آبادان: سابقه تاریخی

آنچه از اشارات مورخان و جغرافی‌دانان برمی‌آید، این است که آبادان روزگاری تنها از لحاظ کشتیرانی و سیاحت مختصر اعتباری داشته است. حقوق دیوانی بصره و ولایت، چهل و چهار تومان و یک هزار دینار ۰۰۰‘۴۴۱ دینار رایج بود.» در این گزارش فقط سخن از حقوق دیوانی بصره است نه مالیات عبادان به بصره. از این‌رو دور می‌نماید در حالی که از حقوق دیوانی هر شهر و دیاری سخن می‌گوید، حقوق دیوانی شهر بزرگ بصره را یاد نکرده باشد. سوم آنکه، ب. ت. ب. مقدار مالیات شهرها و آبادی‌های مشابه و حتی بزرگ‌تر از عبادان که از آن‌ها در نزهة‌القلوب یاد شده، پرداخت مالیاتی به مبلغ ۰۰۰‘۴۴۱ دینار توسط ده یا «شهرکی خرد» مانند عبادان نامعقول به نظر می‌رسد، زیرا حقوق دیوانی هیچ‌یک از این قبیل شهرها و آبادیها به ده تومان (۰۰۰‘۱۰۰ دینار) هم نمی‌رسد. افزون بر این‌همه، از قراین برمی‌آید که آبادان در گذشته شهری بزرگ، همتای شهرهای بزرگ آن روزگار نبوده است. جغرافی‌نویسان پیشین عموماً شهر یا شهرک آبادان را در منتهی‌الیه شمال غربی خلیج‌فارس و محل گرد آمدن شاخه‌های دجله و ورود آن‌ها به دریا که آن‌سوتر از آن، از سوی دریا دهی نیست دانسته‌اند و ضرب‌المثل «لَیسَ وَراءَ عَبّادانَ قَرْیةٌ» بیانگر همین واقعیت است؛ برخی از پیشینیان بنای آبادان را به اردشیر، جانشین اسفندیار بن گُشْتاسْبْ نسبت داده‌اند که آن را در سواد دجله در ولایت یا «کورۀ بهمن اردشیر» یا بهمنشیر امروزی بنیاد نهاده است. شهرت آبادان در نخستین سده‌های هجری عمدتاً وابسته به رباط‌ها، خانقاه‌ها و مساجد متعدد، و نیز به سبب مقبره یا تکیه‌ای منسوب به خضر و الیاس در حوالی بهمنشیر بوده است. مقبره خضر تا به امروز بر جای است و به سبب همین مقبره است که آبادان تا این اواخر در میان اعراب به «جزیرةالخضر» معروف بوده است. آبادان از قرن ۷ و ۸ ق/ ۱۳ و ۱۴م به بعد رفته‌رفته رو به ویرانی نهاد و به‌ویژه در پی پیشرفت کرانه‌های آن به درون دریا و نیز در نتیجۀ رشد بصره و مُحَمَّره (خرمشهر امروز) اندک اهمیت بازرگانی خود را نیز از دست داد و به دهکده‌ای تبدیل گردید. منبع: رحلة، ج۲، ص۱۷، بیروت، دارصادر، ۱۳۸۴ق · p۴۹ Le Strange Guy, The Land of the Eastern Caliphate, London, ۱۹۶۶ · نزهة القلوب، ج۱، ص۴۰، به کوشش گای لسترنج، لیدن، ۱۳۳۱ق-۱۹۱۳م، ص۳۹ · ج۱، ص۱۵۲، تهران، طهوری، ۱۳۶۲ش · نخبة الدهر، ص۱۵۶-۱۵۴، ترجمۀ حمید طبیبیان، تهران، بنیاد فرهنگستانهای ایران، ۱۳۵۷ش · صورة الارض، ج۱، ص۶، ترجمۀ جعفر شعار، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۴۵ش · العبر، ج‌۱، ص۱۰۴، بیروت، دارالکتب، ۱۹۵۶م · تهران، زوار، ۱۳۶۳ش، ص ۱۱۲ · دیوان، ج۱، ص۱۱۲، به کوشش محمد دبیر سیاقی، تهران، زوار، ۱۳۶۳ش، ص ۱۱۲ · آداب الحرب و الشجاعة، ج۱، ص۹، به کوشش سهیلی خوانساری، تهران، اقبال، ۱۳۴۶ش · التنبیه و الاشراف، ج۱، ص۳۵، به کوشش عبدالله اسماعیل صاوی، قاهره، دارالصاوی، ۱۳۵۷ق