ · ج۱، ص۳۲۶ · مفاتیح العلوم، ج۱، ص۲۱-۲۳ · الاحکام، ج۵، ص۱۲۲ · الاحکام، ج۱، ص۳۸۵، بیروت، ۱۴۰۷ق/ ۱۹۸۷م · ارشاد الفحول، ج۱، ص۱۹۸ · التبصرة، ص۵۲۹ · اللمع، ص۱۱۶ · ج۱، ص۲۴۲ · ج۲، ص۱۳۵۷ · ج۱، ص۲۵۳ · ج۱، ص۲۷۱ · ج۱، ص۱۷۱ · ج۱، ص۱۰۲ · ج۲، ص۱۶۱۵-۱۶۱۶ · نقد مراتب الاجماع، ج۱، ص۱۰-۱۱
اصول فقه: نکته
این احتمال درخور تأمل است که الالفاظ هشام ، تألیفی تحلیلی، اما آغازین در باب شیوه‌های خطاب بوده باشد که بعدها نیز با همین عنوان «مباحث الفاظ» بخش مهمی از مباحث کتب اصولی را تشکیل داده است. وی این روش خود را در مذهب امامی بدعت نمی‌شمرد و بر آن بود که مسأله قیاس و رأی، در دوره‌ای میان روزگار ائمه (علیه‌السلام) تا عصر او، در پس پرده‌ای از ابهام و حتی ستر عامدانه دگرگون جلوه‌گر شده است.
با وجود تفاوتهایی که در جزئیات میان تعالیم این دو دیده می‌شد، در کلیات اندیشه اصولی آنان در یک سو قرار داشت. و دوم مستقلات عقلی. او دلیل عقل را بر دو قسم دانسته است: قسم اول آن دسته از دلالات عقلی که مبتنی بر خطاب (خطابهای شرعی) نیستند و خود مستقلات عقلی و اصول عقلی (برائت و استصحاب) را شامل می‌گردند؛ قسم دوم آن دسته از دلالات عقلی که مبتنی بر خطابند. دلیل اجماع، در این میان وضع خاصی داشت و از سوی هر دو مکتب تضعیف می‌شد؛ او در برخورد با موارد شک، دیگر بار با پایه نهادن حصر عقلی، دستگاهی مبتنی بر اصول عملیه چهارگانه استصحاب ، تخییر ، برائت و اشتغال (یا احتیاط) را مطرح کرده که نحوه کنار هم نهادن آنها و طرح‌ریزی دستگاهی جامع و مانع برای رفع شکوک بر پایه این چهار اصل، از ویژگیهای اندیشه اصولی اوست.
منبع: احمد پاکتچی، «گرایشهای فقه امامیه در سده‌های ۲ و ۳ق»، ج۱، ص۱۵-۱۶، نامه فرهنگستان، تهران، ۱۳۷۵ش، شم ۴ · الرجال، ج۱، ص۲۲۰ · ج۱، ص۲۲۴ · ج۱، ص۲۷۶ · احمد پاکتچی، «گرایشهای فقه امامیه در سده‌های ۲ و ۳ق»، ج۱، ص۱۸، نامه فرهنگستان، تهران، ۱۳۷۵ش، شم ۴ · احمد پاکتچی، «گرایشهای فقه امامیه در سده‌های ۲ و ۳ق»، ج۱، ص۱۸-۱۹، نامه فرهنگستان، تهران، ۱۳۷۵ش، شم ۴ · ج۱، ص۱۷۵، به کوشش محمدصادق بحرالعلوم، نجف، کتابخانه مرتضویه · «تفسیر»، ص۳، منسوب به نعمانی، ضمن بحار الانوار، بیروت، ۱۴۰۳ق/ ۱۹۸۳م · «تفسیر»، ص۲۵-۳۰، منسوب به نعمانی، ضمن بحار الانوار، بیروت، ۱۴۰۳ق/ ۱۹۸۳م · ج۱، ص۷۱، به کوشش عبدالزهرا حسینی خطیب، تهران، ۱۴۱۰ق · ج۱، ص۷۱-۷۲، به کوشش زنجانی و واعظ چرندابی، تبریز، ۱۳۷۱ق · ج۱، ص۲۲۵ · الرجال، ج۱، ص۶۳ · ج۱، ص۱۷۹، به کوشش محمدصادق بحرالعلوم، نجف، کتابخانه مرتضویه · الرجال، ج۱، ص۲۶۶ · نقض الاشهاد، ج۱، ص۹۹ · نقض الاشهاد، ج۱، ص۱۱۰ · الرجال، ج۱، ص۳۸۸ · الانتصار، ج۱، ص۲۳۸ · الرجال، ج۱، ص۳۸۷- ۳۸۸ · ج۱، ص۲۲۲-۲۲۳، عده رسائل، قم، کتابخانه مفید · ج۱، ص۲۵۰، عده رسائل، قم، کتابخانه مفید · ج۱، ص۹، تهران، ۱۴۰۶ق · التذکرة، ج۱، ص۴۴ · ج۱، ص۱۳۹، به کوشش زنجانی و واعظ چرندابی، تبریز، ۱۳۷۱ق · ج۱، ص۷۴، عده رسائل، قم، کتابخانه مفید · ج۱، ص۲۳، قم، ۱۴۱۳ق · رسائل الشریف المرتضی، ج۲، ص۳۶۶ · عدة الاصول، ج۱، ص۵ -۶ · الرجال، ج۱، ص۴۰۲ · رسائل الشریف المرتضی، ج۱، ص۷ - ۹۶ · رسائل الشریف المرتضی‌ل، ج۳، ص۲۰۱ - ۲۰۵ · رسائل الشریف المرتضی، ج۳، ص۲۶۹-۲۷۲ · رسائل الشریف المرتضی، ج۳، ص۳۰۹-۳۱۳ · التذکرة، ج۱، ص۲۸ · عدة الاصول، ج۱، ص۳۳۹-۳۴۰ · عدة الاصول، ج۱، ص۲۴۵ · کشف المحجة، ج۱، ص۱۲۷ · ج۱، ص۸، به کوشش عبدالعزیز طباطبایی، قم، ۱۴۰۴ق · ج۱، ص۱۶۴، به کوشش عبدالعزیز طباطبایی، قم، ۱۴۰۴ق · معالم العلماء، ص۱۸-۱۹ · ج۱۳، ص۲۲۵ · ج۱، ص۱۱۸، به کوشش عبدالعزیز طباطبایی، قم، ۱۴۰۴ق · ج۱، ص۵۳۷، الجوامع الفقهیة، تهران، ۱۳۷۶ق · ج۱، ص۳، تهران، ۱۲۷۰ق · ص۱۰۱، ضمن بحار الانوار، بیروت، ۱۴۰۳ق/ ۱۹۸۳م · ج۱، ص۶ -۷، ایران، ۱۳۱۸ق · ج۱، ص۲۴۰، به کوشش عبدالحسین محمدعلی بقال، نجف، ۱۴۰۴ق/ ۱۹۸۴م · ج۱، ص۵۲، به کوشش عبدالحسین محمدعلی بقال، نجف، ۱۴۰۴ق/ ۱۹۸۴م · ج۱، ص۵ -۶، ایران، ۱۳۱۸ق · ج۱، ص۱۵۶، قم، ۱۴۰۱ق · ج۱، ص۱۷۲-۱۷۳، قم، ۱۴۱۶ق · ج۱، ص۱۴۸، ضمن بحار الانوار مجلسی، بیروت، ۱۴۰۳ق/ ۱۹۸۳م · ج۱، ص۱۵۱، ضمن بحار الانوار مجلسی، بیروت، ۱۴۰۳ق/ ۱۹۸۳م · ج۱، ص۳۴۶، به کوشش محمد علی طباطبایی مراغی، تراثنا، ۱۴۰۷ق · الفوائد المدنیة، ج۱، ص۴۷- ۴۸ · الفوائد المدنیة، ج۱، ص۱۷ · قوانین الاصول، ج۱، ص۳۶۹ · قوانین الاصول، ج۱، ص۸-۹ · ج۱، ص۲۹۳، بیروت، ۱۹۶۶م · ج۱، ص۵۰۲ -۵۰۳، قاهره، ۱۹۵۹م · ج۱، ص۲۱، صنعا، ۱۴۰۸ق/ ۱۹۸۷م · اتحاف الاکابر (رسائل خمسه اسانید)، ج۱، ص۷۰ · اتحاف الاکابر (رسائل خمسه اسانید)، ج۱، ص۹۸ · ج۴، ص۲۳۴ · اتحاف الاکابر (رسائل خمسه اسانید)، ج۱، ص۵۴ · ج۴، ص۲۵۰
اصول فقه: نکته
۹.
۱ - نظریه‌های آغازین اصولی در سده نخست هجری با وجود اختلافی گسترده میان گروههای مختلف محکمه در دیدگاههای دینی، از جمله در اصول و روشهای فقهی، باید گفت که تا سال ۶۴ق/ ۶۸۴م مرز دقیقی میان این گرایشها نمی‌توان ترسیم کرد.
منبع: ج۱، ص۶۷، با حاشیه سندی، قاهره، ۱۲۵۷ق · ج۱، ص۸۵، قم، ۱۴۱۳ق · المعتمد، ج۱، ص۴۸۵ · المعتمد، ج۱، ص۲۵۸-۲۶۰ · ج۱، ص۱۲۷، به کوشش ریتر، ویسبادن، ۱۹۸۰م · ج۱، ص۱۳۸، مجموعه مقالات کنگره جهانی شیخ مفید، قم، ۱۴۱۳ق، شم ۶۷ · ج۱، ص۱۱۶-۱۱۷ · ج۱، ص۱۳۹ · «زیادات اوائل المقالات»، ص۱۵۴- ۱۵۵، منسوب به شیخ مفید، همراه اوائل (هم، مفید) · ج۱، ص۲۹۵ · طبقات المشائخ بالمغرب، ج۲، ص۲۰۵ · الطبقات الکبیر، ج۷، ص۱۳۰- ۱۳۱ · سنن، ج۱، ص۵۹ · ج۱، ص۶۹ · طبقات المشائخ بالمغرب، ج۲، ص۴۴۷ · ج۱، ص۱۰۷- ۱۰۸ · ج۱، ص۸۳ · ج۱، ص۲۰۹ · ج۳، ص۶۳۱ · داک، ج۲، ص۵۹۰ -۵۹۱ · داک، ج۲، ص۴۶۷ · ج۱، ص۲۸۰ · ج۱، ص۲۵ · ج۲، ص۲۱۰
نکتهٔ فقهی: تعریف اصول فقه (آخوند خراسانی) (اصول فقه)
«بانه صناعة یعرف بها القواعد التی یمکن ان تقع فی طریق استنباط الاحکام، او التی ینتهی الیها فی مقام العمل» «اصول فقه، صناعتی است که به وسیله آن، قواعدی شناخته می‌شود که یا صلاحیت دارد در راه استنباط احکام شرعی به کار گرفته شود یا مکلف در مقام عمل و امتثال برای رهایی از تردید، به آنها تمسک نموده و عمل خ. ر. ب. آنها مستند می‌نماید».
— برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اصول فقه، صناعتی است که به وسیله آن، قواعدی شناخته می‌شود که یا صلاحیت دارد در راه استنباط احکام شرعی به کار گرفته شود یا مکلف در مقام عمل و امتثال برای رهایی از تردید، به آنها تمسک نموده و عمل خ. ر. ب. آنها مستند می‌نماید.
شاخه: اصول فقه (روش استنباط)
نکتهٔ فقهی: تعریف اصول فقه (اهل سنت) (اصول فقه)
«انه ادراک القواعد التی یتوصل بها الی استنباط الفقه» «اصول فقه، علم به قواعدی است که برای استنباط احکام فقهی به آنها تمسک می‌شود».
— برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اصول فقه، علم به قواعدی است که برای استنباط احکام فقهی به آنها تمسک می‌شود.
شاخه: اصول فقه (روش استنباط)
نکتهٔ فقهی: نقش اصول فقه در استنباط احکام (اصول فقه)
از بررسی تمام این تعریف‌ها، به دست می‌آید که قواعد اصول فقه، برای استنباط احکام شرعی به کار می‌رود؛ برای مثال، استنباط حکم وجوب نماز از آیه «اَقِیمُوا الصَّلاةَ» متوقف است بر این که اولا: صیغه امر «اَقِیمُوا» در وجوب، ظهور داشته باشد؛ ثانیاً: ظهور قرآن، برای غیر معصوم نیز حجت باشد، و این دو مقدمه، دو قاعده کلی است که در اصول به اثبات می‌رسد.
— برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): قواعد اصول فقه برای استنباط احکام شرعی به کار می‌رود؛ برای مثال، استنباط حکم وجوب نماز از آیه «اَقِیمُوا الصَّلاةَ» متوقف است بر اینکه صیغه امر «اَقِیمُوا» در وجوب ظهور داشته باشد و ظهور قرآن برای غیر معصوم نیز حجت باشد، که این دو مقدمه، دو قاعده کلی اصولی هستند.
شاخه: اصول فقه (روش استنباط)
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.