آیات الاحکام: ویژگی‌های احکام قرآن

از آن‌جا که قرآن کریم ، پیش از همه، کتابی هدایتی تربیتی است و همه آن‌چه را که در هدایت انسان به سعادت حقیقی و جاودانه مؤثّر است، بیان کرده، طرح مباحث فقهی در قرآن نیز با همین هدف متناسب است؛ ۲.۱. ۱ - فلسفه کلی‌گویی قرآن یکی از فلسفه‌های این ویژگی آن است که خصوصیاتِ احکام، متناسب با شرایط و احوال گوناگون استنباط شود. ۲. ۲ - پراکندگی در کل قرآن دوم آن‌که بسیاری از احکام قرآن مانند احکام نماز ، حج ، جهاد ، زکات ، ارث ، طلاق و غیر این‌ها به صورت پراکنده در سوره‌های گوناگون و جدا جدا آمده است. ۲. ۳ - نص نبودن احکام قرآن ویژگی دیگر این است که قرآن به طور عام، احکام را به صورت نص و غیر قابل تردید بیان نکرده؛ بلکه به گونه‌ای آورده که قابل برداشت‌های گوناگون است؛ ۲.۳. ۱ - مزیت نص نبودن احکام قرآن البتّه این شیوه بیان موجب سهولت و تنوع در احکام شده و به قرآن جاذبه و لطافت خاصّی بخشیده؛ مانند تعبیرهایی که درباره تشریع روزه و وصیت به «کُتِبَ» کرده یا در جاهای دیگر «فرضنا» «خیرٌ» و مانند آن را آورده است؛ امّا این شیوه بیان، کار مفسر و فقیه را هم دشوار ساخته، لازم می‌شود آنان با دقّت و رعایت قواعد و خصوصیات، مسأله را بررسی کنند. ۲. ۵ - همراهی انذار و تبشیر با احکام از دیگر ویژگی‌های قابل توجّه آن است که بیان احکام در قرآن به شکلی جذّاب همراه با ترغیب یا تهدید و انذار است و زبان تشریع، متناسب با اهمّیّت حکم، فراز و فرود می‌یابد. ۲.۵. ۱ - لحن قرآن در باب وصیت به طور مثال در باب وصیّت با بیان نرم و ملایم می‌گوید: سزاوار است پرهیزگاران آن را ترک نکنند: «کُتِبَ عَلَیکُم إِذا حَضَرَ أَحدَکُمُ المَوتُ إِن تَرَکَ خَیرًا الْوَصِیّةُ لِلولِدَینِ و الأَقرَبِینَ بِالمَعرُوفِ حَقّـًا عَلَی‌المُتَّقِین». ۲.۵. ۲ - لحن قرآن در وجوب روزه یا درباره وجوب روزه با لحن تشویقی ، نتیجه روزه ( تقوا ) را باز می‌گوید:«یأیّهَا الَّذِینَ ءَامَنوا کُتِبَ عَلَیکُمُ الصِّیامُ... لَعَلّکُم تَتَّقُون». ۲.۵. ۳ - الحان قرآن در بیان احکام گاه لحن کلام، تهدیدآمیز و مسأله ترک وظیفه با ذکر پیامدهای آن بیان می‌شود. گاه لحن انذار از این هم شدیدتر می‌شود و مسأله اعلام جنگ با خدا و پیامبر مطرح می‌شود: «یأَیّهَا الَّذِینَ ءَامَنوا اتَّقُوا اللّهَ وَ ذَرُوا مَا بَقِیَ مِنَ‌الرِّبواْ إِن کُنتُم مُؤمِنِین • فَإِن لَم تَفْعَلوا فَأذَنُوا بِحَرب مِن‌اللّهِ وَ رَسولِه...». ۲.۵. ۴ - فواید این شیوه از جمله فواید این شیوه بیان، افزون بر بیان فلسفه و نتیجه عمل، آن است که مخاطب را به انجام عمل یا ترک فعل حرام سوق می‌دهد؛ هم چنین جایی که دَوَران امر میان اهمّ و مهمّ و تزاحم میان دو تکلیف باشد، موارد مهم‌تر را نمایان می‌سازد. منبع: مائده/سوره۵، آیه۱ · نساء/سوره۴، آیه۲۹ · فقه الاسلام، ص۱۳ · الاسلام عقیدة و شریعة، ص‌۴۸۶ · التبیان، ج‌۶‌، ص‌۷۹ · بقره/سوره۲، آیه۱۸۰ · بقره/سوره۲، آیه۱۸۳ · بقره/سوره۲، آیه۱۹۶ · بقره/سوره۲، آیه۲۷۸-۲۷۹