شهادت (آیین دادرسی کیفری): شرایط تحقیق از شهود جهت استماع

هنگام آغاز تحقیق و بازجویی جهت ادای شهادت، قانون‌گذار شرایطی را بدین منظور لحاظ نموده است، که بایستی مورد لحاظ قرار گیرد: ۶. ۱ - غیرعلنی بودن تحقیق تحقیق و بازجویی از شهود و مطلعین در صورتی که قبل از محاکمه انجام شود غیرعلنی است. در واقع تمام تحقیقاتی که تا تعیین جلسه محاکمه (که باید علنی باشد) صورت می‌گیرد غیرعلنی است. (قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور کیفری، ماده ۱۵۲) ۶. ۲ - تحقیق جداگانه و مواجهه قاضی از هر یک از شهود و مطلعین جداگانه و بدون حضور متهم تحقیق می‌کند و اظهاراتشان را نوشته و به امضا یا اثر انگشت آنان می‌رساند. البته ممکن است هر یک از شهود مطالبی اظهار دارند که قاضی لازم بداند از یک یاچند نفر دیگر مجددا تحقیق نماید و یا ممکن است قاضی مواجهه بین شهود را ضروری بداند که این گونه امور بلامانع و مجاز است. (قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور کیفری، ماده ۱۵۲) ۶. ۳ - استعلام هویت مطابق ماده ۱۵۴ قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور کیفری: «قاضی قبل از شروع به تحقیق نام، نام خانوادگی، اسم پدر، شغل، محل اقامت ، میزان سواد، درجه قرابت سببی یا نسبی یا مخدوم بودن شاهد یا مطلع را نسبت به طرفین پرونده و سابقه کیفری او را سوال و در صورت مجلس قید می‌نماید.» ۶. ۴ - ادای سوگند شهود تحقیق و مطلعین قبل از اظهار اطلاعات خود باید به شرح ماده ۱۵۳ قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور کیفری سوگند یاد کنند: «به خداوند متعال سوگند یاد می‌کنم که جز به راستی چیزی نگویم و تمام حقایق را بیان نمایم.» ۶.۴. ۱ - ماده ۱۵۲ قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب مواردی هم وجود دارد که شاهد تمام شرایط را دارد و احقاق حق متوقف به شهادت اوست ولی حاضر به ادای سوگند نیست. در این صورت شهادت بدون ادای سوگند استماع می‌شود و در صورت‌جلسه قید می‌گردد. (قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور کیفری، تبصره ماده ۱۵۲) ۶.۴. ۲ - ماده ۱۵۶ قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب چنان‌چه شاهد یا مطلع، واجد شرایط شهادت نباشند مثلا فاقد شرایط ایمان باشد یا دیگر شرایط را نداشت بدون یاد کردن سوگند اظهاراتش برای اطلاع بیشتر استماع می‌شود. (قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور کیفری، ماده ۱۵۶) در واقع چنین شهادتی ارزش اماره قضایی دارد همانطور که اگر کسی خود به طور عینی واقعه مورد نظر را ندیده است اقدام به ارائه اطلاعات خود از آن واقعه نماید چنین کسی مطلع نامیده می‌شود و در مواردی که شهادت موضوعیت داشته باشد اظهارات او ارزش شهادت را ندارد بلکه در حدود اماره قضایی قابل بهره‌برداری است. باید توجه داشت موضوع گواهی و شهادت باید اخبار از وقوع عمل یا اوضاع و احوال مربوط به امور محسوس به یکی از حواس ظاهری باشد. صدق شهادت از غیرمحسوسات در نظر عرف محل تردید است، بنابراین به لحاظ اصل عدم ارزش اثباتی دلیل، شهادت در غیرمحسوسات و شهادت از طریق استدلال و استنباط اعتبار ندارد. ۶. ۵ - جرح و تعدیل شهود شاهد باید شرایطی را که در قانون از آن نام‌برده شده است دارا باشد و الا مورد ایراد قرار می‌گیرد. جرح عبارت است از ادعای فقدان یکی از شرایطی که قانون برای شاهد مقرر کرده است. هر یک از شاکی و متهم ممکن است شهود طرف را جرح کنند. ۶.۵. ۱ - ماده ۱۶۹ قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب مطابق ماده ۱۶۹ قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور کیفری: «جرح شاهد باید قبل از ادای شهادت به عمل آید مگر این‌که موجبات جرح پس از شهادت معلوم شود و در هر حال دادگاه موظف است به موضوع جرح رسیدگی و اتخاذ تصمیم نماید.» طبعا هرگاه به نظر دادگاه جرح وارد بود از چنین شاهدی شهادت نمی‌گیرد، اما هرگاه دادگاه شهود را واجد شرایط قانونی دانست، شهادت آنان را می‌پذیرد. چنان‌چه دادگاه از وضعیف شهود اطلاع نداشت برای اینکه با رسیدگی وضعیت شهود را مشخص نماید حداکثر تا ۱۰ روز دادرسی را متوقف کرده و پس از آن تصمیم می‌گیرد که شهادت را استماع کند یا خیر. ۶.۵. ۲ - رد شاهد در صورت رد شاهد از طرف دادگاه یا ایراد جرح توسط مدعی‌علیه مدعی می‌تواند برای اثبات صلاحیت شاهد، اقامه دلیل کند. در این صورت دادگاه مکلف است به درخواست وی رسیدگی نماید. ۶. ۶ - شهادت به عنوان دلیل شرعی در جرایمی مثل زنا ، لواط شرب خمر و... که در قانون و شریعت برای آن‌ها مجازات حدی در نظر گرفته شده است، اثبات جرم با شهات تعداد معینی شاهد که دارای شرایط شرعی و قانونی ادای شهادت باشند صورت می‌پذیرد. در این‌گونه موارد قاضی دادگاه در حکم صادره نه به علم حاصل از شهادت شهود بلکه به خود شهادت به عنوان دلیل شرعی استناد می‌کند. (موضوعیت داشتن شهادت) درصورتی که شاهد فاقد شرایط باشد شهادت وی صرفا برای اطلاع بیشتر شنیده می‌شود. بدیهی است در صورتی که قاضی علم به خلاف واقع بودن شهادت داشته باشد نباید به آن ترتیب اثر بدهد. منبع: آیین دادرسی کیفری سه استاد، اراک، نوای دانش، ۱۳۸۴، ص۲۶۱ · آیین دادرسی کیفری، تهران، سمت، ۱۳۸۸، چ دوم، ص۴۱۶ · آیین دادرسی کیفری سه استاد، اراک، نوای دانش، ۱۳۸۴، ص۲۶۳ · آیین دادرسی کیفری، تهران، سمت، ۱۳۸۴، چ پنجم، ج دوم، ص۱۱۶