در کیفیت استناد فعل به انسان سه دیدگاه هست:
۱. دیدگاه شیعه که جبر و اختیار مطلق را نفی کرده و چیزی بین این دو را قائلند؛ "لا جبر ولا تفویض بل امر بین الامرین".
۲. جبر مطلق؛ یعنی انسان در همه افعالش مجبور است.
۳. اختیار مطلق ( تفویض )؛ یعنی انسان در همه افعالش به طور مطلق - نه در دایره اختیار و اراده الهی -دارای اختیار است. طرفداران هریک از این نظریهها برای اثبات گفتار خویش به آیاتی از قرآن کریم تمسک کرده اند؛ از این رو آیاتی را که جبریون برای اثبات مدعای خویش به آنها تمسک جستهاند، "آیات جبر"، و آیاتی که طرفداران نظریه تفویض برای اثبات مدعای خویش به آنها استدلال کردهاند "آیات اختیار" نامیدهاند. یکی از شبههها در مسئله جبر و اختیار، اراده و فعل انسان است که یا معلول عامل بیرونی است یا عامل درونی است که در هر دو صورت انسان دخالتی در امور خود ندارد و مجبور است.
بنابر نظر ایشان افعال اختیاری که از انسان صادر میشود دو قسماند. قسمی از افعال انسانی که با وساطت ابزار جسمانی تحقق مییابند؛ در اینگونه افعال، نفس آدمی اولاً و بالذات فاعل حرکات اعضای خویش نیست؛ بلکه آن افعال بهواسطه مبادی و وسایطی مانند عزم، اراده و قصد، تحقق مییابند. قسم دیگر بدون واسطه انجام میشود؛ مانند تصوراتی که نفس با فعالیتش ایجاد میکند و نفس در آن فاعل به تجلی و عنایت است. زیرا نفس امری بسیط است و همه قوای او از شئونش محسوب میشوند و نفس به وجود واحد، جامع همه این قواست و به آنها علم دارد و این علم، علم ارتسامی نیست.
از طرفی نفس در ایجاد چنین افعالی نیاز به اراده زایدی ندارد؛ بلکه با علم و آگاهی ذاتی خود آن را ایجاد میکند، اموری مانند اراده، عزم و قصد از قسم دوماند که در تحقق آنها نفس نیاز بهواسطه ندارد. زیرا در فاعل اختیاری، فاعل با اراده و اختیارش فعل را ضروری و ایجاد میکند و این نهتنها اختیار فاعل را نفی نمیکند؛ بلکه مؤکد آن است و ایجاد اختیاری هیچگاه موجب اضطرار فاعل نمیشود. ولی نه به نحو استقلالی؛ زیرا در عالم هستی فاعل مستقلی جز خدای متعال نیست و دیگر موجودات ربط محضاند، پس موجودات جهان ازآنجهت که ربط صرف و تعلق محضاند، ظهور قدرت، اراده و فعل خدا هستند و این همان امر بین الامرین است.
ازاینرو ایشان با استناد به آیات الهی در عین اینکه فعل را برای خلق ثابت میکند، وابستگی آنها را به مشیت الهی نیز بیان میکند به این معنا که مشیت مخلوق را ظهور مشیت خدا و در طول آن میداند.
منبع: الطلب و الاراده، ص۵۳-۵۴، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۹ · تقریرات فلسفه امام خمینی، ج۱، ص۲۸۹-۲۹۱، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵ · الطلب و الاراده، ص۵۳-۵۶، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۹ · الطلب و الاراده، ص۵۶-۶۲، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۹ · الطلب و الاراده، ص۳۵-۳۷، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۹ · دانشنامه امام خمینی، ج۴، ص۶۸، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۰۰
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.
