مفهوم: معانی مفهوم

واژه مفهوم در سه معنا به کار رفته است. ۱. معنای لفظ که از آن فهمیده می‌شود؛ خواه آن لفظ مفرد باشد یا جمله و خواه آن معنا، معنای حقیقی لفظ باشد یا معنای مجازی آن، مفهوم به این معنا مرادف مدلول است. ۲. مقابل مصداق و عبارت است از هر معنایی که فهمیده می‌شود؛ هرچند مدلول لفظ نباشد. مفهوم به این معنا شامل معنای نخست مفهوم و غیر آن می‌شود. ۳. مقابل منطوق . منطوق عبارت است از معنایی که لفظ به طور مستقیم از این جهت که حامل و قالب آن معنا است، بر آن دلالت دارد. (ببینید: منطوق ) نامیدن معنا به اسم منطوق از باب نامیدن مدلول (معنا) به اسم دال (لفظ) است. بنابراین، منطوق به مدلول مطابقی اختصاص دارد؛ هرچند معنا، مجازی و لفظ با قرینه در آن معنا به کار رفته باشد. مقابل منطوق، مفهوم عبارت است از معنایی که مدلول مطابقی لفظ نیست؛ لیکن به اعتبار اینکه لازم مفاد جمله است، بر آن دلالت می‌کند؛ از این‌رو، مفهوم به مدلول التزامی اختصاص دارد، مانند این جمله «اگر آب به‌اندازه کر برسد، چیزی آن را نجس نمی‌کند». منطوق این جمله، نجس نشدن آبِ کر به نجاسات و مفهوم آن -بر فرض داشتن مفهوم ـ نجس شدن آبِ کمتر از حدِ کر بـه نجاسات است. این مفهوم لازم معنای منطوق جمله است و جمله شرطیه به دلالت التزامی بر آن دلالت می‌کند. تعریف‌های دیگری نیز برای منطوق و مفهوم بیان شده و اشکالاتی نیز بر آنها شده است که در این مختصر نمی‌گنجد. منبع: آراؤنا فی اصول الفقه، ج۱، ص٣٠٢