اجتماع سبب و مباشر — سوال

اجتماع سبب و مباشر طولی = تحقق اجتماع سبب و مباشر طولی منوط به ترتیب زمانی تأثیر هر یک از آنها در وقوع نتیجه واحد است، چه آن که در حدوث تقدم و تأخیر داشته یا همزمان واقع شده باشند. بنابراین در این فرض تأثیر هر فعل نسبت به دیگری تقدم یا تأخر دارد به طوری که در زمان وقوع زیان تنها اثر یک عامل حضور دارد. برای مثال، طبیب به پرستار دستور میدهد داروی خاصی را به طفل که بیمار است بخوراند، با این توضیح که دارو مخصوص بزرگسالان است و پرستار جاهل این دارو را به بچه میخوراند. در این فرض پزشک سبب و پرستار مباشر است یا مثلاً «الف غذایی را به قصد کشتن «ب» مسموم کرده و در خانه بگذارد و ب» هم ندانسته غذا را می خورد در این مثال اگرچه ب مباشر است، اما سبب «الف» بوده است. یا مثلاً الف کارگری را از میدان شهر برای یک روز استخدام کند تا خانه ب» را تخریب کند و کارگر جاهل هم به تصور اینکه منزل متعلق به «الف» است آن را تخریب کند. در این زمینه فقها می گویند بین سبب و مباشر مباشر مسئول است، مگر اینکه سبب قوی از مباشر باشد. <a class="artref" href="/ماده/ماده-332-a_0815110235978">ماده ۳۳۲ قانون مدنی</a> نیز همین نظر را مورد تأکید قرار داد. قانون مجازات اسلامی سابق نیز مؤید همین نظر بود، اما قانون مجازات اسلامی جدید در ماده ۵۲۶ مقرر داشته ... عاملی که جنایت مستند به اوست ضامن است .... بنابراین می تواند مباشر باشد یا سبب لذا مهم قضاوت عرف است. خاطرنشان می سازد در عمل و به طور کاربردی تفاوت چندانی بین قاعده جدید و سنتی وجود ندارد. سوال: چنانچه فرض سومی به وجود آید و تأثیر افعال مباشر و مسبب مساوی باشد تکلیف چیست؟ هر چند به نظر میرسد صرفاً قسمت اول ماده ۵۲۶ قانون مجازات اسلامی که فوقاً ذکر شد مربوط به تعدد سبب و مباشر به طور طولی بوده و مابقی آن در ارتباط با جمع سبب و مباشر به صورت عرضی است چون استناد حادثه به همه منصرف به اجتماع عرضی باشد ته طولی، اما در عمل محاکم تفاوتی بین این دو قائل نیستند، چون ماده مرقوم آن را تفکیک نکرده و به طور کلی قاعده ای به دست داده است. بنابراین فرض تساوی بین مباشر و سیب به صورت طولی را نیز متصور دانسته و مسئولیت به تساوی بین آنها تقسیم میشود. اجتماع سیب و مباشر عرضی - چنانچه تأثیر هر عامل به طور مستقل و همزمان با تأثیر سایر افعال به حدوث نتیجه واحد منجر شود مورد از مصادیق سبب و مباشر عرضی عوامل خواهد بود. لذا ملاک در تحقق این فرض هم زمانی تأثیر عوامل در وقوع زیان است. بنابراین در اجتماع سبب و مباشر عرضی تأثیر هیچ یک از عوامل مقدم یا مؤخر بر دیگری نبوده، بلکه هم زمانی تأثیر آنها در وقوع نتیجه شرط اساسی است ولو رفتارها در زمانهای مختلف ارتکاب یافته باشد. مثالی که در باب جمع سبب و مباشر به صورت عرضی می توان زد حادثه تصادفی است که علت وقوع حادثه ترکیب و تقارن سه عامل شهرداری اداره آب و فاضلاب و دیگری خود راننده، اعلام شود. در این فرض ماده ۵۲۶ بیان داشته هرگاه دو یا چند عامل برخی به مباشرت و بعضی به تسبیب در وقوع جنایتی تأثیر داشته باشند، عاملی که جنایت مستند به اوست ضامن است و چنانچه جنایت مستند به تمام عوامل باشد به طور مساوی ضامن می باشند، مگر تأثیر رفتار مرتکبان متفاوت باشد که در این صورت هر یک به میزان تأثیر فصل دوم: دعاوی مربوط به مطالبه وجه یا خسارت رفتارشان مسئول هستند. در صورتی که مباشر در جنایت بی اختیار جاهل صغیر غیر ممیز، یا مجنون و مانند آنها باشد، فقط سبب ضامن است.» نتیجه ماده ۵۲۶ قانون مجازات اسلامی ظرفیت بسیار مناسبی دارد و دست محاکم را تا حدود بسیاری باز گذاشته تا با ملحوظ نظر قرار دادن رفتار ارتکابی و عرف جامعه تصمیمی مبتنی بر عدل و انصاف اتخاذ شود. به عبارتی با استناد به این ماده در تعدد اسباب و مباشر چهار نوع تصمیم میتوان اتخاذ کرد (۱) مسئولیت کامل با مباشر (۲) مسئولیت کامل با سبب (۳) تساوی بین مباشر و سبب (۴) مسئولیت بر اساس میزان تأثیر رفتار هریک مثلاً ۳۰۷۰). بنابراین محدودیت سایر حالتها در این حالت وجود ندارد. تذکر تصادف استثنایی بر قاعده فوق بوده و مقرره ای جداگانه برای آن در مادهٔ ۵۲۸ در نظر گرفته شده و این گونه است که در هر حالت و فارغ از میزان تأثیر رفتار هریک مسئولیت به تساوی بین کلیه عوامل ذیل مدخل تقسیم می شود.