پس از اینکه سیر تاریخی تحولات دینپژوهی و جریانهای سیاسی اجتماعی را که به نحوی از دینپژوهی و نوگرایی دینی در ۷۰ سال اخیر بهره گرفته بودند بررسی کردیم. اینک به انواع آسیبهایی که بر دینپژوهی و دینپژوهان معاصر وارد است میپردازیم. البته نمونههایی که در اینجا خواهد آمد کاملاً استقرایی است و میتوان نمونههای بیشتری را هم شناسایی کرد. ۷.
۱ - جزءنگری یکی از آسیبهایی که به جد بر بسیاری از دینپژوهان معاصر وارد است آسیب جزءنگری به جای کلنگری است که این آسیب در تاریخ دینپژوهی معاصر نمونهها و مصادیق فراوانی دارد و اگر کسی میخواهد اسلامشناسی دقیقی داشته باشد که کل اسلام را به عنوان واحد حقیقی بشناسد و اگر میخواهد از بخشی از اسلام سخن بگوید، حتماً ذکر کند که این، مربوط به فلان بخش از اسلام است. مثلاً ما نمیتوانیم ادعا کنیم که کل اسلام «توحید» است یا کل اسلام «معاد» است یا کل اسلام «نماز» است.
توحید یا معاد یا نماز هر کدام بخشی از اسلام هستند. کل اسلام مجموعهای از اعتقادات و احکام و اخلاق است. برخی از دینپژوهان در معرفی دین بخشی از اسلام را به جای کل اسلام معرفی میکنند. مثل اینکه اگر شما بخواهید این مسجد را توصیف کنید بگویید این مسجد محراب دارد. این درست است ولی همه مسجد محراب نیست بخش دیگری هم دارد که شما در توصیف مسجد از آنها غفلت کردهاید. ۷.۱.
۱ - بازرگان مثلاً مهندس بازرگان در اواخر عمرشان سخنرانی داشتهاند تحت عنوان «خدا و آخرت» تنها برنامه انبیا یا تنها هدف دین اسلام و هدف انبیا را در دو چیز خلاصه کرده است:
۱. خدا ؛
۲. آخرت . او تصریح میکند که اسلام به مسایل اجتماعی و سیاسی نپرداخته است. دقیقاً بر خلاف دیدگاهی که در حدود نیم قرن از آن دفاع کرده است. اگر سخنرانی ایشان تحت عنوان خدا در اجتماع که بعدأ به صورت رسالهای در مجموعه آثار ایشان چاپ شده مطالعه شود معلوم میشود که بازرگان تأکید خیلی اکید و شدیدی دارد که دین اسلام یک دین اجتماعی و سیاسی است که برنامهریزی برای اداره جامعه و اقتصاد و... دارد. این سخنرانی مربوط به گذشته است اما در سخنرانی ایشان که باید او را به عنوان بازرگان متأخر یاد کنیم در واقع ۱۸۰ درجه از رویکرد نخست خود دست کشیده و کل اسلام تعالیم آن را منحصر به خدا و آخرت میداند.
همین موضوع انگیزه مبارزه او با بهاییت میشود. البته این موضوع که کسی بگوید هدف من و برنامه من این است که مباحث اعتقادی را تبیین کنم و خود را متولی احکام شرعی نمیدانم اشکالی ندارد. گاه میشود فرد یا جریانی در مقام اجرا، جهت خاصی پیدا میکند، این اشکال ندارد، اماگاه کسی اسلام را به گونهای معرفی میکند که گویا اسلام فقط منحصر در مسایل شرعی است، این رویکرد را ما در برخی از روحانیون سنتی هم میبینیم که کل اسلام را در چند مسأله شرعی میدانند.
وقتی مسایل اعتقادی و اجتماعی مطرح میشود صریحاً از ورود در این مباحث امتناع میکنند و این امتناع به گونهای است که گویا اسلام کاری به این مباحث و مسایل ندارد نه اینکه او بر این مباحث تسلط ندارد. انجمن حجتیه هم دقیقاً چنین گرایش داشتند. آنچه را از اسلام میشناختند منحصر بود در موضوع امام زمان (عجّلاللهفرجهالشریف) و مبارزه علیه بهاییت ولاغیر. اسلام که منحصر به این مسایل نیست در اسلام دهها و صدها عنصر دیگر وجود دارد که باید شناخت و تبیین کرد.
برای مطالعه بیشتر میتوان به مجموعه آثار ایشان جلدهای ۱۶، ۱۸، ۲۳ و ۲۹ مراجعه کرد. مثلاً در جلد ۲۳ مجموعه آثار خود میگوید: اسلام رفورمیستی اسلام بیدردهایی است که با زمان حاضر خو کردهاند و در عین حال اسلام متناسب با آن را میجویند در حالی که اسلام انقلابی اسلامی است که اساساً از آغاز، جهانبینیاش انقلابی است بنابراین آرمانهایی که از آن بر میآید نیز انقلابی خواهد بود. شریعتی میگوید: «این پیشنهاد و نظریه من نیست، بینش و روح اسلام نخستین است که دو امام زمان ، دو امامت در شیعه و اسلام وجود دارد.
من میگویم فقط این نیست. او میگوید این یک اسلام است، اسلام دیگری هم داریم، که مجموعهای از علوم، معارف، دانشها و اطلاعات بسیاری از قبیل فلسفه ، کلام ، عرفان ، اصول ، فقه ، رجال و غیره است. و گرنه علوم اسلامی یک رشته خاص علمی است که یک مستشرق هم میتواند فرا بگیرد یک کج اندیش مرتجع، و یا یک بد اندیش هم میتواند آن را داشته باشد. شریعتی ویژگیهای محرک و جنب و جوش و تکامل و بالندگی را به اسلام و عقیده و ایدئولوژی نسبت میدهد و اسلام فرهنگ را آن قدر تنزّل میدهد که یک آدم مستشرق، مرتجع، کجاندیش و بد اندیش هم میتواند آن را داشته باشد.
به هر حال شریعتی وقتی از تشیع نام برد چنین تشیع و اسلامی را مطرح میکند. من هرگز ادعا نمیکنم که اسلام جنبه انقلابی، حرکت و آرمانگرایی ندارد بلکه میگویم اسلام فقط این نیست. آسیبی که بر این دینپژوهی وارد است این است که اسلام جزءنگر به جای اسلام کلنگر قرار داده است. البته ایشان فرمایش خوبی دارد که نباید از آن غفلت کرد. عین مطلب ایشان ـ که کاملاً مطلب درستی است ـ این است: «از نظر من اسلام تقسیم نمیشود به مذاهب شیعه ، سنی ، مالکی ، حنفی .
جعفری و انواع اینها ـ البته این تقسیمها در جای خود درست است ـ از نظر من اسلام تقسیم میشود به مذهب منحط، منحرف، منجمد، بسته و اسلام راستین و مترقی». بیایید در خانقاه بنشینید و هو هو بگویید، هنوز هم جزء مخالفان صد درصد دفاع مقدس هستند. خوب تصور کنید، عراق به کشور ما حمله کرده، مناطقی را اشغال کرده است. اگر فردی کار به اسلام هم نداشته باشد باید برود از مملتکش دفاع کند. آقایان صوفی میگفتند: نه بیخود میگویید، اسلام این نیست.
یعنی چنین حرکتها و افرادی در آن زمان وجود داشته و حالا هم هست. شریعتی چنین دردی داشت و این درد کاملاً به جا بود. ما به ایشان حق میدهیم. بله افرادی هستند که اسلام راکد، ساکت و آرام و ایستا را تبلیغ میکنند. شریعتی میگوید چنین اسلامی از زمان خود پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) بوده است. این دو جور فهمیدن اسلام و دو نوع اسلام را هم در صدر اسلام داشتهایم. دو جور تلقی از اسلام بود. در جریان جنگ بدر بود. در جریان جنگ احد دشمن مراکز حساس را فتح کرد مگر همین مسلمانان نبودند که فریاد زدند رسول الله (صلیاللهعلیهوآله) کشته شد، عقب نشینی کنید، این هم یک تلقی از اسلام بود.
این یک آسیب است که اسلام به گونهای معرفی شود که گویی دینی عزلت گراست. اما از طرف دیگر هم نباید برای حفظ یک چیز از چیز دیگر غائب شد. حَفِظت شیئا و غابَت عنکَ اشیاء. در اسلام هم باید در شرایط خودش به دنبال نهضت علمی و تعلیم و تعلم بود و هم به موقعش اسلحه گرفت و جنگید و حج را نیمه کاره رها کرد و همه چیز خود را در نبرد با یزید تقدیم کرد و به اسارت خاندان رضایت داد. اگر بوعلی به تدوین قانون و شفا نمیپرداخت آیا در تمدن اسلامی ، بالندگی با این کیفیت شکل میگرفت؟
لذا این یک آسیب جدی است که ما از آن به آسیب جزءنگری به جای کلنگری تعبیر میکنیم. در این زمینه موارد فراوانی وجود دارد که به همین مقدار بسنده میکنیم. البته باید توجه داشت که چنین نگاهی و آسیبی، ضربههای بیدینی و الحادی بسیاری را به جوانان آن زمان وارد ساخته است. معرفی اسلام به عنوان یک مکتب صرفا انقلابی، با بعد تحرک و جنب و جوش آن و غفلت از بخشهای معرفتی، علمی و اعتقادی آن باعث میشد که وقتی همین جنبش از اسلام را با مارکسیسم مقایسه میکردند، میدیدند مارکسیسم خیلی پر طمطراقتر، این حرفها و شعارهای انقلابی را دارد لذا گفتند: حالا که اسلام این است چه اشکال دارد ما اسلام را رها کنیم و سراغ مارکسیسم برویم.
مجتبی طالقانی بر اساس گفتههای خود ابتدا به شدت تحت تأثیر آثار بازرگان و شریعتی بود و به چنین اسلامی گرایش پیدا کرد. ولی وقتی دید مارکسیسم خیلی قویتر این حرفهای انقلابی را میزند به سمت مارکسیسم سوق پیدا کرد و کمونیست شد. بخشی از این نامه که خطاب به پدرش نوشته شده این است: «پدر عزیز! امیدوارم خوب و سالم باشی. حدود دو سال است که تماسی با هم نداشتهایم. طبیعتاً چندان هم از وضعیت هم خبر نداریم. در اینجا سعی من این است که ذهن آموزگار هم رزمی را که مدتها با یکدیگر در یک سنگر علیه امپریالیسم و ارتجاع مبارزه کردهایم نسبت به پروسهٔ حرکت و وضع مبارزاتیام روشن کنم.
جریاناتی که در سازمان ( مجاهدین خلق ) پیش آمد یعنی تحولات ایدئولوژیک، بازتاب وسیعی در جامعه داشته که حتما شما هم در جریان آن بودهاید.» مجتبی طالقانی بر اساس گفتههای خود ابتداء به شدت تحت تأثیر آثار بازرگان و شریعتی بود و به چنین اسلامی گرایش پیدا کرد. از موقعی که در خانواده خود را شناختهام به علت تهاجم همه جانبه رژیم علیه ما، خود به خود رژیم (شاه) را دشمن اصلی و خونی خود میدیدم و از آن زمان، مبارزه را در اشکال مختلف آن شروع کردم.
این رویکرد و همینطور تبلیغات ضد کمونیستی آنها وقتی با ترویج این مسایل قشری هم جهت میشد مسلماً تأثیر وارونهای روی من میگذاشت در حالی که همچنان به عناصر مبارزه جوی اسلام پای بند و معتقد بودم، خصوصاً وقتی مسائل ظاهراً جدیدی از اسلام به وسیله شریعتی و امثال او مطرح میشد ـ یعنی ادامه همان تلاش که سالها به وسیله مهندس بازرگان انجام شده بود ـ بلافاصله به سوی آن کشیده میشدم. ولی بعد از هیجانات اولیهای که در برخورد با این قبیل مسائل جدید معمولاً به آدم دست میدهد، چون دیدم این نیز نمیتواند واقعاً به من راهی را نشان دهد و مسائل مبارزه را روشن کند و در نتیجه نمیتواند دردی را دوا کند آن ذوق و شوق اولیه از بین میرفت.
به این ترتیب بود که من توانستم با چهرههای مختلفی از مذهب از نزدیک برخورد کرده و تاحدی که میتوانستم آنها را بشناسم در حالی که به دستاورد عملی که گره گشای حقیقی راههای مختلف مبارزات باشد نرسیده بودم همگام با این شدم و جریانات، جست و گریخته با مارکسیسم آشنا میشدم و مهمترین نتیجه این آشنایی مقدماتی این بود که آن خوف و هراسی که از تمام جهات از مارکسیسم به من تقلین شده بود نه تنها از بین رفت بلکه حتی به سمت آن گرایشاتی نیز پیدا کردم.
در این شرایط، آغاز جنبش مسلحانه و ظهور سازمان (مجاهدین خلق) باعث پیدایش نقطه عطفی در جریان فکری افرادی مانند من شد. طبیعتاً مرا به سوی خود میکشاند زیرا این ایدئولوژی هم قسمتهایی از اسلام و هم مذهب انقلابی را تواماً ترویج میکرد و این برای من کاملاً ایدهآل بودند لذا این ایدئولوژی بلافاصله برای من به صورت اصلی قبول شده در آمد. مخصوصاً وقتی میدیدم که انقلابیونی با عمل انقلابی خود، صداقت و پایبندی خ. ر. ب. این اصول، ثابت کردند و در عین حال توانسته بودند این تناقض را به صورتی حل کنند، در موضوع خود استوارتر شده و اطمینان بیشتری پیدا کردم...
و لیکن مذهب به هیچ وجه و واقعاً به هیچ وجه نمیتوانست کوچکترین مسأله سیاسی استراتژیک و ایدئولوژیک مرا حل کند، بلکه به واسطه نقطه ایدهآلیستی آن شدیداً استنباطات ما را از پراتیک مبارزاتی خودمان، از واقعیتهایی که در جهان جاری است و از مبارزات خلقها به انحراف میکشاند! مسأله اصلی حل مشکل جنبش و از بین بردن موانعی است که در مقابل آن قرار دارد و این چیزی است که تنها با برخورد صادقانه با جهان و قوانین تحول جامعه و تاریخ و غیره به دست میآید یعنی همان چیزی که مارکسیسم کشف کرده است!
وقتی نگاه جزءنگری به اسلام باشد و اسلام جامع نگر و کل نگر نباشد و فقط بخشی از اسلام مورد توجه قرار گیرد و بخشهای دیگر مورد غفلت قرار گیرد ممکن است آن بخش کم کم توسط آلترناتیوها و بدیلهای دیگری به حاشیه رانده شود. این یک آسیب جدی است که ما از آن به آسیب جزءنگری به جای کلنگری تعبیر میکنیم. ۷.
۲ - مغالطه اشتراک لفظی یکی از آسیبهایی که به برخی از دینپژوهان (اعم از متخصص یا غیر متخصص) وارد است گرفتار شدن در مغالطه اشتراک لفظی است. یعنی یک لفظ را که دارای دو معناست، یک معنای آن را گرفتهاند ولی نتایجی را بدست آوردهاند که مربوط به معنای دیگر آن لفظ است. براساس این نظریه همه ادیان موجود اعم از آسمانی و زمینی، تحریف شده و تحریف نشده، الهی و بشری، حقاند و حق برابرند و طبعاً همه کسانی که به این ادیان معتقدند اهل رستگاری و نجاتاند و به بهشت میروند.
او میگوید: اگر به اعتقاد شیعیان تنها اقلیت شیعه اثنی عشری و به اعتقادی یهودیان، تنها اقلیت دوازده میلیونی یهودی مهتدی و هدایت یافتهاند و بقیه همه ضال و کافرند، پس در این صورت هدایتگری خداوند کجا تحقق یافته است و نعمت عام هدایت او بر سر چه کسانی سایه افکنده است؟ و خداوند برخی انسانها را هدایت نمیکند پس آنها را هم نباید وارد دوزخ کند. ۷.۲.۱.
۱ - به کارگیری مغالطه این گونه بحث کردن دقیقاً مغالطه «در باز است، باز پرنده است، پس در پرنده است» را به ذهن متبادر میکند. زیرا هدایت دو معنی دارد همانطور که کلمه باز دو معنی داشت: معنی اول نشان دادن راه، معنی دوم ایصال به مطلوب و دست کسی را گرفتن و به مقصد رسانیدن. وقتی میگوییم خدا هادیِ مطلق است آیا معنیاش این است که خداوند به زور و اجبار دست همه مردم را میگیرد و هدایت میکند و به مقصد میرساند؟ درحالیکه یکی از صفات انسان داشتن اختیار است و خدا فرموده است: «إِنَّا هَدَیْناهُ السَّبِیلَ إِمَّا شاکِراً وَ إِمَّا کَفُوراً» هادی مطلق بودن خدا به معنای ارائه طریق است لکن قوم انبیاء هم کارشان این بوده است که راه را نشان مردم بدهند و به آنها بشارت و انذار بدهند و قرآن بر این نکته تأکید فرموده که هیچکس را نمیتوان به زور هدایت کرد، «عَلَیْهِمْ بِمُصَیْطِرٍ» نقش پیامبران نقش هدایتگری به معنای ارائه طریق است نه ایصال به مطلوب؛ زیرا ایصال به مطلوب لازمهاش جبر است و همه مردم مهتدی میشوند.
یعنی مهتدی میشوند به معنای ایصال به مطلوب. آیا از این مقدمه میتوان این نتیجه را گرفت؟ در اینجا هدایت که حد وسط است دو معنا دارد: ارائه طریق و ایصال به مطلوب، پس این نتیجه منتج نیست. من موضوع مصلحت را به تفصیل در کتاب گفتمان مصلحت در پرتو شریعت و حکومت بررسی کردهام. شیعه که مصلحت را قبول ندارد. گروهی از روشنفکران گفتند امام سکولار شده است، زیرا مصلحت را نظامهای سکولار مطرح کردهاند. من در کتاب گفتمان مصلحت در پرتو شریعت و حکومت تلاشم این بوده است که اثبات کنم امام با طرح «مصلحت» نه گرایش به اهل تسنن پیدا کرده و نه سکولار شده است، چون مصلحتی که امام مطرح کردند نه به معنای مصالح مرسله اهل سنت است و نه به معنای مصلحتی است که سکولارها میگویند.
مصلحتی که امام مطرح میکند این است که اگر احکام شرعی اسلام با هم تزاحم پیدا کردند از نظر شیعه حکم اهم بر مهم باید مقدم شود. تشخیص حکم اهم بر مهم به تشخیص مصلحت است. مثلاً چنانچه شخصی بخواهد غریقی را از رودخانهای نجات دهد چنانچه ناچار شود از زمین غصبی عبور کند تزاحم دو حکم است، چون عبور از زمین غصبی حرام و نجات غریق واجب است. وقتی دو حکم شرعی با هم تزاحم پیدا کردند هر دو را نمیشود با هم انجام داد، یا باید دست از غریق برداشت که غرق شود یا از زمین غصبی عبور کرد.
در اینجا عقل حکم میکند اهم بر مهم مقدم است، مصلحت این است که شما غریق را نجات بدهید، از زمین غصبی هم که عبور کردهاید اشکال ندارد. هر دو حکم شرعیاند که در مقام تحقق با هم تزاحم پیدا کردهاند، لذا اهم بر مهم مقدم میشود. سکولارها که این را نمیگویند، آنها اصلاً احکام شرعی را کنار میگذارند و خندقی عمیق بین نیازهای اجتماعی، سیاسی و دین حفر میکنند و اصولاً کاری به احکام دین ندارند. این مصلحت با دیدگاه اهلسنت هم تفاوت دارد که پرداختن به آن فرصت بیشتری میطلبد.
دوستان میتوانند برای آگاهی بیشتر به همان منبعی که معرفی کردم رجوع کنند. این یک نوع مغالطه اشتراک لفظی است. لفظ مصلحت در نظام سیاسی شیعه و دیدگاه حضرت امام با لفظ مصلحت در فقه اهل تسنن با لفظ مصلحت در نظامهای سکولار یکی است ولی معناها متفاوت است و سه معنا دارد. ۷.
۳ - سرقت دیدگاهها آسیب سرقت دیدگاهها آسیبی شایع و رایج است که متأسفانه در دینپژوهی دو دهه اخیر بیشتر از گذشته رواج داشته است. یعنی قائل آن دیدگاه را ذکر میکردند که اگر کسی میخواست دنبال کند، بفهمد این دیدگاه از کیست و سابقه و لاحقهاش چیست. متأسفانه این روش درست و منطقی و علمی در میان برخی از نویسندگان دو دهه اخیر کمتر دیده میشود. به راحتی میآیند نظریه تجربه دینی را مطرح میکنند بدون اینکه بگویند از کجا شروع شده، چه کسی آن را مطرح کرده بعدها منتقدان اینها آمدهاند و اینها را لو دادهاند.
البته چه بسا در کلاسهای آکادمی مأخذ این مباحث بیان شده ولی این بحثها وقتی وارد جامعه شده و از ناحیه برخی روشنفکران، بسترسازی اجتماعی میشده است به ذکر منابع نمیپرداختند. بحث تجربه دین را اول بار شرایر ماخر و ویلیام جمیز مطرح کردند و اصولاً با همین عنوان کتاب داشتهاند. بحث ذاتی و عرضی را اول بار هگل مطرح کرده است. شما که میخواهید نظریهای را مطرح کنید، اقتضای علمی این است که بگویید اول بار این نظریه را چه کسی مطرح کرده، نقدهای مطرح شده چه بود و...
حال کار ندارم وقتی نظریه هرمنوتیک گادامر را مطرح میکنند منتقدان را اصلاً نام نمیبرند، نقدها را هم نمینویسند. لذا برخی فکر میکنند این نظریه، آخرین نظریه مقبول غرب است و همه غربیها آن را پذیرفتهاند. این حرفها که مربوط به قرن نوزده و اوائل قرن بیستم است. نقدهای بسیاری هم بر این مباحث شده چرا آنها را نمیگویید؟ ما فکر کردیم شما حرف جدیدی بعد از این نقدها دارید! البته چون این بحثها در جامعه ما کمتر مطرح شده طبیعی است که شناخته شده نیست، در جامعه عام آمریکایی هم شناخته شده نیست. البته در محافل علمی شناخته شده است. ۷.۳.
۲ - روشنگری یک کتاب اخیراً یکی از دوستان کتابی را منتشر کرده است که ظاهراً عنوانش «نوگرایی دینی» است. این یک آسیب است، مثلاً نظریه هایزربرگ یا نسبیت انیشتاین را به گونهای مطرح کنم که مخاطب بپندارد که این نظریه ابداعی بنده است، ولی وقتی بداند این حرف را انیشتاین زده و بعد از او هم کسانی مانند پروفسور عبدالسلام و دیگران مطالب دیگری را مطرح کردهاند و فیزیک را دچار تحول و تتور فراوان کردهاند مخاطب به راحتی به سوابق و لواحق بحث اشراف و آگاهی پیدا میکند و زودتر به نتیجه میرسد.
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
