ارزشیابی قضایای اخلاقی و حقوقی: ویژگی شناخت‌های اخلاقی و حقوقی

شناخت‌های اخلاقی و حقوقی که گاهی به نام معرفت‌های ارزشی نامیده می‌شوند دارای ویژگی‌هایی هستند که می‌توان آنها را به دو دسته کلی تقسیم کرد یک دسته ویژگی‌های مربوط به مفاهیم تصوری خاصی است که عبارات اخلاقی و حقوقی از آنها تشکیل می‌یابند و دسته دیگر مربوط به شکل و هیئت عبارات ارزشی است ‌یعنی معرفت‌های اخلاقی و حقوقی را به دو شکل می‌توان بیان کرد یکی شکل انشائی و امر و نهی چنانکه در آیات قرآن کریم فراوان دیده می‌شود و دیگری شکل خبری و به صورت قضیه منطقی که دارای موضوع و محمول یا مقدم و تالی است چنانکه در موارد دیگری در آیات و روایات بکار رفته است. می‌دانیم که عبارت انشائی از قبیل قضایا و قابل صدق و کذب نیست و درباره آن نمی‌توان سؤال کرد که آیا عبارت انشائی راست است ‌یا دروغ و اگر چنین سؤالی بشود باید پاسخ داد که نه این است و نه آن و فقط انشاء است بلی درباره امر و نهی می‌توان گفت که بالالتزام دلالت بر مطلوبیت متعلق امر برای امر کننده و مبغوضیت متعلق نهی برای نهی‌کننده دارد و به لحاظ همین دلالت التزامی می‌توان صدق و کذبی برای آنها در نظر گرفت ‌یعنی اگر متعلق امر واقعا مطلوب امر کننده و متعلق نهی واقعا مبغوض نهی‌کننده باشد عبارت انشائی به حسب این دلالت التزامی صادق و در غیر این صورت کاذب خواهد بود. بعضی از‌ اندیشمندان غربی پنداشته‌اند که قوام قواعد اخلاقی و حقوقی به امر و نهی و الزام و تحذیر است و به عبارت دیگر ماهیت آنها ماهیت انشائی است و از این جهت ‌شناخت‌های اخلاقی و حقوقی را قابل صدق و کذب نمی‌دانند و طبعا معتقدند که ملاکی هم برای صدق و کذب آنها نمی‌توان در نظر گرفت و معیاری هم برای بازشناسی حقیقت و خطای آنها نمی‌توان ارائه داد. ولی این پنداری نادرست است و بدون شک قواعد اخلاقی و حقوقی را در شکل قضایای منطقی و عبارات اخباری هم می‌توان بیان کرد بدون اینکه متضمن معنای انشائی باشند و در واقع ریختن شناخت‌های اخلاقی و حقوقی در قالب عبارات انشائی یا نوعی تفنن ذهنی است و یا برای تامین اهداف تربیتی خاصی انجام می‌گیرد