اخلاص: اخلاص در عرفان

در عرفان ، اخلاص به پیراستگی عمل از هرگونه آمیختگی تعریف شده و یکی از منازل سلوک (منزل بیست و چهارم) دانسته شده است. برخی گفته‌اند: اگر دین را که مجموعه معارف الهی و مسائل اخلاقی و احکام عملی است، تحلیل کنیم فقط به یک چیز منتهی می‌شود و آن اخلاص است؛ یعنی که انسان ، ذات و و افعالش را بر این اساس قرار دهد که همگی آن‌ها برای خداوند واحد قهّار است. در نهج‌ البلاغه از امیرمؤمنان علیه‌السلام نقل شده است که کمال اخلاص، نفی صفات از حق‌تعالی است. زیرا انسان از شر وسوسه‌های شیطان مصون نیست و با کمترین حالتی، عمل خالص خود را با ریا و شرک خفی باطل می‌کند و از آنجا که ارزش عمل به خلوص در نیت است از این رو کمال و نقص عمل تابع کمال و نقص نیت است؛ زیرا نیت، صورت کامل و جنبه ملکوتی عمل را تشکیل می‌دهد. از همین جهت است که در برخی روایات آمده اگر کسی خود را چهل روز برای خدا خالص کند، خداوند چشمه‌های حکمت را از قلبش بر زبانش جاری می‌کند. پس انسان باید با تذکر و تکرار ذکر، قلب را با اخلاص آشنا کند تا اخلاص در قلب جایگزین شود؛ زیرا اگر اخلاص در کار انسان نباشد، تصرفات شیطانی در قلب حاکم می‌گردد و انسان از معرفت توحیدی و قرب الهی دور می‌ماند. این مراتب عبارتند از: ۱- تصفیه عمل از شائبه رضای مخلوق ۲- تصفیه عمل از به دست آوردن منفعت‌های مادی ۳- تصفیه عمل از رسیدن به بهشت جسمانی ۴- تصفیه عمل از ترس نرسیدن به لذات روحانی ۴- تصفیه عمل از مشاهده استحقاق ثواب و اجر و پاداش منبع: شرح منازل‌السائرین، ص۶۸ · شرح منازل‌السائرین، ص۱۲-۱۴ · الحدائق الناضرة ج۱۱، ص۵۳ · المیزان، ج۳، ص۱۶۲ · نهج‌البلاغه، خ۱، ص۱۴ · ج۱، ص۶۴ · آداب الصلاة، ص۱۶۰ · شرح چهل حدیث، ص۳۳۱-۳۲۸ · شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۱۰۴ · آداب الصلاة، ص۱۷۳-۱۶۴