نکتهٔ فقهی: تعریف اجتهاد (القوانین المحکمة فی الاصول (کتاب))

با تالیف این کتاب، پس از مدت‌ها که کتاب اصولی کاملی نگاشته نشده بود و تحولی در شیوه ارایه مباحث اصولی دیده نمی‌شد تحول عظیمی در اصول فقه شیعه ایجاد شد.

تبویب ارائه شده در قوانین ، ابداعی و تازه است و مباحث اصولی تحت عنوان «قانون» مطرح شده است. این کتاب مفصل و به لحاظ استدلالی قوی است و غالبا برای اثبات یک مساله از دلایل متعدد و گوناگون سود می‌برد.

مولف در مقدمه کتاب، تعریف و موضوع علم اصول و پاره‌ای از مباحث الفاظ ( حقیقت و مجاز ، معانی الفاظ ، تعارض احوال ، مشتق و...) را مطرح کرده است. بابهای کتاب عبارتند از: ۱- امر و نهی ۲- مفهوم و منطوق ۳- عام و خاص ۴- مطلق و مقید ۵- مجمل و مبین ۶- ادله شرعیه ( کتاب ، سنت ، اجماع ، عقل و...) ۷- اجتهاد و تقلید و خاتمه کتاب درباره تعارض ادله است. منبع: ج۱، ص۷

۲- یکی از علائم حقیقت و مجاز تبادر است در صورتی که نمی‌دانیم تبادر مستند به نفس لفظ است یا به کمک قرینه‌ای حاصل شده است در این صورت اصالت عدم قرینه را ضمیمه تبادر می‌کنیم و از راه این اصل ثابت می‌نمائیم که تبادر مستند به خود لفظ بوده و قرینه‌ای مطرح نبوده است. ۳- در باب استعمال لفظ در اکثر از معنا دو مساله مطرح است: الف: آیا استعمال لفظ مشترک در اکثر از معنای واحد جائز است یا نه؟ ب: آیا استعمال لفظ در معنای حقیقی و مجازی جائز است یا خیر؟ انسداد دارای مقدماتی است که برخی از دو تا پنج به شرح زیر شمرده‌اند: الف- علم اجمالی داریم که در شرع مقدس احکام واقعی بسیاری وجود دارد. ب- راه علم و عملی بر ما مسدود است. منبع: درآمدی به تاریخ علم اصول، مهدی علیپور

۱- موضوع علم اصول نفس ادله می‌باشد که حتی بحث از حجیت آن ادله هم یکی از مباحث علم اصول و بحث از عوارض ذاتی موضوع است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): موضوع علم اصول، خودِ ادله است و حتی بحث از حجیت آن ادله نیز از مباحث علم اصول و عوارض ذاتی موضوع محسوب می‌شود. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

۲- یکی از علائم حقیقت و مجاز تبادر است در صورتی که نمی‌دانیم تبادر مستند به نفس لفظ است یا به کمک قرینه‌ای حاصل شده است در این صورت اصالت عدم قرینه را ضمیمه تبادر می‌کنیم و از راه این اصل ثابت می‌نمائیم که تبادر مستند به خود لفظ بوده و قرینه‌ای مطرح نبوده است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در مواردی که تبادر (فهم سریع معنا از لفظ) وجود دارد و مشخص نیست که این تبادر ناشی از خود لفظ است یا قرینه‌ای در کار بوده، با ضمیمه کردن اصل عدم قرینه، می‌توان نتیجه گرفت که تبادر مستند به خود لفظ بوده است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

۳- در باب استعمال لفظ در اکثر از معنا دو مساله مطرح است: الف: آیا استعمال لفظ مشترک در اکثر از معنای واحد جائز است یا نه؟ ب: آیا استعمال لفظ در معنای حقیقی و مجازی جائز است یا خیر؟ به نظر میرزای قمی چنین استعمالی برخلاف تعبد حاکم در استعمال است چون وضع الفاظ برای معانی یک امر توقیفی می‌باشد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): استعمال لفظ مشترک در بیش از یک معنا و نیز استعمال لفظ در معنای حقیقی و مجازی، خلاف تعبد حاکم در استعمال است، زیرا وضع الفاظ برای معانی امری توقیفی است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

۵- میرزای قمی از کسانی است که در امامیه به حجیت مطلق ظنون حکم کرده است مهم‌ترین دلیل برای انکار انحصار حجیت در ظنون به ظن خاصی که دلیل قطعی شرعی بر حجیت آن وجود دارد دلیل انسداد باب علم بعد از غیبت کبرا است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در صورت انسداد باب علم و عمل به احکام واقعی، و عدم جواز تعطیل احکام یا احتیاط کلی، باید به ظن مطلق عمل کرد. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

۶- مولف در بحث اجتهاد و تعریف آن به تفصیل وارد می‌شود و هر دو تعریف رایج از آن را ذکر کرده ولی هر دو را ناتمام می‌داند وی تصریح می‌کند اجتهاد، استفراغ وسع در تحصیل علم شرعی از ادله معتبر توسط کسی است که آشنا به ادله و احوال آن بوده و دارای قوه قدسی باشد که به واسطه آن قادر بر رد فروع بر اصول گردد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اجتهاد عبارت است از به کارگیری تمام توان برای تحصیل علم شرعی از ادله معتبر، توسط فردی که به ادله و احوال آن آشنا بوده و دارای قوه قدسی باشد که بتواند فروع را به اصول بازگرداند. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

موضوع علم اصول نفس ادله می‌باشد که حتی بحث از حجیت آن ادله هم یکی از مباحث علم اصول و بحث از عوارض ذاتی موضوع است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): موضوع علم اصول، خودِ ادله است و بحث از حجیت آن ادله نیز از مباحث علم اصول و از عوارض ذاتی موضوع به شمار می‌رود. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

یکی از علائم حقیقت و مجاز تبادر است در صورتی که نمی‌دانیم تبادر مستند به نفس لفظ است یا به کمک قرینه‌ای حاصل شده است در این صورت اصالت عدم قرینه را ضمیمه تبادر می‌کنیم و از راه این اصل ثابت می‌نمائیم که تبادر مستند به خود لفظ بوده و قرینه‌ای مطرح نبوده است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در مواردی که تبادر معنای یک لفظ مشخص نیست که ناشی از خود لفظ است یا قرینه‌ای، می‌توان با ضمیمه کردن اصل عدم قرینه، اثبات کرد که تبادر مستند به خود لفظ بوده و قرینه‌ای در کار نبوده است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

آیا استعمال لفظ مشترک در اکثر از معنای واحد جائز است یا نه؟ ب: آیا استعمال لفظ در معنای حقیقی و مجازی جائز است یا خیر؟ به نظر میرزای قمی چنین استعمالی برخلاف تعبد حاکم در استعمال است چون وضع الفاظ برای معانی یک امر توقیفی می‌باشد. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): استعمال یک لفظ مشترک در بیش از یک معنا یا استعمال لفظ در معنای حقیقی و مجازی به طور همزمان، جایز نیست؛ زیرا وضع الفاظ برای معانی، امری توقیفی است و چنین استعمالی خلاف تعبد حاکم در استعمال است. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)

مهم‌ترین دلیل برای انکار انحصار حجیت در ظنون به ظن خاصی که دلیل قطعی شرعی بر حجیت آن وجود دارد دلیل انسداد باب علم بعد از غیبت کبرا است. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): پس از غیبت کبرا و انسداد باب علم، به دلیل وجود احکام واقعی فراوان در شرع، مسدود بودن راه علم و عمل، عدم جواز تعطیل احکام واقعی، عدم وجوب یا جواز احتیاط کلی (به دلیل مشقت و اختلال نظام) و قبیح بودن ترجیح مرجوح، باید به ظن مطلق عمل کرد. شاخه: اصول فقه (روش استنباط)