دکترین
آستان قدس رضوی: ابنیه و مؤسسات فرهنگی
این ساختمان‌ها عبارت است از حرم، گنبد، گلدسته‌ها، صحن‌ها، ایوان‌ها، رواق‌ها، بست‌ها، موزه و کتابخانه. ۳.
۱ - حرم حرم بنایی است مستطیل شکل (نزدیک به مربع) به طول ۹۰/۱۰ و عرض ۴۰/۱۰ متر. ۴ صُفّه در ۴ طرف حرم واقع است که از آن‌ها به داخل حرم رفت و آمد می‌شود و طول دهانه هریک ۳ متر است. بالای این صفه‌ها ۴ صفه کوچک قرار دارد. ازاره حرم تا ارتفاع ۲۰ سانتی‌متر از سنگ مرمر است و بالاترِ آن به ارتفاع ۹۲ سانتی‌متر از کاشی‌های ۴ و ۶ و ۸ پهلو و کوکبی شکل پوشیده شده که بر اغلب آن‌ها آیات، احادیث و بر برخی دیگر نقش‌های اسلیمی برجسته دیده می‌شود.
بر بالای این کاشی‌ها کتیبه‌ای برجسته بر روی کاشی‌های چینی نمای نفیس، حاوی آیاتی از سوره الفتح دیده می‌شود و بر بالای آن، کتیبه دیگری از مرمر به عرض ۳۲ سانتی‌متر هست که قصیده‌ای از دبیرالملک فراهانی به خط نستعلیق بر آن نوشته شده است. حرم از کف تا انتهای زیر سقف ۸۰/۱۸ متر ارتفاع دارد. داخل حرم ۳ محراب هست: یکی در دیوار جنوب شرقی حرم به عرض ۷۵/۱ و ارتفاع ۴۰/۲، دیگری در دیوار جنوب شرقی حرم به عرض ۱۵/۲ و ارتفاع ۶۰/۲، سوّمی در بالاسر مبارک، زیر طاق و صفه‌ای که از آن به مسجد بالاسر می‌روند، به عرض ۲۵/۱ و ارتفاع ۹۰/۱ متر.
موقعیت ۴ صفه حرم از این قرار است:
الف ـ صفه شمالی، در پشت سر مبارک، ب ـ صفه جنوبی، در پیش روی مبارک، جـ صفه شرقی، در پایین پای مبارک، د ـ صفه غربی، در بالاسر مبارک. در ایام عضد الملک میان صفه جنوبی و حرم دری از طلا نصب شده بود که به نام خود او معروف بوده و در ۱۳۵۳ش با در طلایی جدیدی تعویض گردیده است. درِ صفه شرقی نیز دارای نقوش و خطوطی برجسته است. متن آن از نقره و نقوش و خطوطش از طلاست. ۳.
۲ - بقعه و ضریح کهن‌ترین مأخذی که درباره بقعه و ضریح امام (علیه‌السّلام) به نظر رسیده است، مربوط به روزگار خوارزمشاهیان است. پس از روی راستی اسلام آورد و صندوقی از نقره بر روی آرامگاه ساخت و مالی فراوان به روضه امام بخشید. در این صورت بر اثر اشتباهِ ناشی از نقلِ این قول در کتاب‌هایِ پس از وی، اظهارنظر قطعی درباره احداث صندوق و ضریح امام دشوار می‌شود. و ضریح خارجی که در ۱۳۳۸ش از طلا و نقره ساخته و به جای ضریح فولادی فتحعلی شاه نصب شد.
طول ضریح جدید ۰۵/۴ و عرض آن ۰۶/۳ و ارتفاعش ۹۰/۳ متر است. ۲ ضلع درازترِ ضریح، هریک دارای ۴ دهانه و ۲ ضلع کوتاه‌تر آن، هریک دارای ۳ دهانه است که مجموعاً ۱۴ دهانه می‌شود. در میان و بالای این دهانه‌ها جمعاً ۱۸ صفحه بیضی‌شکل محدب از طلا نصب شده که احادیثی به خط ثلث بر روی آن‌ها نوشته شده است. بر بالا و اطراف ضریح، صفحاتی مضرّس از طلا نصب شده که نام ۱۴ معصوم بر روی آن‌ها به خط ثلث نوشته شده است. بالا‌تر از آن لبه و اطراف ضریح نیز جمعاً ۹۲ برگ از طلا جای دارد که بر روی هریک از آن‌ها اسم جلاله « الله » نوشته شده است. ۳.
۳ - گنبد گنبد دارای ۲ پوشش است: پوشش نخستین، سقفی است که از زیر (داخل حرم) دیده می‌شود و مقرنس‌کاری است؛ پوشش دوم برفراز پوشش نخستین نهاده شده و از خارج با اجرهای طلا پوشانده شده است و در معرض دید مردم قرار دارد. این گنبد را نخستین بار شاه‌طهماسب اول طلاکاری کرد و سپس این طلاکاری توسط شاه‌عباس تجدید شد. ارتفاع حرم از کف آن تا انتهای زیر سقفِ مقعر (پوشش داخلی) ۸/۱۸ متر و تا قله گنبد بر فراز پوشش خارجی ۲۰/۳۱ متر است. پیرامون خارجی گنبد ۱/۴۲ متر، ارتفاع سرِ طرق گنبد ۵/۳ متر و ارتفاع سطح طلاکاری شده گنبد از آغاز تا قله آن ۴۰/۱۶ متر است. سطح خارجی گنبد که پوشیده از خشت‌های مسی یا لایه‌ای از طلاست، دارای نقوش و خطوط و کتیبه‌های ممتاز است. ۳.
۴ - گلدسته‌ها حرم دارای ۲ گلدسته است، یک نزدیک گنبد و بالای ایوان طلای نادری، در جنوب صحن عتیق؛ گلدسته نزدیک گنبد از آثاری سوری بن معتز است. این گلدسته یک‌بار توسط شاه‌طهماسب اول و بار دیگر توسط نادرشاه تعمیر و طلاکاری شد. ارتفاع آن از کف صحن تا قله ۵۰/۴۰ متر و پیرامون خارجی آن ۱۳ متر است. گلدسته دیگر به ارتفاع گلدسته پیشین توسط نادرشاه بنا و طلاکاری شده است. طول آن ۳۸/۱۰۴ و عرض آن ۵۲/۶۴ متر است. در پیرامون صحن تعدادی حجره در دو طبقه بنا شده است. ۳.۵.
۱ - ایوان جنوبی ایوان جنوبی یا ایوان طلا از بناهای امیرعلیشیر در قرن ۹ق/۱۵م است. چون سطح ایوان را نادرشاه طلاکاری کرده است، به ایوان نادری معروف است. طول ایوان ۷۰/۱۴ و عرض آن ۸۰/۷ و ارتفاع آن ۴/۲۱ متر است. ازاره ایوان به ارتفاع ۲ متر سنگ مرمر رنگارنگ است. روی ازاره احادیثی در فضیلت زیارت حرم به خط نستعلیق نوشته شده است. از ازاره تا سقف با خشت‌های مطلّا زینت شده است. در این ایوان ۴ در طلایی وجود دارد. درِ ضلع شرقی به توحید خانه و درِ ضلع غربی به کفشداری بزرگ باز می‌شود.
درِ سوم در زاویه جنوب غربی است که به راهرو سقاخانه سابق و ازآنجا به دارالسیّاده راه دارد. چهارمین در، زاویه جنوب شرقی را به محلی که سابقاً قرآن خانه بود متصل می‌سازد. در پایان قصیده ، ماده تاریخ اتمام آن (۱۱۴۵ق/۱۷۳۲م) ذکر شده است. بر بالای حجره‌های فوقانی این ایوان، کتیبه‌ای است به خط ثلث طلایی بر متن لاجوردی که حدیثی در فضیلت زیارت حرم امام رضا (علیه‌السّلام) بر آن نقش شده است. پیرامون سردر خارجی ایوان نیز کتیبه‌ای بر کاشی به خط ثلث سفید رنگ هست که سوره « کهیعص » (مریم) بر آن نوشته شده است.
بر بالای این کتیبه، به خط کوفی زردرنگ آیاتی از سوره « یس » نقش شده است. این ایوان ساخته شاه‌عباس اول است و در روزگار شاه‌عباس دوم مرمت شده است. کف ایوان با سنگ خَلَج فرش شده و ازاره آن سنگ تیره است. از روی ازاره به سمت بالا تا سقف، کاشی‌کاری است و بیش‌تر آن معرَّق است. در پشت این ایوان، به سمت شمال، صفّه بزرگی هست مانند محراب که با کاشی‌های معرق زینت داده شده است. ۴ غرقه فوقانی این ایوان نیز کاشی‌کاری است. ۳.۵.
۳ - ایوان غربی این ایوان و ایوان شرقی ساخته شاه‌عباس اول است. طول ایوان ۱۰/۲۴ و عرض آن ۹/۶ متر است. کف ایوان از سنگ خلج و ازاره آن سنگ تیره است. از بالای ازاره تا سقف با کاشی‌های معرق پوشانده شده است. در پیشانی آن هم به خط ثلث زردرنگ بر زمینه لاجوردی آیه‌الکرسی نوشته شده است. ۳.۵.
۴ - ایوان شرقی بر بالای ایوان و سردر شرقی، نقاره‌خانه واقع است. طول ایوان ۲۰/۱۸، عرض آن ۸۰/۷ و ارتفاع آن ۲۶ متر است. کف ایوان از سنگ خلج و ازاره‌اش از سنگ تیره است. از روی ازاره تا سقف کاشی‌کاری است. داخل ایوان بالای در ورودی حرم، غرفه‌ای است که داخل آن با کاشی‌های معرق پوشیده شده و کتیبه‌ای به خط ثلث سفیدرنگ در آن هست که حدیثی از امام صادق (علیه‌السّلام) بر آن نوشته شده است. پیرامون سردر خارجی ایوان به خط ثلث سفیدرنگ سوره «المُزَّمِّل» کتیبه شده و بر پیشانی آن آیه « نور » به خط زردرنگ نوشته شده است. گرداگرد صحن عتیق ۱۲ صفه است: ۱. ۲.
۳. صفه شمالی صحن که کتیبه‌ای ندارد؛
۴. صفه دیگری در کنار صفه شمالی؛ ۵. ۶. ۷. ۸. ۹.
۱۰. صفه شرقی ایوان طلای نادری ، دارای پنجره‌ای است برنجی معروف به پنجره فولاد که داخل حرم از آن دیده می‌شود؛ ۱۱.
۱۲. صفه جنوب غربی صحن که فاقد کتیبه است. صحن جدید (آزادی)، در شرق حرم واقع است. طول این صحن ۵۰/۸۱ و عرض آن ۵۱ متر است. پیرامون صحن ۵۶ غرفه در پایین و همین تعداد غرفه در بالا ساخته شده است. در پشت بیش‌تر غرفه‌ها، اتاق‌های کوچک و بزرگ واقع است. به تصریح کتیبه بالای سردرِ ایوان شرقی و کتیبه سردرِ ایوان جنوبی این صحن، بنای آن را در ایام فتحعلی شاه و کاشی‌کاری آن در روزگار محمدشاه انجام گفته است. ازاره صحن به ارتفاع ۴۴/۱ متر از سنگ مرمر تیره و بالای ازاره روی تمام دیوار‌ها و پایه‌ها و سردر‌ها، با کاشی رنگارنگ آرایش یافته است. در وسط صحن به جای سقاخانه‌ای که برچیده شده، حوضی بزرگ بنا گردیده است که سنگاب یکپارچه سقاخانه مزبور را میان آن می‌توان دید. ۳.
۶ - ایوان‌های صحن آزادی در ۴ سوی صحن، ۴ ایوان بزرگ هست: ۳.۶.
۱ - ایوان طلای ناصری طول ایوان و سردر طلای ناصری (غربی)، ۳۰/۱۵، عرض آن ۲۵/۷ و ارتفاع آن ۱۰/۲۰ متر است. کف ایوان و ازاره آن تا ارتفاع ۲ متر از سنگ مرمر پوشیده شده است. ایوان دارای ۴ غرفه فوقانی است که بدنه آن‌ها از خشت مطلّاست. در داخل ایوان کتیبه‌ای به خط نستعلیق برجسته از منشآت سرخوش دیده می‌شود که از تاریخ مرمت و طلاکاری و نام متصدیان آن حکایت می‌کند. پیرامون خارجی سردر، کتیبه‌ای هست به خط ثلث سفیدرنگ بر روی کاشی‌های لاجوردی که سوره «النَّبأ» بر آن نوشته شده است. ۳.۵.
۴ - ایوان شرقی طول این ایوان ۸۰/۱۵، عرض آن ۱۰/۷ و ارتفاع آن ۱۰/۲۰ متر است. کف ایوان با سنگ خلج فرش شده و ازاره آن از سنگ مرمر تیره است. از روی ازاره تا زیر سقفِ مقرنس‌کاری شده، با کاشی زینت یافته است. پیرامون ایوان، کتیبه‌ای به خط سفیدرنگ بر کاشی لاجوردی است حاوی سوره‌های « القیامه وَالْعَصْر ». بر پیشانی ایوان به خط ثلث زردرنگ، تاریخ تزیین صحن و ایوان توسط محمدشاه در ۱۲۶۳ق/۱۸۴۷م نوشته شده است. ۳.۵.
۱ - ایوان جنوبی طول این ایوان ۳۰/۱۸، عرض آن ۳۰/۷ و ارتفاع آن ۲۰ متر است. اکنون این ایوان از صحن جدید به صحن امام راه دارد. کف ایوان، سنگ خلج و ازاره آن سنگ مرمر تیره است. از روی ازاره به بالا تا زیر سقف، کاشی‌کاری است. در وسط ایوان کتیبه‌ای هست که روایتی از امام رضا (علیه‌السّلام) و روایتی از پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) به خط ثلث بر آن نوشته شده است. پیرامون ایوان نیز کتیبه‌ای به خط ثلث بر کاشی سفید با زمینه لاجوردی هست که سوره «المُنافِقون» بر آن نوشته شده و تاریخ کتابت آن ۱۲۶۲ق/۱۸۴۶م است. بر پیشانی ایوان هم کتیبه‌ای به خط ثلث بر کاشی زردرنگ با زمینه لاجوردی هست که از سال تزیین و مرمت آن در عهد محمدشاه گزارش می‌دهد. ۳.۵.
۲ - ایوان شمالی طول این ایوان ۲۰/۱۷، عرض آن ۱۹/۷ و ارتفاع آن ۲۰ متر است. کف ایوان سنگ خلج و ازاره آن سنگ مرمر تیره است. از بالای ازاره تا زیر سقف، مزیّن به مقرنس ، با کاشی آرایش یافته است. کتیبه گرداگرد ایوان به خط ثلث و به رنگ سفید بر زمینه لاجوردی، حاوی آیاتی از قرآن مجید است. در ۱۳۱۶ش این بنا‌ها به اضافه چند خانه و بنای کهنه دیگر که آستانه خریداری کرد، برچیده شد و به جای آن صحنی دیگر و ساختمان‌هایی برای موزه و کتابخانه بنا گردید.
این ساختمان ۸ سال به درازا کشید و در ۱۳۲۴ش افتتاح شد. در ۱۳۵۳ش این ساختمان‌ها (موزه، خزانه و کتابخانه) کاملاً برچیده شد و ۰۰۰ «۱ مترمربع زیربنای آن به محوطه صحن افزوده گشت و صحن موزه با وسعت ۰۰۰ «۱۰ مترمربع پدید آمد. همه صحن به ضخامت ۱۵ سانتی‌متر بتون‌ریزی و سنگ‌فرش شده و آب‌نمای بزرگی به ابعاد ۱۰/۴۴×۴۰/۱۳ متر از سنگ مرمر در وسط آن احداث شده است. این صحن از سوی شمال، با سردری بلند و زیبا که از مقرنس‌های باارزش پوشیده شده است، به صحن نو می‌پیوندد.
از سوی غرب، با سردر بلند و زیبای دیگری به ایوان شرقی مسجد گوهرشاد می‌پیوندد. سراسر ضلع شمالی و غربی این صحن با طاق‌نماهای کاشی‌کاریِ دو طبقه تزیین شده است. این صحن در سال ۱۳۶۷ به بهره‌برداری رسیده است. دارالحفاظ دارای ۷ صفه است. ازاره دور دارالحفاظ به ارتفاع ۷۰/۱ متر، سنگ‌های منبت‌کاری بسیار ظریف و زیباست. بالای ازاره بر روی سنگ اشعاری از قاآنی کتیبه شده است. ۳.۱۰.
۲ - دارُالسّیاده این بنا در غرب مسجد بالاسر حرم واقع شده و از بناهای گوهرشاد است و از بزرگ‌ترین رواق‌های حرم به شمار می‌رود. طول رواق ۸۶/۳۱ متر است و عرض آن‌که از ۳ بخش متفاوت تشکیل می‌شود دارای این ابعاد است: عرض بخش میانی که بزرگ‌تر است ۳۰/۱۹ متر و عرض بخش‌های طرفین ۷۶/۷ متر است. ارتفاع رواق از کف تا زیر طاق ۸۷/۲۰ متر است. از دارالسیاده چند در به ایوان شمالی مسجد گوهرشاد، راهرو معروف به سقاخانه و از آنجا به ایوان طلای نادری و دارالحفاظ باز می‌شود.
در اوایل روزگار صفویان که زلزله‌ای در مشهد رخ داد، دارالسیاده نیز مانند گنبد حرم دچار آسیب گشت، سپس به فرمان شاه‌طهماسب به مرمت آن پرداختند. بر بالای دری که میان دارالحفاظ و دارالسیاده است، اشعاری به خط نستعلیق نوشته شده که حاکی از ترمیم رواق و تاریخ آن است. ازاره دارالسیاده به ارتفاع ۸۰/۱ متر از کاشی معرّق است. طول رواق ۹۰/۱۴، عرض آن ۸۰/۱۳ و ارتفاع آن ۸۰/۱۴ متر است. ازاره رواق به ارتفاع ۴۰/۱ متر از سنگ مرمر است. بالای ازاره، بر روی سنگ مرمر به عرض ۴۰ سانتی‌متر، قصیده‌ای از صبوری مشهدی به خط نستعلیق کتیبه شده است. از بالای کتیبه تا سقف، آیینه‌کاری است. ۳.۱۰.
۴ - دارُالصِّیافَه رواقی است میان صحن جدید و رواق ( گنبد ) الله‌وردی‌خان. طول آن ۵/۱۵، عرض آن ۲۵/۹ و ارتفاع آن ۵/۱۵ متر است. کف این رواق از سنگ مرمر و ازاره آن به ارتفاع ۵۰/۱ متر از سنگ منبت است. بالای ازاره، کتیبه‌ای به عرض ۴۰ سانتی‌متر دیده می‌شود که سوره « الانسان » و « آیة‌الکرسی » به خط ثلث بر آن نقش بسته است و بالا‌تر از کتیبه، آیینه‌کاری شده است. طول رواق ۷۲/۱۵، عرض آن ۱۹/۱۲ و ارتفاع آن ۹ متر است. کف دارالذکر با مرمر سبزرنگ و ازاره‌اش تا ارتفاع ۵۰/۱ متر از مرمر سفید است.
از بالای ازاره تا زیر سقف، آراسته به معرق و سقف آن گچ‌بری و مقرنس‌کاری است. دارُالسُّرُور: این رواق در جنوب دارالسعاده و شمال دارالذکر قرار دارد. طول رواق ۸۰/۲۴، عرض آن ۸۲/۴ و ارتفاع آن ۷۵/۴ متر است. کف این رواق و ازاره آن تا ارتفاع ۴۶/۱ متر از سنگ مرمر و از بالای ازاره تا زیر سقف آینه‌کاری است. طول رواق ۶/۱۱، عرض آن ۱۲/۳ و ارتفاع آن ۳۵/۴ متر است. کف دارالعزة و ازاره آن تا ارتفاع ۴۸/۱ متر سنگ مرمر است و از آنجا تا زیر سقف آراسته به کاشی و سراسر سقف آینه‌کاری است. این رواق از شمال به دارالسرور و از شرق با ۳ در به دارالذکر و از غرب به دارالسّلام می‌پیوندد. ۳.۱۰.
۷ - دارُالسَّلام این بنا در اصل ساختمانی دو طبقه و از بناهای گوهرشاد بود که تحویل‌خانه نام داشت و از آن به عنوان انبار فرش و آسایشگاه استفاده می‌شد. سپس در ۱۳۴۶ش آن را به راهرو کشیک‌خانه سابق پیوند دادند و رواقی بزرگ‌تر به طول ۲۰، عرض ۱۰ و ارتفاع ۵/۹ متر پدید آوردند. دارالسلام دارای ۳ در است که به شبستان مسجد گوهرشاد و دارالحفاظ و دارالعز گشوده می‌شود. ۳.۱۰.
۸ - دارُالشُّکر این بنا پیش از این قرآن خانه (کتابخانه اسبق) آستانه بود. سپس با پیوستن آن به بخشی از راهروِ مسجد بالاسر و بخشی از راهروی که از این مسجد به توحیدخانه می‌رفت، به یک رواق تبدیل شد. دارالشکر رواقی مربع‌شکل به طول هر ضلع ۵۰/۶ و ارتفاع ۵۰/۹ متر است. کف رواق و ازاره‌اش تا ارتفاع ۷۰/۱ متر از سنگ مرمر است. از ازاره به بالا و نیز سراسر سقف آیینه‌کاری بود که اخیراً به جای آن‌ها کاشی نصب کرده‌اند. ۳.۱۰.
۹ - دارُالفَیْض این بنا رواقی است متشکل از رواق‌های مسجد ریاض و صفه شاه‌طهماسب که در ۱۳۴۷ش پس از تعمیر و تعریض به دارالفیض موسوم شد. طول رواق ۸۵/۱۵، عرض آن ۹۰/۵ و ارتفاع آن ۵۰/۹ متر است. کف رواق و ازاره آن به ارتفاع ۶۷/۱ متر از سنگ مرمر است. بالای ازاره کتیبه‌ای است از مرمر به عرض ۳۳ سانتی‌متر که اشعاری از قاآنی به خط نستعلیق بر آن نوشته شده است. از روی کتیبه تا سقفِ مقرنس، با کاشی‌های معرق زینت شده است. ۳.۱۰.
۱۰ - توحیدخانه رواقی است در شمال حرم بین رواق پشت سر مبارک و صحن عتیق. طول رواق ۶۰/۸، عرض آن ۳۵/۷ و ارتفاع آن ۱۵ متر است. کف رواق و ازاره آن به ارتفاع ۶۰/۱ متر از سنگ مرمر است. بالای ازاره کتیبه‌ای است به عرض ۵۰ سانتی‌متر که نام ۱۲ امام (علیه‌السّلام) به خط ثلث بر آن نوشته شده است. از بالای کتیبه تا سقف آیینه‌کاری است. توحیدخانه از شرق، دری به سوی رواق الله‌وردی‌خان و از غرب دری دیگر به سوی ایوان طلای صحن جدید دارد. ۳.۱۰.
۱۱ - حاتم‌خانی رواق (گنبد) حاتم‌خانی ساخته حاتم‌بیک اُردوبادی از امیران صفوی است که در حدود ۱۰۱۰ق/۱۶۰۱م بنا شده است. این رواق در شرق حرم واقع است و از در طلایی پایی پای مبارک به حرم راه دارد. این بنا از شرق به وسیله صفه بزرگ و مرتفعی به دارالسعاده می‌پیوندد. در شمال آن نیز صفه‌ای است که به رواق الله‌وردی‌خان راه دارد و از جنوب به کشیک‌خانه متصل می‌شود. طول رواق ۵۰/۱۳، عرض آن ۳۰/۷ و ارتفاع آن ۶۰/۱۱ متر است. کف رواق و ازاره آن به ارتفاع ۵۰/۱ از سنگ خلج و منبت است. در بالای ازاره کتیبه‌ای است به عرض ۴۰ سانتی‌متر از سنگ که بر آن قصیده‌ای حک شده است. از بالای کتیبه تا سقف، یا کاشی‌های معرق پوشانده شده است. در ۱۳۴۶ش، از ضلع جنوبی این رواق، راهی دیگر به دارالسعاده گشوده‌اند. ۳.۱۰.
۱۲ - الله‌وردی‌خان رواق (گنبد) الله‌وردی‌خان ۸ ضلعی، ساخته الله‌وردی از امیران دولت صفوی است که در شرق توحیدخانه و شمال شرقی گنبد حاتم‌خانی واقع است. ارتفاع کف رواق تا سقف گنبد ۱۹/۱۶ متر است. کف رواق و ازاره آن به ارتفاع ۹۰/۱ متر از سنگ مرمر پوشانده شده و از بالای ازاره تا سقف و خود سقف با کاشی معرق آرایش یافته است. در ۸ پهلوی این رواق، ۸ صفه و بر بالای هریک از آن‌ها صفه‌ای کوچک‌تر واقع است. صفه‌های پایین به صحن عتیق، توحیدخانه، رواق حاتم‌خانی و دارالسعاده می‌پیوندند. ۳.۱۰.
۱۴ - مسجد بالاسر این مسجد متصل به حرم است و میان آن و دارالسعاده قرار دارد. کف مسجد با ازاره آن به ارتفاع ۹۰/۰ متر از سنگ مرمر است. از بالای ازاره تا ارتفاع ۷۰/۱ متری با کاشی‌های معرق ۶ و ۸ ضلعی، تزیین گردیده است. روی دیوار‌ها و سقف مسجد در عهد ناصری آیینه‌کاری شده بود که در ۱۳۴۴ش آن را با کاشی معرق آراستند. بر دیوارهای اطراف مسجد کتیبه‌ای است به خط ثلث که آیاتی از قرآن مجید بر آن نوشته شده است. در محرابی که در کنار صفه متصل به حرم و در شرق مسجد واقع است نیز چند کتیبه هست که آیات و احادیثی بر آن نوشته شده است.
این بنا پیش از این، دیواری آجری و ساده و دارای ۳ دهانه متساوی برای رفت‌وآمد زائران بود که اغلب زنجیری به عنوان علامت بست (مأمن) برای پناهندگان به آستانه بر آن می‌آویختند. اکنون ۳ بست یکی در شرق و دیگری در غرب و سوّمی در شمال صحن عتیق وجود دارد. ۳.۱۱.
۱ - بست بالا قسمتی از بالاخیابان، از محل تقاطع فلکه تا ایوان غربی صحن عتیق را بست علیا یا بست بالاخیابان می‌گویند. در روزگار احمدشاه توسط سیدجواد ظَهیرُالاسلام (د ۱۳۴۴ش)، نایب التولیه وقت به جای دیوار آجری و ساده غرب بست، بنایی وسیع‌تر ساخته شد. در ۱۳۴۱ش آن را برچیدند و در ۱۳۴۲-۱۳۴۴ش بنای بزرگی به جای آن ساختند. طول این بنا ۳۰ و عرض آن ۲۵/۱ و ارتفاعش ۷۰/۸ متر بود که ۵ گذرگاه داشت. در نوسازی حرم و توسعه فضای اطراف آن در ۱۳۵۳ش، تغییراتی در ساختمان این بست داده شد و سپس آن را به کلی برچیدند. ۳.۱۱.
۲ - بست پایین قسمتی از پایین خیابان، از محل تقاطع فلکه تا ایوان و سردر شرقی صحن را بست سفلی یا بست پایین خیابان می‌گفتند. سمت شرق این بست مانند بست بالا بنای کهنه‌ای داشت که برچیده شد و در ۱۳۴۲-۱۳۴۴ش بنای جدیدی مانند بست بالا به جای آن ساخته شد. در ساختمان این بنا نیز در ۱۳۵۳ش تغییراتی داده شد، اما چندی بعد آن را برچیدند. سپس همراه با بست بالا تجدید بنا شد و اکنون قابل مشاهده است. در شمال این بست، ورودی رواق دارالولایه و راهرو مدرسه دو در و مدرسه پریزاد قرار دارد.
چون این بست رو به قبله است، به این نام موسوم شده است. این معنی را از نام و احوال برخی از واقفان کتاب، در وقف نامه‌های مرقوم در پشت برخی کتاب‌ها و قرآن‌ها می‌توان دریافت. کهن‌ترین نسخه‌های موجود، قرآنی است که در ۳۹۳ق/۱۰۰۳م وقف شده است. غیر از این‌ها می‌توان از قرآنی مربوط به سده ۵ق/۱۱م که توسط شَهْرْسِتّی دختر امیرابوالعباس خسرو پسر رکن‌الدوله دیلمی وقف شده، یاد کرد. مثلاً در زاویه جنوبی ایوانِ امیرعلیشیر جایی بوده به نام «قرآن‌خانه» که قرآن‌های خطی را در آنجا نگاه می‌داشته‌اند.
در وقف‌نامه کتاب غایة‌الوصول (۸۲۵ق/۱۴۲۲م) جمله «خزانةالکتب» به چشم می‌خورد. با حمله ازبک‌ها در ۹۹۸ق/۱۵۹۰م، کتابخانه نیز دستخوش چپاول شد و بسیاری از قرآن‌ها و کتاب‌های نفیس آن از میان رفت. پس از آن، شاه‌عباس با گردآوری کتاب‌های باقی‌مانده و آنچه خود او یا شیخ بهایی وقف کرد، کتابخانه جدید را پدید آورد و مدیری برای آن تعیین کرد. در روزگار افشاریان این کتابخانه دایر و مورد استفاده بود. نادرشاه نیز کتاب‌هایی وقف کتابخانه کرد.
در طومارِ علیشاه (بخش چهارم همین مقاله) اسامی کارکنان کتابخانه (در آن زمان) با ذکر شغل و حقوقشان آمده است. در روزگار قاجاریان نیز کتابخانه مورد توجه و استفاده بوده است. در ۱۳۴۲-۱۳۴۴ش بناهای قدیمی واقع در ضلع شرقی موزه را برچیدند؛ و به جای آن تالاری برای موزه در ۳ طبقه بنا نهادند، این ساختمان از جنوب به صحن موزه و از غرب به کتابخانه پیوسته و ضلع شمالی آن پشت ساختمان‌های صحن جدید واقع بود که از آن راهی به صحن جدید گشوده بودند.
این ساختمان را بعداً برچیدند و فضای آن را به محوطه صحن امام افزودند. در ۱۳۵۳ش در ضلع شرقی صحن امام، ساختمان جدیدی برای کتابخانه، خزانه و موزه با بیش از ۰۰۰ «۱۰ مـ ۲ زیربنا در ۵ طبقه ساخته شد. ۲ طبقه این بنا پایین‌تر از سطح زمین و ۳ طبقه دیگر بالا‌تر از سطح زمین است. هر طبقه از آن دارای ۰۰۰ «۲ مـ ۲ زیربناست. یکی از ۲ طبقه زیرین به خزانه آستانه و دیگری به مخزن کتاب‌های خطی و تالار نمایشگاه اختصاص یافته است. دیوارهای این ۲ قسمت دارای درهای ایمنی ویژه و دیوارهای بتونی است.
در طبقه همکف، تالار موزه واقع است. طبقه اول دارای ۲ سالن مطالعه مجزا برای آقایان و بانوان است. این بخش نیز دارای بالابَرِ ویژه کتاب و خدمات لازم است. در طبقه دوم، مخزن کتاب واقع است و بخشی از آن نیز به سازمان اداری کتابخانه اختصاص داده شده است. در سراسر این ساختمان، تجهیزات ویژه‌ای برای نگاهداری کتاب و اشیاء نفیس موزه مانند تأسیسات ایمنی، تلویزیون مداربسته، وسال آتش‌نشانی و دستگاه‌های تهویه و حرارت مرکزی و دستگاه ویژه تنظیم حرارت برای محیط نفیس نیز تدابیری به‌کاررفته است.
این قرآن‌ها و کتاب‌ها در ویترین‌های گوناگون قرار گفته است تا در معرض دید باشد. افزون بر این، تعداد زیادی مرقعات گران‌بهای خطی از آثار اساتید بزرگ خط در کتابخانه نگهداری می‌شود. تعداد قرآن‌های نفیس خطی به خط کوفی و نسخ و ثلث ۲۹۰ «۲ نسخه است که نفیس‌ترینِ آن‌ها در گنجینه قرآن نگهداری می‌شود. بسیاری از این قرآن‌ها مُذَهَّب و در تعدادی از آن‌ها تمام آیات با آب‌طلا نوشته شده است. این کتابخانه گنجایش یک‌میلیون کتاب را خواهد داشت. ۳.۱۲.
۲ - گنجینه قرآن یکی از مراکز وابسته به کتابخانه گنجینه قرآن است. در ۱۳۴۲ش، قرآن‌هایی را که از حیث خط و تذهیب و ترصیع و جلد و سایر امتیازات، منحصر به فرد بود، در یکجا به نام گنجینه قرآن گردآوردند و برای هریک کارت شناسایی تهیه کردند. تعداد قرآن‌هایی که در این گنجینه گرد آمده بیش از ۲۰۰ نسخه است. اشیاء موزه شامل سکّه‌های نفیس از دوره‌های قبل از اسلام و پس از آن، جواهرات گران‌بها، قالیچه‌های نفیس، شمشیر‌ها و خنجرهای مرصّع متعلق به امیران و حاکمان دوره‌های مختلف، منبر ، سنگاب ، شمعدان ، چلچراغ و بسیاری اشیاء دیگر است که اکنون همگی طبقه‌بندی شده و در معرض دید عموم قرار دارند. درآمد موزه صرف خرید کتاب برای کتابخانه می‌شود. سطح این دانشگاه در مجموع به ۰۰۰ «۲۲ مترمربع می‌رسد. این مؤسسه در خیابان کوه‌سنگی مشهد واقع است.
منبع: روضات الجنات، ج۶، ص۲۷۳ · نامه آستان قدس، ص۸۹
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.