دکترین
آستان قدس رضوی: دگرگونی‌های بنای حرم
اکنون نیز ۲ متر از دیوار چینه‌ایِ حرم که بنای آن منسوب به مأمون است، به جاست و بقیه بنا روی همان دیوار قرار دارد. این بنا در حمله غُز‌ها در ۵۴۸ق/۱۱۵۳م دچار آسیب شد. کاشی‌های ۸ ضلعی بسیار نفیس معروف به «کاشی‌های سنجری» که در ازاره حرم به کار رفته و اکنون در زیر قاب‌های بزرگ شیشه‌ای محافظت می‌شوند، از آثار تَرْکان زُمُرُّدملک دختر محمود سلجوقی است که پس از ۵۵۷ق/۱۱۶۱م نصب شده است. بر این کاشی‌ها، اعداد و اسامی پراکنده‌ای مانند «خمس‌مائه» و «اثنی‌عشر» و «ترکان زمردملک» و «شهید» دیده می‌شود.
همچنین می‌توان حدس زد که در ۶۱۲ق/۱۲۱۵م کاشی‌های مزبور توسط علاءالدین محمد خوارزمشاه مرمت شده و عدد «اثنی‌عشر» بر روی کاشی‌ها، باقی‌مانده «سنه ۶۱۲» است که بعد‌ها دچار ریختگی شده و رقم «ستمائه» آن از میان رفته است. از آن پس تا حدود یک قرن بعد اطلاع مستندی که حاکی از مرمت حرم باشد، در دست نیست. در پشت زاویه شمالی حرم نیز چهارچوبی است که «سنه ۷۳۵» بر آن حک شده و در خود حرم کاشی‌هایی دیده می‌شود که دارای تاریخ ۷۶۰ است، ولی نام سازنده آن‌ها معلوم نیست.
شاهرخ دومین حصار شهر مشهد را بنا کرد. روی گونزالس دوکلاویخو سفیر اسپانیا که در آن زمان مشهد را دیده است، از شکوه و عظمت بارگاه و گنبد نقره‌ای آن یاد می‌کند. سلطان حسین بایْقَرا (حکومت: ۸۷۵-۹۱۲ق/۱۴۷۰-۱۵۰۶م) که نامش در کتیبه سردرِ ایوان طلای « صحن عتیق » آمده است، به پایمردی وزیرش امیر علیشیر نوایی، نیمی از صحن عتیق فعلی را که بعد‌ها به وسیله شاه‌عباس صفوی توسعه یافت، بنا کرد. ایوان معروف به ایوان امیرعلیشیر هم در روزگار او ساخته شد. ۲.
۶ - شاه‌عباس اول شاه‌عباس اول (حکومت: ۹۹۶-۱۰۳۸ق/۱۵۸۷-۱۶۲۸م) علاوه بر توسعه صحن عتیق، طلاکاری گنبد حرم را نیز که محتاج مرمت شده بود، طی سال‌های ۱۰۱۰ تا ۱۰۱۶ق/۱۶۰۱ تا ۱۶۰۷ تجدید کرد. ۲.
۷ - شاه‌عباس دوم شاه‌عباس دوم (حکومت: ۹۹۶-۱۰۳۸ق/۱۵۸۷-۱۶۲۸م) علاوه بر توسعه صحن عتیق، طلاکاری گنبد حرم را نیز که محتاج مرمت شده بود، طی سال‌های ۱۰۱۰ تا ۱۰۱۶ق/۱۶۰۱ تا ۱۶۰۷ تجدید کرد. ایوانی هم که در ضلع غربی «دارالضیافه» قرار دارد، از بناهای الله‌وردی‌خان است. سقاخانه‌ای هم که در وسط «صحن عتیق» جای داشت، از بناهای نادری بود که سنگاب یکپارچه آن را به امر نادر از هرات آوردند و اسماعیل‌خان طلایی سقفی بر روی ستون‌های مرمر برفراز آن بساخت و روی آن را با خشت‌های طلا تزیین کرد.
به امر نادر مسیر یک نهر آب را به زیر حوض هدایت کردند تا حوض همواره پرآب باشد. این سقاخانه با مختصر تغییراتی، اکنون نیز برجای است ابراهیم‌خان برادر نادر نیز «هر دو درِ صحن را تَنْکه نقره گرفت». ایوان و سردر شمالی صحن عتیق معروف به « ایوان شاه‌عباسی » هم به تصریح کتیبه‌ای که بر آن قرار دارد، در ایام محمدشاه مرمت شده است. « توحید خانه مبارکه » نیز در زمان نیابت تولیت عضدالملک در ۱۲۷۶ق/۱۸۵۹م مرمت گشته است. همو در ۱۲۷۵ق/۱۸۵۸م دستور داد روی نقاشی‌ها و کاشی‌های نفیس حرم را آیینه‌کاری کنند. از همین رو، این ایوان معروف به « ایوان ناصری » گردید. ۲.
۱۰ - مظفرالدین شاه در ایام مظفرالدین شاه (حکومت: ۱۳۱۳-۱۳۲۴ق/۱۸۴۸-۱۹۰۶م) نیز هر ۲ صحن جدید و عتیق تعمیر شدند. کتیبه‌ای که در سمت راست دیوار داخلی ایوان و سردرِ غربیِ صحنِ عتیق به خط نستعلیق نوشته شده، بر این معنی تصریح دارد. در سال‌های ۱۳۴۲-۱۳۴۴ش که فضای حرم از سمت «بالاسر مبارک» توسعه یافت، سقف مسجد بالاسر را نیز که فرسوده شده بود، برداشتند و پس از ایجاد سقف مسجد بالاسر را نیز که فرسوده شده بود، برداشتند و پس از ایجاد سقف بتونی، دیگرباره آن را کاشی‌کاری و تزیین کردند.
ضلع شمالی حرم نیز توسعه یافت و به رواق « دارُالشُّکر » متصل شد. محراب قدیمی این مسجد که در ضلع جنوبی قرار داشت، بر اثر توسعه و تعمیرات ازآنجا برداشته شد و به موزه انتقال یافت. از اقدامات دیگری که در این دوره انجام گرفت، ایجاد ساختمان بزرگ موزه و کتابخانه و ساختمان اداری و توسعه خیابان‌های اطراف حرم و ایجاد فضای سبز را می‌توان ذکر کرد.
منبع: احسن التقاسیم، ج۲، ص۳۳۳ · الکامل، ج۹، ص۴۰۱ · تاریخ بیهقی، ج۱، ص۴۱۳، به کوشش قاسم غنی و علی‌اکبر فیاض، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۶۳ش · عالم‌آرای نادری، ج۱، ص۲۰۳، به کوشش محمدامین ریاحی، تهران، زوار، ۱۳۶۴ش · منتخب التواریخ، ص۶۳۳-۶۳۵، تهران، علمی، ۱۳۵۲ش
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.