دکترین
آستان حضرت معصومه: ساختمان‌ها
پس از فوت حضرت معصومه (علیهاالسلام) و دفن او در باغ بابلان، روضه وی در طی تاریخ دستخوش دگرگونی‌های بسیار شد و به تدریج بر وسعت و شکوه حرم و بناهای مجاور آن افزوده گشت تا این‌که این روضه به شکوهمندترین و معروف‌ترین زیارتگاه‌های ایران پس از آستان قدس رضوی تبدیل شد. در زیر به شرح تحوّلات تاریخی ساختمان‌های آستان می‌پردازیم: ۳.
۱ - حرم این بنا شامل ساختمان درونی آرامگاه، مرقد مطهر و ضریح اطراف مرقد است. پس از دفن حضرت معصومه (علیهاالسلام)، اشعریان سایبانی از بوریا بر روی مزار او برافراشتند. این سایبان بر جای بود تا آن‌که زنی زینب نام «قبه بر سر تربت او نهاد». در مورد نسب این زینب اختلاف است. گفته اخیر مأخذ معتبری ندارد. مسلم است که بنای زینب نیز لااقل تا ۳۷۸ق/۹۸۸م که تاریخ قم تصنیف شده، بر پای بوده است. ساختمان این بنا تا ۴۵۷ق/۱۰۶۵م به درازا کشید. این بنا فاقد ایوان و بیوت و گلدسته بود. ۳.۱.۱.
۱ - حمله مغولان در حمله مغولان ، قم نیز از آسیب مصون نماند. ولی احتمالاً به حرم آسیبی نرسید، زیرا ساختمان عراقی تا روزگار صفویان برجای بوده است. برخی گفته‌اند که تیمور گورکانی (۷۳۶-۸۰۷ق/۱۳۳۵-۱۴۰۴م) نیز قم را ویران کرد، ولی برخی منکر هجوم تیمور به قم شده‌اند. نیز معلوم نیست که به خود حرم آسیبی وارد شده است یا نه. پس از آن سلطان محمد الجایتو (د ۷۱۶ق/۱۳۱۶م) که آثار او در مشهد رضوی مشهور است، به عمران شهر قم و مشاهد آن پرداخت. کاشی‌های موجود در آستان که تصویر سواران مغول بر آن نقش شده، از آثار دوران اوست. ۳.۱.۱.
۲ - روزگار صفویان در روزگار صفویان، آستان حضرت معصومه شکوه و جلالی یافت. صفویان گنبد و بارگاه حضرت معصومه را مرتفع‌تر ساختند و به کاشی آراستند. اینان، خادمان و حافظان و زائران را میهمان می‌کردند و هزینه می‌دادند و بالجمله «دارالمؤمنین قم در این وقت، کمال معموری و آبادی به هم رسانید». بنای عراقی تا ۹۲۵ق/۱۵۱۹م بر جای بود. در این سال شاه‌بیگم دختر شاه اسماعیل اول صفوی (د ۹۳۰ق/۱۵۲۳م) به مباشرت عمادبیک، بقعه حضرت معصومه را به صورت بنایی ۸ پهلو با ۸ صُفّه تجدید کرد و دیوار‌ها را با کاشی مُعَرَّق بیاراست و در جلوِ آن ایوانی با ۲ مناره بنا نهاد و صحنی نیز با چند بقعه و ایوان طرح ریخت. اگر شاه‌بیگم بر بقعه فاطمیه بنایی ساخته بود، وی آن را یاد می‌کرد. این اشتباه ظاهراً باید از تشابه دو رقم «۹۲۵» و «۵۲۹» و «عمادبیک» و «مهمادبیک» و ریختگی‌های کتیبه‌ای که واعظ کجوری و آل بحرالعلوم آن را نقل کرده‌اند، ناشی شده باشد. خود وی نمونه‌هایی ازاین‌گونه تاریخ‌نویسی را دیده و شواهدی از آن را آورده است. در پایان روزگار صفویان که افاغنه بر ایران تاختند، حرم معصومه از این حمله بی‌نصیب نماند و اشرف افغان (د ۱۱۴۲ق/۱۷۲۹م) به هنگام عقب‌نشینی از برابر نادر، همه نفایس و زر و زیورهای آستان، حتی طلاهای روی صندوق مرقد شاه‌عباس را نیز کند و به یغما برد. ۳.۱.۱.
۳ - دوره نادری و زندی در دوره نادری (۱۱۴۸-۱۱۶۰ق/۱۶۸۸-۱۷۴۷م) و زندی (۱۱۶۲-۱۲۰۹ق/۱۷۴۸-۱۷۹۴) از مرمت یا تجدید بنای حرم، اطلاعی در دست نیست. ۳.۱.۱.
۴ - روزگار قاجاریان در روزگار قاجاریان، حرم مطهر شکوه و عظمت روزگار صفویان را بازیافت. فتحعلی‌شاه (د ۱۲۵۰ق/۱۸۳۴م) سطح حرم را با سنگ مرمر فرش کرد، به تصریح کتیبه موجود، آیینه‌کاری دیوارهای حرم نیز در ایام او آغاز شد و در روزگار محمدشاه (د ۱۲۶۴ق/۱۸۴۷م) پایان یافت. این کاشی‌ها هنوز پابرجاست و از کهن‌ترین و باارزش‌ترین آثار موجود در آستان به شمار می‌رود. ۳.۱.
۳ - ضریح نخستین ضریح مرقد، ساخته شاه طهماسب اول است. این ضریح در ۹۵۰ق/۱۵۴۳م به طول ۸۰/۴ و عرض ۴۰/۴ و ارتفاع ۲ متر از آجر بنا شد. در شمال این ضریح، دری چوبی برای ورود به مرقد قرار داشت که در ۱۲۱۳ق/۱۷۹۸م به جای آن دری نفیس از طلا مرقد قرار داشت که در ۱۲۱۳ق/۱۷۹۸م به جای آن دری نفیس از طلا به دستور فتحعلی‌شاه ساخته و نصب شد. شاه طهماسب بعداً ضریحی دیگر از فولاد سفید و شفاف در اطراف ضریح پیشین به فاصله نیم متری از زاویه جنوب غربی حرم نصب کرد. فتحعلی‌شاه این ضریح را در ۱۲۴۵ق/۱۸۲۹م با صفحاتی از نقره پوشاند و آن را بر فراز پایه‌ای از سنگ مرمر به ارتفاع ۳۰ سانتی‌متر جای داد. ضریح فتحعلی‌شاه یک‌بار در ۱۳۲۸ق/۱۹۱۰م و بار دیگر در ۱۳۶۵ق/۱۹۴۵م به علت فرسودگی مرمت شد و سرانجام در ۱۳۴۸ش شکل آن را تغییر دادند و بر ارتفاعش افزودند. در ۹۲۵ق/۱۵۱۹م شاه‌بیگم صفوی این گنبد را ویران کرد و گنبدی دیگر ساخت که اکنون باقی است. در ۱۵۱۸ق/۱۸۰۳م به فرمان فتحعلی‌شاه با ۰۰۰‘۱۲ خشت زرین گنبد را بیاراستند. ارتفاع گنبد از سطح بام ۱۶ متر و از سطح زمین ۳۲ متر است. پیرامون خارجی آن ۶/۳۵ و پیرامون داخلی آن ۶۶/۲۸ و قطرش ۱۲ متر است. ۳.
۳ - گلدسته‌ها در آستان حضرت معصومه جمعاً ۶ گلدسته هست. دو گلدسته خود حرم در اوایل روزگار صفویان، توسط شاه‌بیگم بنا شد. در ۱۱۹۸ق/۱۷۸۳م این ۲ گلدسته توسط لطفعلی‌خان زند تجدید بنا شد، زیرا از قصیده هاتف اصفهانی که در پیشانی ایوان طلا کتیبه شده، برمی‌آید که ۲ گلدسته شاه‌بیگم پیش از تجدید بنای لطفعلی‌خان ویران بوده است. در ۱۲۱۸ق/۱۸۰۳م فتحعلی‌شاه این گلدسته‌ها را طلاکاری کرد. این گلدسته‌ها در ایام ناصرالدین‌شاه ، توسط حسین‌خان شاهسوند، معروف به شهاب‌الملک در ۱۲۸۶ق/۱۸۶۹م تجدید بنا شد و سطح آن‌ها با کاشی آراسته گشت. ارتفاع این گلدسته‌ها از کف صحن ۲۰/۳۲ و از سطح بام ۴۰/۱۷ و قطر آن‌ها ۵/۱ متر است. دو گلدسته دیگر در ۱۳۰۳ق/۱۸۸۵م توسط علی‌اصغرخان اتابک در صحن جدید و طرفین ایوان آینه بنا شد که به گلدسته اتابکی مشهور است. ارتفاع آن‌ها از کف صحن ۸۰/۴۲ و از سطح بام ۲۸ متر و قطرشان ۳۰/۳ متر است. دو گلدسته دیگر موسوم به گلدسته کوتاه بر فراز زاویه‌های بخش درونی صحن جدید قرار دارد که همواره از آن‌ها برای اذان گفتن استفاده می‌شده است. این گلدسته‌ها به ارتفاع ۵۰/۱۳ متر از کف صحن و قطر ۳ متر و پیرامون ۹۰/۹ متر به شکل هشت‌ضلعی منظم ساخته شده‌اند. ۳.
۴ - صحن‌ها و ایوان‌ها آستان حضرت معصومه دارای ۳ صحن است: صحن عتیق، صحن جدید و صحن صاحب‌الزمان. ۳.۴.
۱ - صحن عتیق در ۹۲۵ق/۱۵۱۹م شاه‌بیگم صفوی برای نخستین بار صحنی به شکل مربع با ۳ ایوان بنا نهاد. این صحن و ایوان‌ها همچنان بر جای بود تا روزگار فتحعلی‌شاه، ظاهر آن را تغییر دادند و به شکل ۸ ضلعی نامنظم درآوردند. پس از آن بر ایوان‌های صحن عتیق افزوده شد و اکنون ۷ ایوان در آن هست. ۴ ایوان در جنوب و ۳ ایوان در شمال صحن. مشهورترین ایوان صحن عتیق، ایوان طلاست که توسط شاه‌بیگم ساخته شد و در ۱۲۴۹ق/۱۸۳۳م توسط فتحعلی‌شاه طلاکاری گشت. در این ایوان‌ها انواع تزیینات هنری اسلامی مانند مقرنس‌کاری و گچ‌بری و آینه‌کاری به کار رفته و کتیبه‌هایی نفیس به خط کوفی و نسخ و ثلث در آن دیده می‌شود. طول ایوان طلا ۹ متر، عرض آن ۶ متر و ارتفاعش ۸۰/۱۴ متر است. ۳.۴.
۲ - صحن جدید این صحن از آثار میرزاعلی‌اصغرخان اتابک است و ساختمان آن ۸ سال از ۱۲۹۵ق/۱۸۷۸م تا ۱۳۰۳ق/۱۸۸۵م به درازا کشید. در صحن جدید که به شکل چندضلعی نامنظم است نیز ۷ ایوان هست که مشهور‌تر از همه ایوان آینه است. طول ایوان ۹ متر، عرض آن ۸۷/۷ متر و ارتفاعش ۸۰/۱۴ متر است. ایوان‌های صحن جدید نیز دارای انواع تزیینات کاشی‌کاری ، مقرنس‌کاری ، گچ‌بری و آیینه‌کاری به کار رفته و کتیبه‌هایی نفیس به خط کوفی و نسخ و ثلث در آن دیده می‌شود. طول ایوان طلا ۹ متر، عرض آن ۶ متر و ارتفاعش ۸۰/۱۴ متر است. ایوان‌های صحن جدید نیز دارای انواع تزیینات کاشی‌کاری، مقرنس‌کاری، گچ‌بری، حجاری و کتیبه‌های گوناگون است. ۳.۴.
۳ - صحن صاحب‌الزمان کار ساخت صحن صاحب‌الزمان با بیوت متعلق به آن در مساحتی حدود ۸ هزار مترمربع با چهار جهت ورودی، در سال ۱۳۸۱ شروع و در سال ۱۳۸۴ به پایان رسید. ۳.
۵ - رواق‌ها و گنبدها در اطراف حرم ۶ رواق هست که اغلب دارای گنبدی کوچک‌تر از گنبد اصلی حرم است. ۳ رواق ساخته صفویان، ۲ رواق ساخته قاجاریان و یک رواق مربوط به روزگار معاصر است. ۳.۵.
۱ - رواق شرقی رواق شرقی یا رواق آینه در شرق روضه قرار دارد و در ۱۳۰ق/۱۸۸۲م توسط علی‌اصغرخان اتابک همراه با ایوان آینه ساخته شد. طول این رواق ۲۳ متر، عرض آن ۵/۳ متر و ارتفاعش ۵ متر است. ۳.۵.
۲ - رواق غربی رواق غربی شامل ۳ بخش است و در ۱۲۳۶ق/۱۸۲۰م توسط محمدتقی میرزاحسام‌السلطنه فرزند فتحعلی‌شاه به عنوان مسجد بالاسر به جای عمارت مهمان‌سرایی که شاه طهماسب در ۹۴۵ق/۱۵۳۸م ساخته بود بنیاد شد. ۳.۵.
۳ - رواق و گنبد شاه‌صفی رواق و گنبد شاه‌صفی یا حرم زنانه که آرامگاه شاه صفی در آن جای دارد و در ۱۰۵۲ق/۱۶۴۲م به دستور شاه‌عباس بر فراز آن گنبدی با دو پوشش ساختند. این رواق اکنون به روضه پیوسته است. گنبد آن ۱۶ ضلعی منظم است. ۳.۵.
۵ - رواق و گنبد شاه‌سلیمان رواق و گنبد شاه‌سلیمان که مرقد شاه سلیمان و شاه سلطان حسین صفوی در آنجاست. این رواق در سال ۱۱۰۷ق/۱۶۹۵م توسط سلطان حسین ساخته شد. قاعده گنبد آن ۴ ضلعی نامنظم است. ۳.
۶ - مدارس و مساجد از آغاز ساختمان حرم، به تدریج مدارس و مساجدی در اطراف آن پدید آمد. در دوره‌های مختلف تعدادی از این مدارس بر اثر مرور زمان ویرایش شد، سپس مدارس دیگر ساخته شد و همواره بر وسعت و اهمیت آن‌ها افزوده گشت تا امروز که این مدارس از جمله مدرسه فیضیه و دار‌الشفا ، از مراکز بسیار مهم و معتبر علوم اسلامی شیعی به شمار می‌آید. ۳.
۷ - موزه در طی دوره‌های مختلف که از آغاز بنای حرم می‌گذرد، اشیاء گران‌بهایی در آنجا گرد آمده است که زائران و مجاوران حرم و گاه فرمانروایان دور و نزدیک آن‌ها را هدیه کرده‌اند. پیش از تأسیس موزه، طی سالیان دراز چون جایی برای نگهداری این اشیاء نبود و این‌ها به صورت پراکنده در اطراف بقعه و حرم انباشته شده بود، برخی از میان رفت. در ۱۳۱۴ش وزارت معارف وقت محلی را در غرب حرم زنانه در نظر گرفت و پس از نوسازی به موزه آستان اختصاص داد. بعد‌ها موزه را به محلی در جنب مدرسه فیضیه، در کنار دفتر تولیت آستان انتقال دادند و در جای ساختمان موزه سابق، مسجد موزه را بنا کردند. در این موزه اشیاء نفیسی چون مسکوکات کهن و گران‌بهای زرین و سیمین اسلامی از عصر خلفای عباسی تا روزگار معاصر، قالیچه‌های نفیس، درهای زرین و سیمین، قندیل و چلچراغ و شمعدان و بسیاری چیزهای دیگر نگهداری می‌شود. ۳.
۸ - کتابخانه پیش از تأسیس کتابخانه آستان ، مقداری از کتاب‌های نفیس خطی و قرآن‌های مذهب و گران‌بهایی را که در طی سالیان دراز گرد آمده بود، در حجره‌ای واقع در غرب صحن عتیق روی هم انباشته و جلوِ آن را دیوار کشیده بودند. در سال ۱۳۱۴ش که مشغول ساختن موزه بودند، برخی از این کتاب‌ها از میان رفت. بقیه را در دو صفّه بزرگ بر فراز صفه‌های داخلی ایوان آینه جای دادند.
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.