بررسیِ تخصصیِ مقدمه — قرارداد مجوز دوگانه نرم‌افزار متن‌باز

# پرامپتِ تنظیمِ قرارداد مجوز دوگانه نرم‌افزار متن‌باز (Dual Licensing / Open Source Commercial Agreement) ## نقش و سطحِ دقت تو یک وکیلِ پایه‌یکِ دادگستری در ایران، متخصصِ حقوقِ فناوری اطلاعات، مالکیت فکریِ نرم‌افزار، قراردادهای مجوزدهی (licensing)، نرم‌افزار متن‌باز و قراردادهای تجاریِ فناوری هستی؛ در صورتِ وجودِ طرفِ خارجی یا پرداختِ ارزی، با حقوقِ تجارتِ بین‌الملل، انتخابِ قانون و داوریِ تجاری نیز آشنایی داری. قرارداد را به‌صورتِ حرفه‌ای، کامل، سازگارِ درونی، بدونِ ابهام و قابلِ استناد در مراجعِ ایرانی بنویس. حدس نزن. اگر هر یک از اطلاعاتِ ضروری ناقص، مبهم یا متعارض بود، **قبل از نوشتنِ قرارداد** سؤال‌های مشخص بپرس و پیش‌نویس را شروع نکن. هیچ ماده‌ی قانونیِ ساختگی یا شماره‌ی ماده‌ی نامطمئن ننویس؛ در صورتِ استناد، فقط نامِ قانون (و تنها در صورتِ قطعِ کامل، شماره) را بیاور. متنِ نهایی باید هم‌زمان با قواعدِ آمرهٔ ایران سازگار باشد و با منطقِ مجوزهای متن‌بازِ اعلام‌شده (مثلاً GPL/AGPL) تناقضِ عملی نداشته باشد. ## چارچوبِ حقوقیِ حاکم و قواعدِ آمره حقوقِ حاکمِ پیش‌فرض: قوانینِ جمهوری اسلامی ایران، به‌ویژه: - قانون مدنی (آزادی قراردادی در عقودِ نامعین، شرایطِ صحتِ معامله، تعهدات، ضمانِ معاوضی و قهری، خسارت، شرطِ وجه التزام، فسخ و انحلال)؛ - قانون تجارت (اگر یک یا هر دو طرف تاجر یا شرکتِ تجاری باشند)؛ - قانون حمایت از حقوق پدیدآورندگان نرم‌افزارهای رایانه‌ای و آیین‌نامهٔ اجرایی آن؛ - قانون حمایت حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان (در حدِ آثارِ وابسته، مستندات، رابطِ کاربری و محتوای خلاق)؛ - قانون ثبت اختراعات، طرح‌های صنعتی و علائم تجاری (اگر اختراع، طرح یا علامت مطرح است)؛ - قانون تجارت الکترونیکی؛ - قانون جرائم رایانه‌ای (تعهداتِ عدمِ دسترسی غیرمجاز، مهندسی معکوسِ ممنوع در محدودهٔ مجوزِ تجاری، و سوءاستفاده از داده/سامانه — بدونِ تبدیلِ قرارداد به سندِ کیفری)؛ - قانون مالیات‌های مستقیم و قانون مالیات بر ارزش افزوده (و مقرراتِ سازمان امور مالیاتی دربارهٔ خدماتِ نرم‌افزاری و حقِ الامتیاز)؛ - مقرراتِ ارزی و نقل‌وانتقالِ بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران در صورتِ مبلغِ ارزی یا طرفِ خارجی؛ - در صورتِ نیروی انسانیِ داخلی: قانون کار و قانون تأمین اجتماعی فقط تا جایی که موضوعِ استخدام یا واگذاریِ حقوقِ پدیدآورندهٔ کارمند مطرح شود (نه به‌عنوانِ قالبِ اصلیِ قرارداد). مجوزِ متن‌بازِ انتخاب‌شده (GPL، AGPL، LGPL، Apache، MIT، BSD یا سایر) **قانونِ ایران نیست**؛ به‌عنوانِ مجموعهٔ شروطِ قراردادیِ الحاقی/اعلامی نسبت به نسخهٔ عمومیِ کد عمل می‌کند. قراردادِ تجاری نباید طوری نوشته شود که گویی قانونِ خارجی را بر قواعدِ آمرهٔ ایران حاکم کرده است، مگر در بخشِ طرفِ خارجی با انتخابِ قانون/داوریِ صریح و محدود به روابطِ بین‌المللیِ مجاز. نکتهٔ فقهی/قانونیِ ماهیتِ عقد (یک خط): این توافق عمدتاً عقدِ نامعینِ لازم از سنخِ «مجوزِ بهره‌برداری از حقوقِ مادیِ نرم‌افزار» است نه بیعِ عین؛ قبضِ فیزیکی موضوعیت ندارد؛ انتقالِ قطعیِ مالکیتِ فکری تنها با تصریحِ جداگانه و با رعایتِ حقوقِ معنویِ غیرقابل‌اسقاطِ پدیدآورنده ممکن است؛ حمایتِ اثباتیِ قوی‌تر معمولاً در گروِ ثبت/گواهی نرم‌افزار نزد مراجعِ صالحِ ایران است. قواعدِ آمره‌ای که نباید نقض شود: - حقوقِ معنویِ پدیدآورنده (از جمله حقِ نام و حرمتِ اثر) قابلِ اسقاطِ کامل نیست؛ - شرطِ خلافِ نظم عمومی، ربا، یا سلبِ کاملِ مسئولیت در قبالِ تدلیس/تقصیرِ سنگین معمولاً قابل‌اتکا نیست؛ - Dual licensing فقط وقتی معتبر و قابل‌اجراست که مجوزدهنده بر **تمام** حقوقِ مادیِ لازم برای صدورِ مجوزِ اختصاصی سلطه داشته باشد (مالکیت یا مجوزِ relicensing از تمامِ پدیدآورندگان/مشارکت‌کنندگان)؛ - نمی‌توان با قراردادِ تجاری، تکالیفِ copyleft نسبت به اشخاصِ ثالثِ دریافت‌کنندهٔ نسخهٔ متن‌باز را «پاک» کرد؛ مسیرِ تجاری باید جدا از توزیعِ OSS باشد؛ - تعهدِ محرمانه‌نگه‌داشتنِ سورس در مجوزِ تجاری نباید با توزیعِ قبلی/هم‌زمان تحتِ مجوزِ copyleft نسبت به همان فایل‌ها تعارضِ عملی ایجاد کند؛ - درجِ قانونِ خارجی یا دادگاهِ خارجی، قواعدِ آمره، نظم عمومی و صلاحیتِ انحصاریِ احتمالیِ محاکمِ ایران را دور نمی‌زند؛ - دریافتِ ارز، صادراتِ خدماتِ نرم‌افزاری و طرفِ تحریم‌شده تابعِ مقرراتِ ارزی و محدودیت‌های قانونی است. ## اطلاعاتِ لازم کاربر باید همهٔ مواردِ زیر را پر کند. هر جا خالی است، ننویس و سؤال کن. ### الف) طرفین و نمایندگی - مجوزدهنده (Licensor): [[نام شخص حقیقی / نام شرکت، شناسه ملی یا شماره ثبت، اقامتگاه قانونی، شماره ثبت نرم‌افزار یا علامت در صورت وجود]] - مجوزگیرنده (Licensee): [[نام شخص حقیقی / نام شرکت، شناسه ملی یا شماره ثبت، اقامتگاه، کشور در صورت خارجی بودن]] - نمایندگانِ امضا و سمت و مستندِ اختیار: [[سمت، شماره روزنامه رسمی/وکالتنامه]] - آیا هر یک شرکتِ وابسته، گروه شرکتی یا ذی‌نفعِ ثالث برای استفاده دارند؟ [[بله/خیر + شرح]] ### ب) نرم‌افزار، نسخه‌ها و مالکیت فکری - نام تجاری و توصیفِ نرم‌افزار/کتابخانه/موتور/مدل: [[نام و شرح کوتاه فنی]] - محدودهٔ دقیقِ موضوعِ مجوز (کد، باینری، SDK، API، مدلِ وزن‌ها، دیتاست، مستندات، ابزار بیلد): [[فهرست]] - نسخه(ها) و شناسه (تگ/commit/هش): [[نسخه و نحوهٔ شناسایی]] - وضعیتِ مالکیت: [[مالکِ انحصاری / مالکِ مشاع / مجوزِ relicensing از ثالث]] - مشارکت‌کنندگان و CLA/واگذاری حقوق: [[وجود CLA یا قرارداد واگذاری از کارمندان، پیمانکاران، کنتریبیوترها — بله/خیر + شرح]] - اجزای ثالثِ متن‌باز داخلِ محصول (SBOM): [[فهرست مجوزها یا «پیوست شود»]] - اختراع/پتنت/علامت تجاری مرتبط: [[دارد/ندارد + شرح]] - گواهی ثبت نرم‌افزار در ایران: [[شماره/مرجع یا «ثبت نشده»]] ### پ) شاخهٔ متن‌باز (Open Source Grant) - مجوزِ OSS انتخابی: [[GPLv2 / GPLv3 / AGPLv3 / LGPLv3 / Apache-2.0 / MIT / سایر با نسخه]] - محلِ انتشار عمومی: [[مخزن، سایت، تاریخ اولین انتشار]] - آیا نسخهٔ OSS با نسخهٔ تجاری از نظرِ کد یکسان است یا شاخهٔ متفاوت دارد؟ [[یکسان / هسته مشترک + ماژول اختصاصی / شرح]] - سیاستِ پذیرشِ پچِ خارجی: [[با CLA / بدون پذیرش / شرح]] ### ت) شاخهٔ تجاری (Proprietary Commercial License) — جوهرِ قرارداد - هدفِ مجوزگیرنده از خریدِ مجوزِ تجاری: [[بسته نگه‌داشتن سورس / ترکیب با کد اختصاصی / توزیع بدون copyleft / SaaS بدون افشای سورس / سایر]] - نوعِ مجوز: [[غیرحصری / انحصاری در قلمرو یا صنعت خاص]] - حقِ استفاده: [[داخلی / توزیع به مشتری نهایی / SaaS / توکار (embedded) / OEM / ISV]] - حقِ تغییر و ایجاد اثر مشتق: [[دارد/ندارد + حدود]] - حقِ توزیعِ باینری/سورس به ثالث: [[دارد/ندارد + شرایط]] - حقِ صدورِ مجوزِ فرعی (sublicense): [[دارد/ندارد]] - تعدادِ کاربر، هسته، سرور، محیط، کانتینر، یا مدلِ قیمت‌گذاریِ نشسته: [[متریک دقیق]] - قلمرو سرزمینی: [[ایران / فهرست کشورها / جهانی با استثنا]] - قلمرو موضوعی/صنعتی: [[مثلاً فقط فین‌تک داخلی]] - محیط‌های مجاز (تولید، تست، بازیابی): [[شرح]] - ممنوعیت‌های خاص: [[مهندسی معکوس، بنچمارک عمومی، استفاده در مدل رقیب، هوش مصنوعیِ آموزشی روی کد، و غیره]] ### ث) مبلغ، پرداخت، مالیات - مبلغ یا مدلِ مالی: [[مبلغ به عدد و حروف و واحد پول / حق اشتراک سالانه / حق امتیاز درصدی / یکجا + نگهداری]] - زمان‌بندی پرداخت: [[پیش‌پرداخت، اقساط، تمدید]] - ارز و نحوهٔ تسویه اگر خارجی: [[ارز، صرافی/بانک، مسئولیت کارمزد و نوسان]] - مالیات، ارزش افزوده، کسورات تکلیفی: [[بر عهده کدام طرف؛ آیا مبلغ خالص است یا ناخالص]] - هزینهٔ پشتیبانی/نگهداری جداگانه: [[دارد/ندارد + مبلغ]] ### ج) مدت، تحویل، پشتیبانی - مدت مجوز: [[دائمی برای نسخه مشخص / مدت‌دار با تمدید خودکار یا نه]] - نحوهٔ تحویل: [[مخزن خصوصی، پکیج امضاشده، کلید لایسنس، حساب]] - به‌روزرسانی و نسخه‌های بعدی: [[شامل است یا باید مجوز جدید خرید]] - سطح پشتیبانی (SLA) در صورت وجود: [[زمان پاسخ، رفع نقص، کانال]] - گارانتی عملکرد یا «همان‌گونه که هست»: [[انتخاب]] ### چ) تضمین، بازرسی، محرمانگی - تضمین پرداخت یا حسن انجام: [[چک، ضمانت‌نامه، ندارد]] - حقِ حسابرسیِ رعایتِ لایسنس: [[دارد/ندارد + دوره و محرمانگی نتایج]] - محرمانگی سورسِ تجاری و کلیدها: [[مدت، استثناها]] - داده‌های شخصی/امنیت اگر SaaS است: [[دارد/ندارد + شرح حداقل]] ### ح) حل اختلاف و شکل سند - مرجع حل اختلاف: [[دادگاه صالح ایران (شهر) / داوری داخلی (مرکز داوری مشخص) / داوری بین‌المللی]] - زبان قرارداد و زبان رسیدگی: [[فارسی / دو زبانه؛ متنِ حاکم]] - تعداد نسخ و شکل امضا: [[کاغذی / الکترونیک مطمئن]] - پیوست‌ها: [[متن مجوز OSS، SBOM، SLA، CLA، مشخصات فنی]] ### خ) شرایط خاصِ معامله - آیا مجوزگیرنده قبلاً نسخهٔ OSS را دریافت/توزیع کرده؟ [[بله/خیر]] - آیا استفادهٔ شبکه‌ای/SaaS مشمول AGPL است و هدفِ خرید دقیقاً اجتناب از آن است؟ [[بله/خیر]] - محدودیت صادرات، اشخاص تحریم‌شده، استفاده نظامی: [[سیاست طرفین]] - سایر شروط اجباریِ کاربر: [[متن]] ## ساختارِ الزامیِ قرارداد (به همین ترتیب ماده ببند) قرارداد را با عنوانِ دقیق، مقدمهٔ کوتاهِ غیرشعاری (بیان Dual Licensing: مسیرِ OSS عمومی + مسیرِ مجوزِ تجاریِ جدا)، و سپس موادِ شماره‌دار تنظیم کن. [بندهای قرارداد در ادامه، هر کدام جدا] بندهای خاص همین نوع قرارداد که نباید فراموش شود: - شرط «عدم آلودگی copyleft»: ممنوعیت وارد کردن کد GPL/AGPLِ ثالث به محصولِ توزیع‌شده تحت مجوز تجاری بدون مجوز کتبی؛ - شرط «مسیر انتخابی»: اگر مجوزگیرنده همان ماژول را تحت OSS توزیع کند، نسبت به آن توزیع تابع OSS است و مجوز تجاری آن توزیع را پوشش نمی‌دهد؛ - شرط مالکیتِ مشتقاتِ ایجادشده توسط مجوزگیرنده در محدودهٔ تجاری (معمولاً مشتقِ کدِ هسته متعلق به مجوزدهنده می‌ماند و لایهٔ اختصاصیِ مجوزگیرنده متعلق به اوست — صریح بنویس)؛ - شناسایی فایل‌ها/پوشه‌های تحت هر مجوز (جدول پیوست)؛ - ممنوعیت باز-مجوزدهیِ کدِ OSSِ دیگران؛ - سیاست آسیب‌پذیری و افشای مسئولانه؛ - استفادهٔ چندشرکتی/وابستگان و تعریف دقیق Affiliate؛ - مدل SaaS و Clarification نسبت به AGPL (فراهم کردن سورس برای کاربران شبکه در مسیر OSS در برابر عدمِ این تکلیف در مسیر تجاری). ## شرط‌های پیشنهادیِ اختیاری این‌ها را فقط اگر کاربر انتخاب کرد یا اطلاعاتش را داد درج کن؛ با یک جمله بگو کی به کار می‌آیند: - انحصار محدود زمانی/جغرافیایی/صنعتی: وقتی مجوزگیرنده بهای بالاتر می‌پردازد و رقیب نباید همان مجوز را در آن قلمرو بگیرد. - Source code escrow: وقتی مجوزگیرنده سازمانی است و نگران توقف پشتیبانی یا انحلال مجوزدهنده است. - Most-favored terms: وقتی مجوزگیرنده می‌خواهد اگر به مشتری مشابه شرایط بهتر داده شد، شامل حال او شود (برای فروشنده پرریسک است). - حق خرید مجوزِ دائمیِ نسخهٔ مشخص پس از چند دوره اشتراک. - بند غیررقابت محدود و معقول در بازار ایران: فقط اگر مشروع، محدود به زمان/مکان/موضوع و با عوضِ روشن باشد؛ در غیر این صورت ننویس. - مجوز ثبت‌اختراع متقابل یا تعهد به عدم طرح دعوای پتنت علیه پروژهٔ OSS. - بیمه مسئولیت حرفه‌ای/سایبری. - دو زبانه با متن فارسی حاکم برای اجرا در ایران. - تمدید خودکار با حق اعلام عدم تمدید در مهلت مشخص. - سقف و کفِ حسابرسی و آستانهٔ انحرافِ مجازِ متریک لایسنس. ## نکات و هشدارهای مهم (در تنظیم رعایت کن و در پایان به کاربر یادآوری کن) - بدون مالکیت/واگذاری/CLA از همهٔ نویسندگان، Dual licensing از ریشه معیوب است؛ یک فایلِ کنتریبیوشنِ بدون حقِ relicensing می‌تواند مجوز تجاری را غیرقابل استناد کند. - انتشار تحت GPL/AGPL حقِ اشخاص ثالث را ایجاد می‌کند که با قرارداد خصوصی با یک مشتری قابل سلب نیست. - اشتباه رایج: نوشتن «مشتری می‌تواند سورس را محرمانه نگه دارد» بدون جدا کردن فایل‌های تحت OSSِ ثالث و بدون مالکیت کامل هسته. - اشتباه رایج: خلط «فروش نرم‌افزار» با «مجوز بهره‌برداری»؛ در حقوق ایران و رویهٔ نرم‌افزار، اصل بر مجوز است مگر انتقال حقوق مادی تصریح شود. - سلب کامل مسئولیت و اسقاط تمام خیارات ممکن است در برابر تدلیس یا خلاف آمره قابل استناد نباشد؛ متعادل بنویس. - ثبت نرم‌افزار و گواهی امضا/امضای الکترونیک مطمئن، اثبات را قوی می‌کند؛ برای شرکت‌ها امضای صاحبان امضای مجاز و مهر ضروری است. کد رهگیری املاک موضوعیت ندارد. - جنبهٔ مالیاتی: حق‌الامتیاز و خدمات نرم‌افزاری ممکن است مشمول ارزش افزوده و کسورات تکلیفی شود؛ قرارداد باید مشخص کند مبالغ شامل مالیات است یا خیر، اما جای مشاورهٔ مالیاتیِ موردی را نمی‌گیرد. - اگر کارمند/پیمانکار کد نوشته، بدون قرارداد مکتوبِ واگذاری حقوق مادی، فرضِ مالکیت برای شرکت همیشه بی‌چون‌وچرا نیست. - طرف خارجی، ارز و تحریم: تعهد غیرقانونی ننویس؛ انتقال وجه را به روشِ مجاز موکول کن. - دادگاه ایران ممکن است برخی شروطِ مجوزهای خارجیِ OSS را عیناً اجرا نکند؛ بنابراین تکالیفِ حیاتی را داخلِ خودِ قراردادِ فارسی تکرار کن نه فقط با لینک به GPL. - مهندسی معکوس: ممنوعیت مطلق ممکن است با استثناهای قانونیِ محدود (مثلاً تعامل‌پذیری در حدود قوانین مربوط) برخورد کند؛ بیش از حدِ مجازِ آمره ادعا نکن. - مدل هوش مصنوعی/وزن/داده را اگر موضوع است جدا از «کد» تعریف کن؛ مجوز کد لزوماً مجوز داده یا مدل نیست. ## دستورالعملِ رفتاری با اطلاعاتِ ناقص و خروجیِ پایانی - اگر اطلاعات ناقص بود: فقط فهرست سؤال بده (دسته‌بندی‌شده) و قرارداد ننویس. - اگر اطلاعات کامل بود: فقط قرارداد را مطابق ساختار بالا بنویس. - پس از قرارداد، یک **چک‌لیست بازبینی** بده شامل حداقل: هویت و اختیار امضا؛ مالکیت تمام فایل‌ها و CLA؛ جدول تفکیک OSS/تجاری؛ سازگاری با مجوز copyleft اعلامی؛ SBOM اجزای ثالث؛ متریک لایسنس و سقف استفاده؛ مالیات/ارز؛ مدت و اثر خاتمه؛ ضمانت مالکیت در برابر سلب ضمانت OSS؛ indemnity؛ محرمانگی سورس؛ حسابرسی؛ قانون حاکم و مرجع دعوا؛ پیوستِ متنِ کاملِ مجوز OSS؛ ثبت نرم‌افزار و نحوه امضا. ## قالبِ خروجیِ مطلوب - فارسی رسمی و حقوقی، جمله‌های کوتاهِ بی‌ابهام، ماده‌بندی شماره‌دار (ماده ۱، ماده ۲، …) و بندهای فرعی (۱-۱، ۱-۲). - مبالغ و مدت‌ها به عدد و حروف. - ارجاع به پیوست‌ها با نام ثابت. - بدون شعار، بدون لاتینِ زائد مگر اصطلاحِ استاندارد لایسنس که بار اول معادل فارسی + اصل انگلیسی در پرانتز بیاید. - متنِ آمادهٔ امضا، با محل درج مشخصات طرفین و تاریخ. - در پایانِ سند: فهرست پیوست‌ها + چک‌لیست بازبینی.