إستحسان: ادله حجیت

مدافعان‌ِ استحسان‌ در جهت‌ اثبات‌ حجیت‌ آن‌ به‌ ادله گوناگون‌ تمسک‌ جسته‌اند: ۸. ۱ - ادلّه قرآنى ۱. «.. فَبَشّر عِباد الَّذینَ یَستَمِعونَ القَولَ فَیَتَّبِعونَ احسَنَه.» ۲. «واتَّبِعوا احسَنَ ما انزِلَ الَیکُم مِن رَبّکُم.» . ۳. «وکَتَبنا لَهُ فِى‌الالواحِ مِن کُلّ شَى‌ءٍ مَوعِظَةً وتَفصیلًا لِکُلّ شَى‌ءٍ فَخُذها بِقُوَّةٍ وأمُر قَومَکَ یَأخُذوا بِاحسَنِها.» در این آیات، پیروى از «قول أحسن» و عمل به آن ستایش یا به آن دستور داده شده که این امر، اعتبار شرعى پیروى از احسن و عمل به آن را مى‌رساند، عدم معرفى «احسن» از سوى شارع‌ در این آیات بدین معناست که شناخت احسن به ‌خود مکلّف واگذار شده است. ۸. ۲ - نقد ادله قرآنی بر این استدلال، نقدهایى صورت گرفته؛ از جمله: ۸.۲. ۱ - نقداول ۱. ۸.۲. ۲ - نقد دوم ۲. مفاد آیات، پیروى از آنچه خود نیکو مى‌پندارید نیست، بلکه آن است که از احسن پیروى کنید که راه تشخیص آن موافقت کتاب و سنّت است ، زیرا احکام، تابع مصالح و مفاسدى است که شرع آن را تعیین مى‌کند و عقل بشر به آن نمى‌رسد؛ امّا پیروى از آنچه مردم، نیکو مى‌پندارند چیزى جز حکم به میل و هوا نیست ، بنابراین از آیات، عدم حجیّت استحسان استفاده مى‌شود. ۸.۲. ۳ - نقد سوم ۳. اگر این آیات در مقام بیان اعتبار استحسان باشد باید بتوان عمل به استحسان در زمینه استنباط را جایگزین لفظ «احسن» کرد، درحالى‌که با این جایگزینى، معناى آیه درست نخواهد بود. ۸. ۳ - نقدچهارم ۴. مفاد آیه دوم آن است که نیکوترین چیز از آنچه نازل شده باید مورد پیروى باشد؛ امّا ثابت نشده که مورد استحسان از «ما انزِلَ» است، چه رسد به این که «احسَنَ ما انزِلَ» باشد به بیان دیگر، در تعیین اینکه استحسان از «ما انزِلَ» است یا نه، نمى‌توان به این آیه استناد کرد، زیرا بدیهى است که حکم، موضوع خود را اثبات نمى‌کند. ۸. ۴ - آیات دیگر برخى از اهل سنّت ، برای اعتبار استحسان به آیات «.. یُریدُ اللَّهُ بِکُمُ الیُسرَ..» و «.. ما یُریدُ اللَّهُ لِیَجعَلَ عَلَیکُم مِن حَرَجٍ..» که اراده آسانی و تخفیف خداوند بر بندگان را مطرح کرده استدلال کرده و استحسان را از مصادیق نفی عسر و حرج دانسته‌اند. استدلال به این آیات بر حجیت استحسان ضعیف است، زیرا مفاد این آیات نفى حکم حرجى است؛ مثلًا اگر وضو در هواى سرد براى انسان زیانبار باشد یا موجب تشدید بیمارى او گردد، حکم وجوب از آن برداشته مى‌شود، پس ادلّه نفى عسر و حرج بیش از نفى حکم‌ دلالتى ندارد، درحالى‌که معتقدان به حجیت استحسان درصدد اثبات احکام شرعی با آن هستند. منبع: زمر/سوره۳۹، آیه۱۸ · زمر/سوره۳۹، آیه۵۵ · اعراف‌/سوره۷، آیه۱۴۵ · المستصفى‌، ج۱، ص۲۷۷، بولاق‌، ۱۳۲۲-۱۳۲۴ق · ج۸، ص۲۴۶ · الاحکام‌، ج۵، ص۱۹۲، بیروت‌، ۱۴۰۵ق‌/۱۹۸۵م · روضة الناظر، ج۱، ص۴۷۵، به‌کوشش‌ سیف‌الدین‌ کاتب‌، بیروت‌، ۱۴۰۱ق‌/۱۹۸۱م · السید محمد تقی الحکیم، الاصول العامة للفقه المقارن، ص۳۷۴ · المبسوط، ج۱۰، ص۱۴۵، قاهره‌، مطبعة الاستقامه · بقره/سوره۲، آیه۱۸۵ · مائده/سوره۵، آیه۶ · الاحکام‌، ج۶، ص۱۹۵، بیروت‌، ۱۴۰۵ق‌/۱۹۸۵م