دکترین
احیاء علوم‌الدین: ربع عادات
۹.
۱ - کتاب آداب الاکل ربع عادات با «کتاب آداب الاکل» آغاز می‌شود. نکته سنجی‌های زاهدانه و عارفانه غزالی در این کتاب همچنان خواندنی و دانستنی است. می‌گوید: خوب است غذا را بر زمین و یا بر سفره نهاده بر زمین بگذارند، چرا که «سفره آدمی را به‌یاد سفر می‌اندازد و سفرهم سفر آخرت و حاجت آدمی به توشه تقوا را به یاد می‌آورد». هنگام غذا خوردن دسته جمعی، ساکت و بی‌صدا غذا خوردن، شایسته نیست، «چرا که این، شیوه عجم است. و به‌جای آن بهتر است که سخنان نیکو و حکایات صالحان در باب غذا و غیر آن را بیان کنند». ۹.
۲ - آداب النکاح نظر غزالی را در باب زنان و حد و منزلت اجتماعی و خانوادگیشان، در کتاب «آداب النکاح» می‌توان یافت، آنجا که ابتدا «قول شافی» در باب نکاح را این می‌داند که «نکاح نوعی از بردگی است و زن برده مرد است» و پس از توضیحات مشروح، قول جامع و مختصر در باب «ادب زن بودن» را چنین می‌آورد: در کنج خانه بنشیند و چرخه بافندگی خود را در پیش گیرد و کمتر بر بام خانه برود و به کوچه سربکشد.
با همسایگان سخن بسیار نگوید و جز در موقع ضرورت نزد آنان نرود و در غیبت شوهرش اسرار و آبرو و اموال او را حفظ کند و در همه حال خواهان خشنودی شوهر باشد و در نفس خود و مال شوهر به او خیانت نکند و بی‌اذن او از خانه بیرون نرود و وقتی هم از خانه بیرون می‌رود، در هیأتی نادلربا بیرون رود و از میان بازار و خیابان نگذرد و بیشتر جاهای خالی و خلوت را انتخاب کند و حذر کند از اینکه غریبه‌ای صدای او را بشنود، یا او را بشناسد. همواره پاکیزه و آماده بهره‌گیری شوهر باشد؛ بر فرزندان وی مشفق و رازپوش باشد، به ناسزا گفتن به اولاد، یا جواب دادن به شوهر دهان نگشاید. ۹.
۳ - کتاب الحلال و الحرام دو کتاب «الحلال و الحرام» و «الامر بالمعروف و النهی عن المنکر»، سیاسی‌ترین و اجتماعی‌ترین و فقهی‌ترین کتاب‌های احیاء علوم الدین است. غزالی در این دو کتاب، فقیهانه و زاهدانه، دست به افتاء و ابراز رأی زده، و از بیان مسائل خرد فقهی و تفصیل مطالب لازم سیاسی و اجتماعی دریغ نکرده است. تصرف در اموال موجود در جامعه و جهان را - که حلال و حرامش به‌هم آمیخته است - حتی در صورت غلبه حرام ، جایز می‌داند، بلکه می‌افزاید که «حتی اگر حرام، عالم را پرکند و به یقین معلوم شود که حلالی در جهان نمانده است، خواهم گفت که تمهید شروط را از سر می‌گیریم و از گذشته در می‌گذریم و می‌گوییم هر چه از حد خود بگذرد به ضد خود بدل می‌شود و لذا وقتی همه چیز حرام شود، همه چیز حلال خواهد شد». آنگاه در مقام برهان ، عمل مردم را در چنان حالی بر ۵ قسم منقسم می‌کند:
۱. یا گرسنه بمانند تا بمیرند.
۲. یا سدّ رمقی کنند تا مرگشان در رسد.
۳. یا بدون کسب رضای صاحبان، به‌طریق غصب و سرقت به‌اندازه حاجت خود از اموال موجود برگیرند.
۴. یا بدون اکتفا به قدر حاجت، قواعد شرع را مرعی دارند و در کسب معاش بکوشند.
۵. یا با رعایت قواعد شرع، به‌قدر حاجت اکتفا کنند. و سپس مرتبه پنجم را ورع و مرتبه چهارم را مقتضای مصلحت جامعه و منطبق بر مذاق شرع می‌شمارد و می‌گوید که اگر پیامبری هم در همین زمان مبعوث شود، باید همین کار را بکند و بنا را بر آن بگذارد که گویی همه اموال حلال است. اما مرتبه پنجم را نمی‌توان از همه خواست چون دشوار است. به‌علاوه، تنها راه آن است که سلطان اموال فزون از حاجت مالکان را بگیرد و به اهل حاجت بدهد و خود خزانه‌دار شود و روزانه و سالانه به هر کس به‌قدر حاجتش عطا کند و این «هم تکلیفی است ناشدنی و هم موجب تضییع اعمال می‌شود، چون اولاً سلطان قادر بر چنان کاری نیست و ثانیاً میوه‌ها و گوشت‌ها و غلات فزون از حاجت را باید یا به دریا افکنند، یا وانهند تا بگندد...به‌علاوه، این کار موجب سقوط حج و زکات و کفارات مالی و جمیع عباداتی می‌شود که مربوط به غنا هستند...».
بدین ترتیب غزالی، چنین طرحی را ناممکن و نامشروع می‌شمارد و فقیهانه فتوا به بطلان آن می‌دهد. از این گذشته چنان ورع ورزیدن‌ها، مانع آبادانی جهان و موجب پریشانی احوال ملک می‌شود و لذا بهتر همان است که اهل دنیا به‌دنیا مشغول باشند تا دین (که ملک آخرت است) برای اهل دین سالم بماند. چنانکه پیشه‌وران به پیشه‌های پست مشغولند تا ملک و سلطنت برای سلاطین بماند و شیرازه امور نگسلد. این همان نظریه «غفلت» دراز دامن غزالی است که چندین جا در احیاء العلوم از آن یاد کرده است و آگاهان را فرا خوانده است که از دنیا طلبی دنیا طلبان اندوهگین نشوند و طالب آن نباشند که همگان زاهدانه و پارسایانه سلوک راه آخرت کنند که در آن صورت دنیا و سیاست و حکومتی باقی نخواهد ماند.
این جهان، به غفلت اهلش قائم است و خداوند دین خود را به دست اقوامی که خود نصیبی نمی‌برند، تقویت خواهد کرد. آنگاه با استشهاد به آیه ۳۲ سوره زخرف ، می‌گوید: این قسمتی است که در مشیت ازلی الهی گذشته است. بحث مهم بعدی غزالی در این کتاب درباره حرمت و حلیت «ادرارات» سلاطین و جوائز و صلات آنان است. وی گرفتن حق خود را از سلاطین حتی از سلاطین ظالم جایز می‌شمارد یعنی عالمی یا فقیهی یا طبیبی که درآمدی از راه دیگر ندارند و متولی اموری هستند که مصلحت مسلمانان در آن است، حق دارند که از اموال حلالی که سلطان دارد، کسب معاش کنند و این اموال حلال عبارتند از غنیمت و فی‌ء و جزیه و اموال مصالحه که از کفار به‌دست می‌آیند و مواریث و اموال مجهول المالک و اوقاف بی‌متولی مسلمانان .
جز این‌ها، هر مالیات و رشوه ای که اخذ شود و هر مصادره‌ای که صورت گیرد، حرام است. ظالم بودن سلطان به حلال بودن آن حق لطمه‌ای نمی‌زند، به‌شرط اینکه صاحب حق بداند که از بخش حلال مال سلطان به او می‌دهند؛ ولی در زمان ما «همه یا اکثر اموال سلاطین حرامند» و تازه آن را فقط به کسانی می‌دهند که در مجالسشان بروند و مداحیشان کنند، یا در خدمتشان درآیند و تأییدشان کنند، یا زشتی‌ها و مظالمشان را بپوشانند و لذا «حتی گرفتن مال حلالشان هم در این زمان، به دلیل آنکه بدان پیامدها منتهی می‌شود، جایز نیست، چه رسد به اموال مشکوک یا حرامشان».
با اینهمه، سلطان ظالم جاهل هم سلطان است و اگر «شوکت» با وی مساعدت کند و خلعش دشوار باشد و عوض کردنش فتنه ها از پی‌بیاورد، اطاعتش واجب است و «به‌نظر ما، خلافت در این زمان برای خانواده بنی عباس که متکفل آنند، منعقد است و سلاطین‌ِ سرزمین‌های مختلف و بیعت کنندگان با خلیفه ولایتشان نافذ است... و اصلاً ولایت در زمان ما تابع شوکت است و هرکس که صاحبان شوکت با وی بیعت کنند، او خلیفه است...».
غزالی در باب بعد، به تفصیل از موارد آمیزش و معاشرت حلال و حرام با سلاطین سخن می‌گوید و خرده‌کاری‌های ورع ورزیدن در آن موارد را نشان می‌دهد. فی المثل دعا کردن برای سلطان جائر جایز نیست، مگر اینکه بگویند اصلحک الله یا وفّقک‌الله للخیرات؛ ولی طول عمر او را به‌نحو مطلق خواستن به هیچ رو روانیست. همچنین است نزد سلاطین رفتن، مگر به دو عذر: یا آدمی چنان مجبور شود که بداند در اثر نافرمانی، آزارش خواهند کرد، یا آنکه بخواهد تظلم یا امر به معروف و نهی از منکر کند. و تازه این هم واجب نیست و فقط به شرطی رواست که دروغ نگوید و ثناخوانی نکند و نصیحتی را که احتمال قبول و تأثیرش می‌رود، فرو نگذارد. ۹.
۴ - کتاب الامر بالمعروف و النهی عن المنکر در «کتاب الامر بالمعروف و النهی عن المنکر» سخن غزالی در باب امر به معروف و نهی از منکر حاکمان و جواز یا عدم جواز آن و نحوه مطلوب و مذموم آن و به‌خصوص جواز دست بردن به سلاح ، یا لزوم اذن گرفتن از والی در نهی از منکر، مستقیماً به بحث از مطالبی می‌کشد که امروزه تحت عنوان آزادی و مبارزه سیاسی و امثال آن در فلسفه سیاست مورد بحث قرار می‌گیرد.
همچنین است بحث مبسوط غزالی از ارکان و شروط امر به معروف که شامل بحث از حسبه و آداب و شروط آن می‌شود. نیز تفصیل غزالی در باب اصناف منکرات و قبایح و کارهای نامشروع که در مساجد و بازار و کوچه و حمام و مجالس ضیافت روی می‌دهد و وظایف محتسبان و آحاد مردم در قبال آن‌ها، پرده از چهره شهرها و نحوه حیات جمعی در آن دوران بر می‌دارد و تیزبینی‌های سالک گوشه‌گزیده‌ای چون غزالی را به نیکی آشکار می‌کند. ۹.
۵ - کتاب آداب العزلة رأی نهایی غزالی در «کتاب آداب العزلة»، در باب آمیزش با مردم و گوشه‌گیری از آنان، و برتری یکی بر دیگری، همان «فصل الخطاب» شافعی است که گفت «انقباض از مردم موجب دشمنیشان می‌شود و انبساط با آنان، دوستان نااهل فراهم می‌آورد. لذا نه منقبض باش، نه منبسط، و اعتدال میان مخالطت و عزلت را رعایت کن». ۹.
۶ - کتاب آداب السماع و الوجد «کتاب آداب السماع و الوجد» که هشتمین کتاب از ربع عادات است، شامل آراء فقهی و عرفانی غزالی در باب سماع و وجد و رقص است که به تعبیر غزالی اول سماع می‌آید و به تبع آن وجد که حالتی است قلبی و به تبع آن حرکات موزون (رقص) و غیر موزون (اضطراب) می‌آیند. غزالی پس از مناقشه طولانی با مخالفان و نقض ادله فقهی آنان، سرانجام فتوا به حلّیت سماع و شنیدن آواهای طرب‌انگیز موسیقایی می‌دهد و نفس لذت بردن از آلات موسیقی و آوای زنان را حرام نمی‌شمارد و تنها آلاتی را از این حکم خارج می‌کند که شرابخواران در مجالس می‌گساری، عادتاً و غالباً آن‌ها را به کار می‌برند و لذا به کار بردنشان موجب ترغیب در می‌گساری می‌شود.
او اصل را این می‌داند که «همه طیبات حلالند، مگر آنکه حلال کردنشان فسادی را موجب شود». در جواب کسانی که سماع و طرب را لهو و لعب و حرام می‌شمارند، می‌گوید: بلی چنین است، اما مگر همه دنیا لهو و لعب نیست؟ و از این بالاتر، لهو در جاهایی لازم است، چرا که «استراحت و کارنکردن، آدمی را بر کارکردن مدد می‌رساند و لهو به جد کمک می‌کند و جز نفوس انبیا (ع) هیچ کس طاقت جد خالص و حق تلخ را ندارد و لذا لهو داروی ملالت است و باید مباح باشد، اما همچون دارو در مصرف آن زیاده روی نباید کرد».
سماع حرام از آن‌ِ جوانان و همه کسانی است که شهوت دنیا بر دلشان چیره است و لذا از سماع، جز شوریدن شهوت نصیبی نمی‌برند. سماع مکروه از آن کسانی است که بیشتر آن را بر سبیل لهو به‌کار می‌گیرند و سماع مباح برای کسی است که تنها از آوای خوش آن بهره می‌برد و سماع مستحب از آن‌ِ کسی است که دوستی خدا در دلش موج می‌زند و سماع این دوستی را به‌جوش می‌آورد.
منبع: احیاء علوم الدین، ج۲، ص۳، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م · احیاء علوم الدین، ج۲، ص۷، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م · احیاء علوم الدین، ج۲، ص۵۶، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م · احیاء علوم الدین، ج۲، ص۵۹، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م · احیاء علوم الدین، ج۲، ص۱۰۷، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م · احیاء علوم الدین، ج۲، ص۱۰۷- ۱۰۸، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م · احیاء علوم الدین، ج۲، ص۱۰۸، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م · احیاء علوم الدین، ج۲، ص۱۰۹، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م · احیاء علوم الدین، ج۳، ص۳۲۶، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م · زخرف/سوره۴۳، آیه۳۲ · احیاء علوم الدین، ج۲، ص۱۴۰، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م · احیاء علوم الدین، ج۲، ص۱۳۵، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م · احیاء علوم الدین، ج۲، ص۱۳۹، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م · احیاء علوم الدین، ج۲، ص۱۴۱، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م · احیاء علوم الدین، ج۲، ص۱۴۴- ۱۴۵، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م · احیاء علوم الدین، ج۲، ص۲۴۲، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م · احیاء علوم الدین، ج۲، ص۲۶۸، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م · احیاء علوم الدین، ج۲، ص۲۷۸، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م · احیاء علوم الدین، ج۲، ص۲۷۹، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م · احیاء علوم الدین، ج۲، ص۲۷۳، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م · احیاء علوم الدین، ج۲، ص۲۸۷، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م · احیاء علوم الدین، ج۲، ص۲۷۵، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م · احیاء علوم الدین، ج۲، ص۳۰۶، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۹۸۳م
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.