احباط در قرآن: احباط متقابل

مساله دیگری که تا اندازه‌ای می‌توان آن را از نتایج مساله حبط دانست مساله احباط و تکفیر است. برای تبیین مطلب این پرسش قابل طرح است: آیا اعمال انسان در یکدیگر اثر متقابل دارد و همدیگر را باطل می‌کند (تحابط و تباطل) یا کردار شایسته حکم و اثر خود را داراست و گناهان نیز حکم و اثر خود را دارد؟ البته این معنا از نظر قرآن مسلم است که چه بسا کردار شایسته انسان اثر سیئات او را از بین می‌برد: «ان الحسنات یذهبن السیئات». دسته‌ای از پژوهش‌گران قائل به تحابط و تباطل بین اعمال شده، معتقدند اعمال صالح و طالح، یکدیگر را باطل می‌سازد. این دسته بر یک رای نیستند؛ برخی گفته‌اند: هر گناهی کردار نیک پیش از خود را باطل می‌کند و هر کار نیک، گناه پیش از خود را از بین می‌برد. لازمه این سخن آن است که انسان یا تنها کردار نیک برایش می‌ماند یا تنها کردار ناشایست. بعضی دیگر گفته‌اند: میان کردار شایسته و ناشایست «موازنه» برقرار می‌شود؛ از کردار نیک و بد هر کدام بیشتر باشد به مقدار آن که کمتر است از آن که بیشتر است کم می‌شود تا بقیه باقی بماند. لازمه این دو سخن این است که برای هر انسانی از اعمال گذشته‌اش جز یک قسم نمانده باشد؛ یا تنها کردارهای شایسته یا اعمال زشت یا این که هر دو قسم با هم مساوی بوده و تساقط کرده و هیچ چیز برایش باقی نمانده باشد. ولی این سخن صحیح نسیت؛ زیرا: ۱۱. ۱ - دلایل رد بر قول موازنه اولا، از ظاهر آیه «و آخرون اعترفوا بذنوبهم خلطوا عملا صالحا و آخر سیئا عسی الله ان یتوب علیهم ان الله غفور رحیم» (و دسته‌ای دیگر به گناهان خویش اعتراف کرده کرداری شایسته را با اعمال ناشایست به هم درآمیخته‌اند و امید است خدا از ایشان درگذرد که خدا آمرزنده مهربان است) بر می‌آید که اعمال انسان چه حسنات و چه سیئات همه باقی خواهد ماند و تنها به وسیله توبه و بازگشت وی، خداوند گناهان و سیئات او را از بین می‌برد. پس تحابط با هرگونه تصور، با این آیه سازش ندارد. ثانیا، خداوند سبحان در مساله تاثیر اعمال همان روشی را دارد که سایر خردمندان در جامعه انسانی خود دارند و آن روش « مجازات » است، فرهیختگان کارهای نیک را جدا پاداش می‌دهند و کارهای زشت را جدا کیفر می‌بخشند، مگر در برخی گناهان که باعث قطع ریشه‌ای رابطه میان عبد و مولاست، که در این صورت تعبیر به حبط و احباط می‌کنند. در قرآن مجید آیات فراوان بر این روش دلالت دارد. ۱۱. ۲ - قائلین به حفظ اعمال دسته دیگری گفته‌اند: نوع اعمال محفوظ خواهد ماند و هر یک از آنها اثر خود را خواهد داشت، چه خوب و چه بد؛ گرچه گاهی کارهای نیک اعمال ناشایست را از بین می‌برد؛ نیز می‌فرماید: «فمن تعجل فی یومین فلا اثم علیه» پس هر کس شتاب کند در دو روز بر او گناهی نیست. نیز فرموده است: «ان تجتنبوا کبائر ما تنهون عنه نکفر عنکم سیئاتکم» اگر از گناهان بزرگی که از آن نهی می‌شوید پرهیز کنید، گناهان کوچک شما را می‌پوشانیم. بلکه پاره‌ای اعمال صالح، کردار ناشایست انسان را به کار خوب و حسنه مبدل می‌کند؛ چنان که فرمود: «الا من تاب و آمن و عمل عملا صالحا فاولئک یبدل الله سیئاتهم حسنات»؛ مگر کسی که توبه کند و ایمان آورد و عمل صالح انجام دهد. اینان همان کسانی هستند که خداوند گناهانشان را به حسنات مبدل می‌کند. منبع: توبه/سوره۹، آیه۱۰۲ · بقره/سوره۲، آیه۲۰۳ · نساء/سوره۴، آیه۳۱ · فرقان/سوره۲۵، آیه۷۰