دکترین
آسیبشناسی دینپژوهی معاصر: سیر تاریخی جریانهای فکری
برای اینکه مخاطبین در فضای بحث قرار گیرند ابتدا ضرورت دارد مروری بر جریانهای فکری معاصر در هفت دهه اخیر صورت گیرد تا این بحث روال تاریخمند و توصیفی داشته باشد پس از آن به بررسی مصادیق آسیبشناسی خواهیم پرداخت. وقتی دانشگاه تهران تأسیس شد جریانهای مارکسیستی، ملیگرا، و جریانهای مذهبی فعالیتشان را یا شروع کردند یا با رویکردی جدید کار خود را آغاز کردند. ۶.
۱ - جریانشناسی مارکسیسم فعالیت جریانهای مارکسیتی در ایران به روزگار بعد از جنگ جهانی اول یعنی در فاصله سالهای ۱۹۱۸ ـ ۱۹۱۴ بر میگردد. چهار سال بعد در سال ۱۳۱۶ یک گروه ۵۳ نفره که برخی تحصیل کرده مرکز نشر اندیشههای مارکسیستی در آلمان شرقی سابق بودند با تأثیرپذیری از اندیشههای ارانی فعالیت کمونیستی خود را آغاز کردند ولی طولی نکشید که توسط دولت رضا خان جمعیت آنها متلاشی شد و عدهای دستگیر شده و به زندان محکوم شدند. پس از شکست دیکتاتوری رضاخان و تبعید او، حزب توده در مهرماه ۱۳۲۰ رسماً با حمایت روسها در ایران تأسیس شد.
(حدود ۶۲ سال پیش) شوروی به شدت از حزب توده حمایت میکرد اما در مجموع حزب توده نتوانست توفیقی را در آن زمان بدست آورد. دلیل عمدهاش این بود که مردم تصویر مثبتی از شوروی نداشتند. و از طرف دیگر حزب توده با ملی شدن صنعت نفت و مصدق مقابله میکردند و با عقاید اسلامی مردم که به دلیل فعالیت مذهبیها روز به روز تقویت میشد مخالفت میکردند. این عدم اقبال عمومی و دیگر عوامل باعث شد که حزب توده در آن زمان ضربه مهلکی خورد. ۶.
۲ - جریان جبهه ملی در این فاصله جریان جبهه ملی کار خود را شروع کرد. بقایای جریان مشروطیت در ایران به همراه جمعی از صاحبمنصبان دوران رضاخان جمع شدند و در ۲۵ اسفند ماه ۱۳۲۸ جبهه ملی را تشکیل دادند. البته جبهه ملی همانطور که از نامش پیداست یک حزب واحد نبود بلکه تشکلی بود که از احزاب مختلف با اهداف واحد گرد هم آمده بودند. جبهه ملی چند حزب داشت از جمله: حزب ایران به رهبری الله یار صالح ، سازمان نظارت بر آزادی انتخابات به رهبر بقایی (ناگفته نماند بقایی در دزفول طرفدارانی داشت و بعدها به همراه خلیل ملکی حزب زحمتکشان را راهاندازی کرد).
حزب ملت ایران به رهبری داریوش فروهر ، حزب خداپرستان سوسیالیست به رهبری محمد نخشب. در اردیبهشت ۱۳۳۰، جبهه ملی فعالتر شد اما در جریان کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ جبهه ملی افول کرد و کنار رفت. بقایای این تشکل در ۲۳ مهرماه ۱۳۳۹ جبهه ملی دوم را تشکیل دادند که کاری از پیش نبردند و شکست خوردند. برای بار سوم در سال ۱۳۴۴ جبهه ملی سوم شکل گرفت ولی همان گونه که حزب توده دچار آسیب جدی شده بود جبهه ملی نیز نتوانست توفیقی در میان مردم بدست آورد. ۶.
۳ - رویکرد به دین شکست دو جریان کمونیستی یعنی حزب توده و جریان ملیگرایی یعنی جبهه ملی، درک جدیدی در عناصر سیاسی ایجاد کرد. فعالان سیاسی متوجه شدند که چون توده مردم مذهبیاند و به اعتقادات دینی خود پایبند هستند جدا کردن آنان از دین و مذهب تحت هر عنوانی غیرممکن و محال است. دقیقاً از سال ۱۳۴۰ به بعد تمام جریانهای سیاسی کشور متوجه شدند که باید حرکت سیاسی و اهداف سیاسی خود را با دین عجین سازند زیرا امکان تبلیغ سیاست منهای دیانت در میان مردم عملی نیست.
نهضت آزادی با حفظ اصالت ملی و اهداف سیاسی خود تلاش کرد از دین استفاده کند ولی اکثر بانیان آن دارای تحصیلات دانشگاهی بودند و با اندیشهها و علوم جدید آشنایی داشتند. مهندس بازرگان در مکانیک و ترمودینامیک آشنایی داشت. آنان با استفاده از آموزههای علمی به تفسیر قرآن پرداخته و بدین ترتیب رویکرد جدیدی را در تفسیر فهم دین بوجود آوردند. در تفسیر پرتوی از قرآن رویکرد ایشان رویکردی کاملا علمی است البته من در مقام نقد نیستم در مقام توصیف هستم در هر صورت تمام گروهها و فعالان سیاسی متوجه شدند بدون رنگ و صبغه دین و بهرهگیری از آموزههای دینی نخواهند توانست فعالیت سیاسی بنمایند.
لذا لازم شد برای خود یک دینپژوهی داشته باشند. دینپژوهی نهضت آزادی استفاده از یافتههای جدید در فهم و تفسیر قرآن و دین بود این کار در آن دوران به شدت مورد استقبال قرار گرفت با همین ابزار و متد بود که اطلاعیههایشان را مینوشتند. البته اعضای نهضت آزادی یک دسته نبودند، برخی دارای گرایش قوی دینی بودند مثلاً در سال ۴۲ تمام اطلاعیهها و بیانیههای نهضت آزادی را جلالالدین فارسی مینوشت. او از عناصر فعال نهضت آزادی بود که بعدها جدا شد.
اعلامیههایی که به قلم فارسی و به عنوان اعلامیههای نهضت آزادی صادر میشد بسیار انقلابی و اسلامی بود که در همان وقت مودر اعتراض برخی عناصر نهضت آزادی قرار میگرفت. دلیل اصطکاک و اختلاف بازرگان و فارسی در دوران پس از پیروزی انقلاب اسلامی به همین اختلاف دیدگاهها در گذشتههای دور میرسید. و به دنبال پیوند میان علوم جدید و دین بودند، عموماً فلسفه ستیز بودند، و این ویژگی در بازرگان بیشتر بود. بازرگان در کتاب راه طی شده این دیدگاه را مطرح میکند که بشر با علوم تجربی به جایی رسیده که انبیاء خواستهاند بشر را برسانند. ۶.
۵ - سازمان مجاهدین خلق برخی از شاگردان بازرگان که از ابتدا در گروه نهضت آزادی حضور داشته و مقداری انقلابیتر بودند از نهضت آزادی جدا شدند و در سال ۱۳۴۴ شمسی سازمان مجاهدین خلق را پایهریزی کردند. افرادی چون محمد حنیفنژاد ، سعید محسن ، نیک بین (معروف به عبدی) و عدهای دیگر مانند علی میهندوست و حسین روحانی که بعداً ملحق شدند در واقع شاخهٔ جوان نهضت آزادی بودند که خارج از کشور فعالیت داشتند و در ادامه، فعالیتشان را داخل قویتر کردند.
تمام اطلاعیهها، بیانیه، و همچنین نشریهای این سازمان در طی سالهای ۵۰ تا ۵۷ در خارج از کشور منتشر میشد. حنیفنژاد که از مؤسسین سازمان مجاهدین خلق بود که توسط رژیم شاه اعدام گردید کتابی به نام راه انبیاء راه بشر نوشت که این کتاب دقیقا برگرفته از کتاب راه طی شدهٔ بازرگان است. کتاب دیگری از سوی سازمان مجاهدین خلق به نام متدولوژی یا شناخت منتشر شد که توسط جمعی، مطالعات اولیهاش صورت میگرفت و توسط حسین روحانی نوشته شد.
روحانی متولد ۱۳۲۰ و متولد در مشهد بود او بعدها مسؤول کمیته پیکار تهران شد، یکی دو بار دستگیر شد و توبه کرد و از عقایدش دست کشید. وی به دلیل شرکت در جنایات حزب کومله در بهمن ۶۰ دستگیر و در ۱۴ بهمن همان سال اعدام گردید. روحانی یکی از مهمترین مانیفیستهای سازمان مجاهدین خلق بود. مطالب کتابهایی چون کتاب راه طی شده حنیفنژاد و «شناخت» حسین روحانی به شدت متأثر از تفکرات مارکسیستی بوده است اما مارکسیسم آنها مانند حزب توده خالص نبوده بلکه آمیخته با اندیشههای دینی بوده است.
شیوه آنها این گونه بوده است که از آموزههای دینی برای توجیه و تبین آموزههای مارکسیستی بهره میگرفتند یعنی برای آنها، اندیشههای مارکسیستی اصل و آیات قرآنی فرع بود. کتابهای بعدی سازمان مجاهدین خلق، کتاب تکامل نوشته علی میهندوست و امام حسین (علیهالسلام) به قلم احمد رضایی بود که رگههای تفکر التقاط با مارکسیسم در آنها به وضوح دیده میشود. ۶.۵.
۲ - کنار گذاشتن مبانی دینی سازمان مجاهدین خلق تفکر مارکسیستی را با اسلام در آمیخت. بعدها سازمان مجاهدین خلق در شهریور ۱۳۵۴، بیانیهای منتشر کرد و در آن بیانیه به طور علنی از کنار گذاشتن مبانی و آموزههای دینی و اسلامی و پذیرفتن کامل تفکر مارکسیستی دفاع کرد و در یک عقبگرد و حرکت قهقرایی، به اندیشههای مارکسیستی حزب توده برگشتند. استدلال صادرکنندگان بیانیه در توجیه این حرکت، منطقی بود، آنها میگفتند ما نمیتوانیم مبانی ماتریالیستی را از آموزههای ماتریالیستی جدا کنیم و نمیتوانیم از یک طرف مبانی ماتریالیستی را بپذیریم و از طرف دیگر بخشهایی از اسلام را هم معتقد باشیم.
چون آموزههای ماتریالیستی مبتنی بر مبانی ماتریالیسم است، وقتی آموزههای ماتریالیستی مبتنی بر مبانی ماتریالیسم است، وقتی آموزههای آنها را پذیرفتیم اسلام را نمیتوانیم بپذیریم. و این گونه بود که سازمان مجاهدین خلق را کنار گذاشتند و از همان زمانی بود که اقبال و حمایتی از سوی مردم نسبت به این سازمان صورت نگرفت چون بافت فکری مردم ایران، مذهبی بود و این حرکت اعراض از دین، مقبولیتی برای آنان در میان مردم باقی نگذاشت. به همین دلیل است که مردم ما احزاب سیاسی اجتماعی را که گرایش دینی ندارند طرد میکنند. ۶.
۶ - حسینیه ارشاد از جمله جریاناتی که بحثهای دینپژوهی داشتهاند جریان فکری حسینیه ارشاد است. اینکه تمام افراد فعال در حسینیه ارشاد دینپژوه بودهاند یا خیر بحث دیگری است اما به عنوان مرکزی که فعالیت دینپژوهی داشتهاند مورد بررسی قرار میگیرند. حسینیه ارشاد در سال ۱۳۴۶ تأسیس شد، سه عنصر مهم که در تأسیس این مرکز نقش داشتهاند عبارتند از:
۱. محمد همایون به عنوان منبع مالی
۲. ناصر میانچی به عنوان مدیر
۳. انگیزه استاد، پاسخگوی به پرسشهای جدید جوانان با حفظ مبانی اسلام بود. استاد، اندیشههای دینی را در قالبهای جدید به مردم و مخاطبان خود به ویژه جوانان عرضه میکرد. هیچگونه محدودیت و منعی برای فعالیتهای حسینیه ارشاد ایجاد نکرد و دقیقاً اوج فعالیتهای حسینیه ارشاد در همین سالهای ۵۰ و ۵۱ بود! این حرکت مشکوک رژیم باعث شد که سازمان مجاهدین خلق که بشدت از اندیشههای شریعتی متأثر بودند در همین فاصله از شریعتی اعراض کنند و استدلالشان این بود که وقتی رژیم شاه مانع هر گونه فعالیت ما میشود چرا کاری به شریعتی و حسینیه ارشاد ندارد.
من استدلالها را محکم نمیبینم زیرا ساواک در سالهای ۵۰ و ۵۱ اجازه فعالیت به شریعتی داد به این جهت نبود که حرفهای او کلاً مورد تأیید ساواک بود، بلکه چون این سالها اوج تقابل ومخالفت شریعتی با روحانیت بود رژیم شاه این مخالفتها را به نفع خود میدید و کاری به او نداشت. البته در مهر ماه ۵۲ ساواک احساس کرد که حرفهای شریعتی علیه رژیم شاه هم هست و به رژیم نیز آسیب وارد میکند. لذا حسینیه ارشاد را تعطیل و شریعتی را از مهر ۵۲ تا فروردین ۵۴ به مدت ۱۸ ماه زندانی کرد.
این حرکت رژیم با ساواکی بودن شریعتی قابل توجیه نیست بلکه روشنگر این نکته است که میدان دادن رژیم به شریعتی در آن سالها صرفاً به خاطر تقابل او با روحانیت بوده است. شریعتی در نوروز ۵۴ از زندان آزاد میشود. وی مدتها بعد به خارج سفر میکند و تصمیم میگیرد در گوشهٔ خلوتی به اصلاح و ترمیم آثارش بپردازد و آنها را به چاپ برساند. اما در ۲۹ خرداد ۱۳۵۶ بر اثرسکته قلبی در لندن وفات میکند. ب. ت. ب. اینکه شبههٔ قتل ایشان مطرح بوده است آزمایشهای متعددی انجام میشود که در نهایت علت وفات را سکته قلبی نشان میدهد. به نظر میرسد شدت اضطرابها و استرسها و نگرانیها ودیگر عوامل زمینه سکته قلبی بودهاند. ۶.۶.
۴ - دینپژوهی شریعتی شریعتی در انجام فعالیتهای اجتماعی خود این نکته مهم جامعهشناختی را خوب درک کرده بود که جامعهٔ ایران جامعهای دیندار است و حتماً باید از آموزههای دینی استفاده کرد ولی بر خلاف بازرگان که از علوم طبیعی در تفسیر آیات قرآن استفاده میکرد وی از علوم اجتماعی و بعضی از مکاتب اجتماعی بهره میگرفت. مهمترین مکاتبی که شریعتی در تبیین باورهای خود از آنها استفاده میکرد مکتب سوسیالیسم و اندیشههای مارکسیسم بود گرچه خود مارکسیست نبود ولی از اندیشههای مذکور به شدت متأثر بود.
شریعتی همچنین از مکتب اگزیستانسیالیسم و برخی جامعهشناسان نظیر دورکیم و استادش گورویچ فراوان بهره برده است و از همهٔ این اندیشهها و مکاتب در تبیین و تفسیر آموزهای دینی استفاده کرده است. آثاری همچون «حسین وارث آدم» تز مذهب علیه مذهب، اسلامشناسی یا تحلیلی که از مسألهٔ هابیل و قابیل دارد بیانگر این نکته است که اسلامشناسی و شیعهشناسی شریعتی برآمده از مباحث و آموزههای جامعهشناختی و مکاتب اجتماعی است. ۶.
۷ - جریانهای دههٔ ۵۰ در دههٔ ۵۰ تا اوائل پیروزی انقلاب اسلامی جریانهای نوگرایی متعددی ظهور کردند که خاستگاه آنها هم حوزه و هم دانشگاه بود که عموماً از اندیشههای بازرگان و شریعتی و امثال آنها بهره میگرفتند. این جریانها تلاش کردند اندیشههای نوینی در عرصهٔ دین و دینشناسی داشته باشند که برخی از این جریانات با حوزه و روحانیت و حضرت امام (ره) ارتباط وسیعی داشتهاند و برخی جریانات نیز این ارتباطات را نداشتهاند. ۶.۷.
۱ - سازمان مجاهدین از جریان مرتبط با روحانیت میتوان به گروههای هفتگانهی، صف ، منصورون ، امت واحده ، توحید ، فلق ، موحدین و... اشاره کرد که در اوایل پیروزی انقلاب با هم متحد شده و سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی را بهوجود آوردند. برخی از گروههای مذکور مانند منصورون که در خوزستان فعال بودن فعالیت اولیهشان در سازمان مجاهدین خلق بود ولی وقتی به انحراف سازمان مجاهدین خلق پی بردند. راه خود را از آنها جدا کره و گروه مستقل منصورون را تشکیل دادند، البته همهٔ اعضای سازمان مجاهدین انقلاب جزء این هفت گروه نبودند بلکه برخی از اعضای سازمان تا لحظهای آخر جزء مجاهدین خلق بودند! (برای مطالعه بیشتر، تاریخچهٔ سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی در دو جلد مطالعه شود.) ۶.۷.
۲ - گروه فرقان در میان جریانهای نوگرای دهه ۵۰ هرگز اعتقادی به روحانیت و امام و نظام مرجعیت نداشتند و با تفکر حضرت امام (ره) مخالف بودند جریانی به نام فرقان شکل گرفت که رهبری آن را طلبه جوانی، به نام اکبر گودرزی بر عهده داشت. اکبر گودرزی متولد ۱۳۳۵ و اهل لرستان بود. او در ۲۰ سالگی وارد حوزه شد چند سالی درس خواند در همان سن و سال کم در تهران جلسات تفسیر قرآن برای جوانان دائر میکرد در تفسیر قرآن بشدت تحت تأثیر مبانی مارکسیسم و سوسیالیسم بود.
این گروه مجلهای به نام پیام قرآن منتشر کردند که برخی دیدگاهها و تحلیلها و تفسیرهایشان را از قرآن که کاملاً مارکسیستی بود در آن منعکس میکردند. اکبر گودرزی در سال ۶۰ دستگیر و اعدام شد. گروه آرمان مستعضعفین در دزفول به شدت فعال بودند و شاید بیشترین طرفدارانشان را از دزفول و از بعضی مساجد فعال دزفول جذب میکردند. همانگونه که پیش از آن بیان شد دههٔ ۵۰ دههٔ ظهور گروههایی بود که به دنبال نوگرایی دینی از طریق استفاده از آموزههای اسلام برای بیان عقاید سوسیالیستی بودند. ۶.
۸ - نوگرایی در اندیشه شیعه در ۷۰ سال اخیر ما شاهد جریان نوگرایی در تفکر شیعی بودهایم که دینپژوهی نداشتهاند بلکه شیعهپژوهی داشتهاند، بعضی بیشتر دنبال تفکر شیعی بودهاند تا اصل اسلام و سعی کردهاند برخی عقاید شیعی را نقد کرده و عقاید دیگری را مطرح سازند. جالب توجه است که عمده این افراد برخاسته از حوزه بوده و یا کم و بیش تحصیل حوزوی داشتهاند یعنی همان تفکر انتقادی که خاستگاهش دانشگاه بوده به نحوی در محیطهای حوزوی نیز وجود داشته است. ۶.۸.
۱ - احمد کسروی یکی از این اشخاص احمد کسروی بود که ابتدا تحصیلات حوزوی داشت ولی بعداً جدا شد. وی رویکردی راسیونالیستی و خردورزانه غربی داشت و از همین منظر به نقد عقاید شیعی میپرداخت. کسروی در سال ۱۳۱۲ نشریه پیمان را منتشر کرد و در آن به شدت با زیارت قبور ائمه و عزاداری و اعتقادات شیعی مخالفت کرد. ۶.۸.
۲ - علی اکبر حکمیزاده یکی دیگر از این اشخاص علی اکبر حکمیزاده از طلاب مدرسه رضوی قم بود پدر وی مهدی حکمیزاده بود که این مدرسه را که مخروبه بود آباد کرد و فرزندش نیز طلبه آنجا شد. کسروی نیز بارها از تهران به قم میآید و در حجره او به گفتگو میپردازند علی اکبر حکمیزاده بشدت از احمد کسروی متأثر میشود و تحت تأثیر اندیشههای ضدشیعی کسروی، کتاب «اسرار هزار ساله» را مینویسد و در آنجا تمام عقاید و ارزشها و شعارهای شیعی را نقد میکند. حکمیزاده در سالهای ۱۳۱۳ تا ۱۳۱۴ مجله همایون را در نقد و مخالفت با عقاید شیعی در ده شماره در قم منتشر میسازد. ۶.۸.
۳ - شریعت سنگلجی محمدحسن شریعت سنگلجی که متوفای ۱۳۲۲ م. ب. در دوره رضاخان آزادانه عقاید شیعی را نقد میکند و کتابی را به نام «کلید فهم قرآن» منتشر میسازد. برقعی در نقد اندیشههای شیعه کتابی به نام امامت نوشت که چندی پیش دانشجویی در دانشگاه تهران کپی آن را به من داد و گفت: دانشجویان اهل تسنن برای دفاع از عقاید خود این کتاب را تکثیر میکنند و بین دانشجویان شیعه توزیع میکنند، من این کتاب را مطالعه کردم و دیدم که کاملاً تحت تأثیر اندیشههای وهابیت است این افراد علی الظاهر سفرهایی به عربستان داشته و چند سالی در آنجا بوده و نهایتاً مروج افکار وهابیت شدهاند.
این افراد و گروهها دینپژوه نبودند ولی یک معرفت دینی داشتند و توانستند جریان اجتماعی بوجود آورند شعارشان این بود که باید اصلاحطلبی کنیم و با اندیشههای خرافی مبارزه کنیم ولی عقاید مسلم شیعه مانند علم امام ، عصمت امام را نقد میکردند. آنچه تا اینجا بیان شد معرفی اجمالی جریانهای مختلف نوگرایی دینی از تودهایها و مارکسیستها تا ملیگراها و ملیمذهبیها بود. اما لازم است در مورد جریانهای مذهبی اصیل نیز نکاتی گفته شود. ۶.
۹ - جریانهای اصیل مذهبی جریان نیروهای مذهبی در طول این هفت دهه با استمداد از پایگاه حوزههای علمیه و مراجع، فعالیت گستردهای در مبارزه با استبداد رضاخانی، کسرویها، ملیگراها، غربگراها، تودهایها، و کمونیستها داشتهاند و مراجع تقلید هم به شدت از این جریانهای مذهبی پشتیبانی میکردند. اتحادیه مسلمین در سال ۱۳۲۴ و جمعیت هواداران تشیع ، توسط روحانی مبارزی به نام حاج مهدی سراج تأسیس شدند که عمدتاً برای مبارزه با کسرویگری تلاش میکردند.
این نشریات با استمداد از تفکر حوزه و روحانیت منتشر میشدند. در اوایل دهه پنجاه، مدرسه رسالت، دارالزهرا و مکتب توحید ـ که بعد به حوزه علمیه خواهران تحت عنوان جامعة الزهرا تبدیل شد ـ راه اندازی گردید. کتب مذهبی در تبیین و معرفی اسلام جامع نگر، پاسخ به شبهات دینی منتشر شد. البته قبل از حرکت این دو بزرگوار، فلسفه تدریس میشد اما گسترده نبود. آنچه گفته شد تا دوره آغاز و سالیان اولیه انقلاب اسلامی تداوم داشت. در سالیان دفاع مقدس حرکتهای فکری دینپژوهی کمرنگ و یا خاموش بوده است. ۶.
۱۰ - سروش و همفکرانش در سال ۱۳۶۷ ما شاهد حرکتهای دینیپژوهی جدیدی بودیم و فعالان این حرکت، سروش ، مجتهد شبستری ، مجید محمدی و... بودند. در این دوره این افراد از تفکر مارکسیسم یا اگزیستانسیالیسم استفاده نکردند، بلکه از مکتب جدید دینپژوهی معاصر غرب مانند ماخِر، گادامر و مکتب هایدگر استفاده کردند و جریان دینپژوهی جدیدی را به راه انداختند. سخنگویی این تفکر را مددپور بر عهده دارد که از اندیشههای هایدگر استفاده میکند و حرکت انقلاب اسلامی را یک حرکت پُست مدرنیسم اسلامی میداند که امام آن را رهبری کرده است و مقاله ایشان در کتاب «نقد» تحت عنوان پُست مدرنیسم اسلامی مؤید همین مطلب است.
اینها نیز گرفتار این تفکر التقاطی هستند و پست مدرنیسم را با اسلام آمیختهاند. آنچه در دو دهه اخیر در زمینه حرکتهای دینپژوهی در کشور، اتفاق افتاد به طور خیلی کوتاه معرفی شد. آنچه در طول هفتاد سال اخیر در عرصه دینپژوهی نضج گرفت، توانست جریانهای اجتماعی و سیاسی را به دنبال خود ایجاد کند. این جریانها، مجله و نشریه و کتاب و تریبون در اختیار داشتند و به نحوی حرفهای نو را با ادبیات نو عرضه میکردند که تا حدودی مخاطب پسند بود.
هدف از طرح این تاریخچه این بود که مشخص شود در جامعه ما در طول این هفتاد سال، آن قدر جریانهای متعدد و متشتت و متفرق دینپژوهی وجود داشتهاند که اگر بخواهیم نسبت به این همه جریانها، گزینش داشته باشیم، ناچار هستیم، ابتدا یک نگاه آسیبشناسانه به این جریانات داشته باشیم تا گزینش ما درست و منطقی باشد و ما در ادامه، نمونهها و مصادیقی از انحرافها و آسیبهای همین گروهها را مورد بررسی و ارزیابی قرار خواهیم داد.
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
