قاعده ما یضمن (قواعد فقه): عقد فاسد و عقد باطل

در فقه شیعه و سه مکتب از مکاتب چهارگانه اهل سنت ( مالکی ، حنبلی و شافعی ) عقد فاسد و عقد باطل به یک معنا در مقابل عقد صحیح قرار می‌گیرد. عقد صحیح آن است که کلیه شرایط صحت در آن موجود باشد. این شرایط عبارت است از: ۱) قصد طرفین و رضای آنها، ۲) اهلیت طرفین، ۳) موضوع معین که مورد معامله باشد، ۴) مشروعیت جهت معامله. عقد فاسد عقدی است که فاقد یکی از شروط صحت باشد. مثل آنکه ی. ا. ط. صغیر یا مجنون یا فاقد قصد باشد و یا آنکه معامله، ربوی یا غرری باشد. در کتب قدمای شیعه همین تعریف برای عقد فاسد ملاحظه می‌شود. در میان مکاتب فقهی فقط حنفیه میان عقد فاسد و عقد باطل فرق نهاده‌اند و معتقدند هرگاه رکن یا موضوع معامله مختل باشد، عقد باطل است. مثل آنکه اهلیت طرفین عقد و یا ایجاب و قبول آنها مخدوش باشد و یا آنکه بیع دارای خلل بوده و فاقد شرایط شرعی باشد. مثل آنکه مبیع خوک و یا میته باشد؛ ولی چنانچه در ارکان عقد هیچ گونه خللی نباشد و در عین حال، عقد همراه صفتی باشد که در فرض وجود آن، آثاری بر معامله مترتب نشود، عقد فاسد است. مثل آنکه معامله دارای ثمن باشد، ولی ثمن آن شراب باشد. به عقیده حنفیان اگر عقد باطل باشد، به هیچ وجه مفید آثار نیست؛ ولی در عقد فاسد چنانچه مبیع به قبض بایع درآید، عقد نافذ و مفید ملکیت است و ذمه مشتری به پرداخت ثمن حلال، به عنوان عوض معامله، مشغول است. منبع: الاشباه و النظائر، ص۲۸۶ · الوسیله، ص۲۵۵