دکترین
استعانت: انحصار استعانت از خدا
انحصار استعانت از خدا: اکثر قریب به اتفاق مفسران ، انحصار استعانت از خدای متعالی را از آیه ۵ سوره حمد استفاده کرده‌اند: «إِیّاکَ نستعین» ، زیرا تقدیم ضمیر مفعولی «إیّاکَ» بر فعل، بیان‌کننده انحصار استعانت از خدای سبحان است. عده‌ای تقدیم ضمیر را برای اهتمام و احترام به یاد و نام خداوند دانسته‌اند. برخی معتقدند از آیه «واللّهُ المُستَعانُ عَلی ما تَصِفون» نیز انحصار یاری جویی از خداوند استفاده می‌شود. البته بعضی مفسران نیز اصل انحصار استعانت را پذیرفته‌اند؛ امّا آن را «ادّعایی» می‌دانند؛ نه«حقیقی»؛ بدین معنا که انسان فقط در امور مهم از خدا کمک می‌جوید و مددجویی وی در امور عادی زندگی نادیده گرفته می‌شود و از روی ادعّا و مبالغه، استعانت را به خدا منحصر می‌داند. پس سالک در این مقام به توحید ذاتی می‌رسد و از همه کثرت اسمائی و صفاتی منصرف می‌شود و این همان کمال توحید است. بنابر نظر ایشان استعانت تنها در عبادت نیست بلکه استعانت در مطلق امور است. در آیه «ایاک نستعین» انحصار استعانت از حق تعالی فهمیده می‌شود زیرا تقدم ضمیر مفعولی «ایاک» بر فعل، بیان کننده انحصار استعانت است، از این‌رو به اعتقاد ایشان سالک در طریق معرفت تمام محامد و مدایح را مختص به ذات مقدس حق می‌داند و معتقد است قبض و بسط وجود به دست مالکیت او است از این جهت عبادت و استعانت را منحصر به حق تعالی را می‌داند. ۴.
۱ - علت انحصار استعانت از خدا راز انحصار حقیقی استعانت از خدا، به صورتهای گوناگونی قابل ذکر است: ۴.۱.
۱ - خدا تنها مؤثر حقیقی ۱. کسی که از توحید افعالی آگاه است و نظام وجود را صورت فاعلیت خدا می‌بیند و انحصار تأثیرگذاری حقیقی را در خدا، با برهان یا به‌صورت مشاهده می‌یابد، حصر استعانت را نیز حصر حقیقی و‌کمک دیگر موجودات را مظهر یاری‌رساندن خدا‌می‌داند. اسمای حسنای الهی یعنی « اللّه » «رَبّ العالمین» «الرّحمن» «الرّحیم» و «مالِکِ یَوم الدّین» که قبل از آیه «إِیّاکَ نَعبُدُ و إِیّاکَ نَستَعِین» آمده، هر یک حد وسط برهان حصر استعانت از او نیز خواهد بود؛ مثلا با استفاده از اسم «اللّه» این گونه استدلال می‌شود که ذات اقدس خداوند ، در بردارنده انحصاری همه کمالات وجودی و یگانه مستعان سراسر عالم هستی است، بنابراین، فقط از وی باید مدد جست. ۴.۱.
۳ - عدم استقلال قدرت انسان ۳. حدوث و استمرار قدرت انسان بر هر کاری، از جانب خداست، ازاین‌رو هر کاری که از انسان صادر می‌شود به خدا نسبت دارد، در عین اینکه به‌انسان منسوب است و معنای حصر حقیقی استعانت از خدا، همین است. ۴.۱.
۴ - کافی نبودن قدرت انسان ۴. بر اساس دلایل عقلی و نقلی، اطاعت و ترک گناه ، فقط با خواست و قدرت الهی امکان‌پذیر است، و اراده و کوشش بندگان، به تنهایی آن‌را فراهم نمی‌سازد، پس تنها باید از خدا یاری طلبید. ۴.۱.
۵ - علم نداشتن انسان به تمام اسباب ۵. به ثمر رسیدن کار انسان در گرو فراهم‌شدن اسباب و رفع موانع مناسب با آن است که خداوند ما را به آن توان بخشیده؛ ولی از آنجا که بعضی از این اسباب و موانع در محدوده آگاهی‌بشر نیست، بلکه فقط در اختیار خداست و فقط او از آن آگاه است، فرموده که فقط از او کمک‌بجوییم.
منبع: حمد/سوره۱، آیه۵ · تفسیر المنار، ج۱، ص۶۲ · تفسیر قرطبی، ج۱، ص۱۰۲ · یوسف/سوره۱۲، آیه۱۸ · التفسیر الکبیر، ج۱۸، ص۱۰۵ · تفسیر المنار، ج۱، ص۵۹ · آداب الصلاة، ص۲۷۸، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ · آداب الصلاة، ص۲۸۱، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ · آداب الصلاة، ص۲۷۶، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ · آداب الصلاة، ص۲۷۷-۲۷۶، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸ · تفسیر سوره حمد، ص۶۵ـ۵۹ · تسنیم، ج۱، ص۴۱۷ـ۴۱۸ · من وحی القرآن، ج۱، ص۶۹ · التفسیر الکبیر، ج۱، ص۲۵۳ · تفسیر المنار، ج۱، ص۵۹ـ۵۸
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.