آیین دادرسی در اسلام (قواعد فقه): اعضای دیوان قاضی القضاة

سمت قاضی القضاتی در بغداد‌ اندک‌اندک گسترش یافت و به سازمانی به نام «دیوان قاضی القضاة» بدل شد. اعضای غیر قضایی این دیوان عبارت بودند از: دربان (حاجب، بوّاب) وی مامور نظم و ترتیب دیوان بود و وظیفه داشت که نام و مشخصات و سبب مراجعه ارباب رجوع (برای دیدار خصوصی، ادای شهادت، طرح دعوی ) را به اطلاع قاضی برساند تا قاضی متناسب با نوع کاری که دارند با آنها برخورد و رفتار کند و موجبات سوء تفاهم و بدگمانی پیش نیاید. در باب کراهت یا استحباب گماشتن دربان میان فقها اختلاف است. ولی غالبا رای به استحباب و لزوم آن داده‌اند. و برای متصدی این سمت سه شرط لازم ( عدالت ، عفت و امانت ) و پنج شرط مستحب بر شمرده‌اند. نایب قاضی او کسی بود که توسّط قاضی یا خلیفه یا قاضی القضاة، انتخاب‌ می‌شد و در غیاب قاضی بر مسند قضا می‌نشست؛ شاید بتوان او را در ردیف قاضی علی البدل امروز دانست. برخی به وی «خلیفۀ قاضی» نیز گفته‌اند. کار وی، معادل کار منشی و بایگان امروزی بود.(نگاه کنید: ) عوان (اعوان) وی مامور احضار و ابلاغ و اجرای دادگاه بود و از میان افراد متدیّن و امین و بی‌طمع و مورد اعتماد انتخاب می‌شد، گاه به اینان «وکیل قاضی» نیز گفته می‌شد. امین قاضی وظیفۀ او سرپرستی بیت المال و صندوق امانات بود. او نیز می‌بایست از میان افراد امین انتخاب شود. (نگاه کنید: ) شهود یا عدول آنان کسانی بودند که نزد قاضی به عدالت شناخته شده بودند و در موارد لزوم ادای شهادت می‌کردند. مزکّیان یا معدّلان آنان کسانی بودند که قاضی را نسبت به عدالت شهود مطمئن می‌ساختند. مترجمان اینان مامور ترجمه گفتار متخاصمان و شهودی بودند که زبان عربی نمی‌دانستند. به عقیدۀ پاره‌ای از فقها چون کار آنها نوعی شهادت بود ب. ت. ب. ادلّه « بیّنه » باید دو نفر باشند. مسمعان آنان کسانی بودند که هرگاه قاضی ناشنوا بود، سخنان اصحاب‌ دعوی را به گوش قاضی می‌رساندند. وکیل وی مامور عرض و اقامۀ شهود و ارائه بیّنه بود و گاه برخی از اینان به سبب بی‌تقوایی و علل دیگر موجب وحشت و نفرت مردم از مراجعه به دستگاه قضا می‌شدند. منبع: ادب القضاء، ص۶۶ · الوجیز، ج۲، ص۲۴۰ · دادگستری در ایران، ص۷۳۵-۷۳۶ · ح ۴، ص۷۳ · دادگستری در ایران، ص۸۰۹ · ادب القضاء، ص۶۶-۶۸ · سلوک الملوک، ص۶۸ · دادگستری در ایران، ص۷۳۶