نکتهٔ فقهی: تعریف قتل عمد (قصاص نفس)

نفس که به معنای روح، عین، و خون آمده است و کلمه نفس مؤنث است اگر از آن ارادۀ معنای روح را بکنی و مذکّر است اگر از آن اراده معنای شخص را بکنی و به قصاص در جنایت قتل عمدی قصاص النفس می‌گویند. مقنن چه در قبل از انقلاب یا بعد از آن قتل را تعریف نکرده است و فقها هم در صدد تعریف کاملی از قتل نبودند. قتل عمد ازهاق النفس المعصومة المکافیة عملاً و عدواناً یعنی خارج کردن نفسی که محترم و مورد حمایت قانون است و هم کفو و برابر در دین و حرّیت و غیره م. ب. بصورت عمدی و عدوانی که بدون اذن شارع م. ب.. سلب حیات ارادی از انسانی که مورد حمایت قانون است بر خلاف عدالت بوسیله انسان دیگر را گویند. منبع: پیراسته، ۱۳۷۴، چاپ چهارم، ص ۸۲۶ · اسماعیلیان، ج ۴، ص۱۸۰ · حقوق کیفری اختصاصی/ تهران، انتشارات دانشور، ۱۳۸۵، ص ۲۷

قتل بطور کلی به سه شکل متصور است: عمد، خطأ محض و شبه عمد و فقها قتل عمد موجب قصاص می‌شود و دو نوع دیگر قتل تنها سبب می‌شوند که قاتل یا عاقله مالی به عنوان دیه به اولیای مقتول بپردارند. منبع: حدود و تعزیرات و قصاص/ تهران، چاپ دانشگاه تهران، ۱۳۸۵، چاپ دوم، ص ۱۲۰

حال اگر کافری، کافر دیگر را به قتل برساند آیا می‌توان او را قصاص می‌کرد در جواب گفته می‌شود بلی بدلیل روایتی که در این مورد است که حضرت علی (ع) این عمل را انجام داده‌اند و ماده ۲۱۰ ق. م. ا نیز بر این امر تصریح دارد. ۲. ۳ - فقدان رابطه پدر و فرزندی و دلیل این مطلب اجماع علمای شیعه است و ماده ۳۲۰ ق. م. ا نیز بر این امر دلالت دارد که پدر و جدّ پدری در صورت قتل فرزند و نوۀ خود قصاص نمی‌شوند ولی محکوم به پرداخت دیه و کفار، می‌باشند و این حکم مخصوص پدر است و در طرف مادر جاری نمی‌شود. ۲. ۴ - عدم مهدور الدم بودن مقتول در صورتیکه مقتول دشنام دهنده به پیامبر و ائمه معصومین باشد یا مرتد فطری باشد و یا محارب و یا به جهت ارتکاب زنا و لواط مستحق قتل باشد، قتل چنین شخصی باعث قصاص نمی‌شود چون جان او محترم و محفوظ نیست ۲. ۵ - وجود شرایط تکلیف یعنی قاتل عاقل و بالغ باشد در صورتیکه یکی از این شرایط نباشد قتل در حکم خطأ محض محسوب می‌شود که قصاص ندارد و دیه هم بر عهده عاقله قاتل م. ب.. منبع: سوره نساء/سوره چهارم، آیه ۱۴۱ · حدود و تعزیرات و قصاص/ تهران، چاپ دانشگاه تهران، ۱۳۸۵، چاپ دوم، ، ص ۱۴۷، و خسروشاهی

قصاص به یکی از امور ذیل تحقق می پذیرد: ۳. ۱ - اقرار طبق ماده ۲۳۲ یک بار اقرار جامع شرایط برای اثبات قتل عمد کافی است ۳. ۲ - شهادت طبق ماده ۲۳۷ ق. م. ا قتل عمد با شهادت دو مرد عادل ثابت می‌شود ۳. ۳ - قسامه در صورت وجود لوث و قرائن و امارات ظنّیه بر قاتل بودن فردی، خویشان و بستگان نسبی مدعی که مرد هستند با پنجاه قسم قتل عمد را ثابت می‌کنند. قاضی منصوب حاکم نیز، به عقیده مشهور فقهای امامیه می‌تواند بدون بینه و اقرار و سوگند طبق علم خود عمل نماید. علم قاضی ممکن است بر مبنای علم شخصی و یا بر مبنای تحقیقات انجام گرفته باشد. منبع: انتشارات ژوبین، ۱۳۸۰، چاپ ششم، ج اول، ص ۱۹۶

پس از ثبوت کیفر قصاص اجرای آن منوط به رعایت شرایطی است مانند: ۴. ۱ - تقاضای اولیاء دم جواز اجرای مجازات قصاص منوط به مطالبه و در خواست اعمال کیفر از سوی اولیای دم مقتول م. ب. و اولیاء دم در بحث قصاص همان ورثه مقتول هستند، مگر زن و شوهر حالا این ورثه لازم نیست که حین قتل ارث بر باشند، بلکه اگر جنینی که در رحم مادر است زنده متولد شود در زمره وراث خواهد بود. چون بحث دماء و نفوس، از امور مهمه است لذا تسلط همه افراد بر آن موجه نیست. ۴. ۳ - اذن ولی دم استیفاء قصاص با اذن ولی دم صورت می‌پذیرد. منبع: میزان، ۱۳۸۶، ج۱، ص ۱۵۵

از اهل بیت (ع) روایت شده: تقیه را برای این قرار داده‌اند که از خونریزی جلوگیری شود. اگر پای جان و خون کسی در میان باشد تقیه منتفی است. هرگاه شخص مکره از اجرای اراده ظالم خود داری می‌کند و به دست وی کشته شود، ظالم را می‌کشند. اما اگر اراده ظالم را اجرا کند و شخصی را بکشد خود وی به قصاص کشته می‌شود، و ظالم را به حبس ابد محکوم می‌کنند. این حکم در صورتی است که مکرَه عاقل و بالغ باشد، و الاّ خود ظالم را قصاص می‌کنند. ولی اکراه، در مادون نفس قبول است و اکراه کننده را قصاص می‌کنند. منبع: جواهر الکلام، ج۴۲، ص۴۷۱ · چاپ دانشگاه تهران، ۱۳۸۵، چاپ دوم، ، ص ۱۳۳

۱. قتل عمدی مهدور الدم موضوع ماده ۲۲۶ ق. م. ا ۲. قتل عمدی در مقام دفاع مشروع موضوع ماده ۶۱، ق. م . ا ۳. قتل عمدی مرد اجنبی که با همسر فردی در حال زنا باشند موضوع ماده ۶۳۰، ق. م. ا ۴. قتل عمدی در اجرای امر آمر قانونی موضوع ماده ۵۶ ق. م. ا، منبع: نشر میزان، ۱۳۸۵، چاپ دوم، ص ۱۱۴

مواردی که قتل عمدی متحقق شده ولی موجب قصاص نفس نیست: ۱- قاتل پدر یا جدّ پدری مقتول باشد ماده ۲۲۰ ق. م. ا ۲- مقتول دیوانه باشد ماده ۲۲۲ ۳- قاتل مست بوده و بکلی مسلوب الاختیار شده و قبلاً برای چنین کاری خود را مست نکرده باشد ماده ۲۲۴. ۴- قاتل به اعتقاد مهدورالدم بودن یا استحقاق قصاص عمداً دیگری را کشته باشد تبصره ۲ ماده ۲۹۵. ۵- قاتل مسلمان و مقتول غیر مسلمان باشد ماده ۲۰۷. ۶- اقرار به قتلی که دیگری نیز به آن اقرار کرده است ماده ۲۳۶. ۷- قاتل دیوانه یا نابالغ باشد ۲۲۱. منبع: نشر میزان، ۱۳۸۵، چاپ دوم، ص ۱۶۶

به معنای تلافی و استیفای عین جنایتی است که بر مجنی علیه وارد شده است. ... و به قصاص در جنایت قتل عمدی قصاص النفس می‌گویند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): قصاص نفس به معنای تلافی و استیفای عین جنایتی است که بر مجنی علیه وارد شده و در جنایت قتل عمدی به کار می‌رود. شاخه: کیفری

قتل بطور کلی به سه شکل متصور است: عمد، خطأ محض و شبه عمد و فقها قتل عمد موجب قصاص می‌شود و دو نوع دیگر قتل تنها سبب می‌شوند که قاتل یا عاقله مالی به عنوان دیه به اولیای مقتول بپردارند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): قتل به سه شکل عمد، خطأ محض و شبه عمد متصور است که قتل عمد موجب قصاص و دو نوع دیگر تنها سبب پرداخت دیه می‌شوند. شاخه: کیفری

بدیهی است در حال حاضر و با لغو بردگی و بندگی و کنیزی در این خصوص مساوات در آزادی سالبه به انتفاع موضوع است ولی در خصوص جنگ کفر و دین و اسراء جنگی این شرط کماکان به قوت خود باقی است — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در گذشته مساوات در آزادی یکی از شرایط قصاص بود، اما با لغو بردگی، این شرط در حال حاضر سالبه به انتفاع موضوع است، مگر در خصوص جنگ و اسرای جنگی. شاخه: کیفری

فقهای امامیه اجماعاً معتقدند که مسلمان در برابر کافر به قصاص نمی‌رسد خواه کافر ذمی‌ یا غیر ذمی‌باشد بدلیل اینکه خداوند ذر قرآن می‌فرماید: «ولن یجعل الله للکافرین علی المؤمنین سبیلا» — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): مسلمان در برابر کافر قصاص نمی‌شود، مگر اینکه به قتل کفار عادت کرده باشد. اگر کافری، کافر دیگر را به قتل برساند، قصاص می‌شود. شاخه: کیفری · ارتباط با قانون: ماده ۲۱۰ ق. م. ا

و دلیل این مطلب اجماع علمای شیعه است و ماده ۳۲۰ ق. م. ا نیز بر این امر دلالت دارد که پدر و جدّ پدری در صورت قتل فرزند و نوۀ خود قصاص نمی‌شوند ولی محکوم به پرداخت دیه و کفار، می‌باشند و این حکم مخصوص پدر است و در طرف مادر جاری نمی‌شود. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): پدر و جد پدری در صورت قتل فرزند و نوه خود قصاص نمی‌شوند، بلکه محکوم به پرداخت دیه و کفاره می‌باشند. این حکم مخصوص پدر است و در مورد مادر جاری نمی‌شود. شاخه: کیفری · ارتباط با قانون: ماده ۳۲۰ ق. م. ا

در صورتیکه مقتول دشنام دهنده به پیامبر و ائمه معصومین باشد یا مرتد فطری باشد و یا محارب و یا به جهت ارتکاب زنا و لواط مستحق قتل باشد، قتل چنین شخصی باعث قصاص نمی‌شود چون جان او محترم و محفوظ نیست — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اگر مقتول مهدور الدم باشد (مانند دشنام دهنده به پیامبر و ائمه، مرتد فطری، محارب، یا مستحق قتل به دلیل زنا و لواط)، قتل او موجب قصاص نمی‌شود زیرا جانش محترم نیست. شاخه: کیفری

یعنی قاتل عاقل و بالغ باشد در صورتیکه یکی از این شرایط نباشد قتل در حکم خطأ محض محسوب می‌شود که قصاص ندارد و دیه هم بر عهده عاقله قاتل م. ب.. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): قاتل باید عاقل و بالغ باشد؛ در غیر این صورت، قتل در حکم خطأ محض محسوب شده و قصاص ندارد و دیه بر عهده عاقله قاتل است. شاخه: کیفری

طبق ماده ۲۳۲ یک بار اقرار جامع شرایط برای اثبات قتل عمد کافی است — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): یک بار اقرار جامع شرایط برای اثبات قتل عمد کافی است. شاخه: ادلهٔ اثبات · ارتباط با قانون: ماده ۲۳۲

طبق ماده ۲۳۷ ق. م. ا قتل عمد با شهادت دو مرد عادل ثابت می‌شود — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): قتل عمد با شهادت دو مرد عادل ثابت می‌شود. شاخه: ادلهٔ اثبات · ارتباط با قانون: ماده ۲۳۷ ق. م. ا

در صورت وجود لوث و قرائن و امارات ظنّیه بر قاتل بودن فردی، خویشان و بستگان نسبی مدعی که مرد هستند با پنجاه قسم قتل عمد را ثابت می‌کنند. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): در صورت وجود لوث و قرائن ظنی بر قاتل بودن فردی، خویشان و بستگان نسبی مدعی که مرد هستند با پنجاه قسم می‌توانند قتل عمد را ثابت کنند. شاخه: ادلهٔ اثبات

به دلایل محکم از کتاب و سنت امام می‌تواند به علم خویش عمل کند؛ قاضی منصوب حاکم نیز، به عقیده مشهور فقهای امامیه می‌تواند بدون بینه و اقرار و سوگند طبق علم خود عمل نماید. — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): قاضی می‌تواند بر اساس علم خود، که ممکن است از علم شخصی یا تحقیقات حاصل شده باشد، حکم صادر کند. شاخه: ادلهٔ اثبات

جواز اجرای مجازات قصاص منوط به مطالبه و در خواست اعمال کیفر از سوی اولیای دم مقتول م. ب. و اولیاء دم در بحث قصاص همان ورثه مقتول هستند، مگر زن و شوهر — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اجرای مجازات قصاص منوط به مطالبه و درخواست اعمال کیفر از سوی اولیای دم مقتول است که همان ورثه مقتول هستند، به جز زن و شوهر. شاخه: کیفری

اجرای کیفر از اختیارات حکومت بوده و از شئون حاکم سیاسی قلمداد می‌گردد از این رو غالب حقوق آنان اسلامی ‌بر این باورند که اعمال مجازات به ویژه استیفاء قصاص متوقف بر اذن — برداشتِ خودکار (در دستِ بهبودی): اجرای کیفر قصاص از اختیارات حکومت و از شئون حاکم سیاسی است و متوقف بر اذن ولی امر م. ب.. شاخه: کیفری