اختلاف روایات: پیشنهادات پژوهشی

برخی معاصران نیز علل تعارض را در پنج، خلاصه کرده‌اند: ۱- تشریع تدریجی، ۲- اختلاف احوال مردم، ۳- اختلاف حوادث و شرایط زمانی و مکانی، ۴- تبعیض در بیان احکام، ۵- برچیدن سنت‌های جاهلی. برخی از فقها، اسباب اختلاف را به داخلی و خارجی تقسیم کرده‌اند. به نظر می‌رسد که علل و اسباب، فراتر از اینها باشد و می‌توان برخی از آن را چنین برشمرد: ۱) نسخ . ۲) از میان رفتن پاره‌ای قرائن . ۳) استنساخ و نحوه کتابت. ۴) وضع و جعل. ۵) اختلاف حالات مردم از نظر جهل و نسیان و مراتب و درجات. ۶) تفاوت شرایط زمانی و مکانی. ۷) احکام ولایی پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و ائمه (علیهم‌السّلام) . ۸) نقل به معنا . ۹) تقیه . ۱۰) تشریع تدریجی. ۱۱) از میان رفتن پاره‌ای احادیث. ۱۲) سوء فهم احادیث و روایات. ۱۳) تقطیع روایات. ۱۴) احادیث مدرج. ۶. ۳ - ضابطه مند ساختن اسباب اختلاف ضابطه مند ساختن اسباب اختلاف. باید پس از استقرا و شناسایی علل تعارض، تطبیق آن بر نمونه‌ها و موارد، ضابطه دار و قانونمند شود. در مثل: راه شناسایی تقیه در حدیث نشان داده شود؛ تفاوت‌هایی که از طریق استنساخ یا کتابت حاصل شده، بر اساس پژوهش در تاریخ کتابت عربی معلوم گردد؛ و.... د. قاعده مند ساختن راه حل‌ها و چگونگی علاج، بر پایه اسباب و علل و نمونه‌ها. بدین معنا که راه حل، بر پایه اسباب و علل ادعا شده طراحی شود و به صورت قاعده درآید. منبع: مختلف الحدیث بین الفقهاء و المحدثین، ص۲۹ـ ۵۰ · السید منیر السید عدنان القطیفی، ج۱، ص۲۶-۲۹