استهزاء: قرآن و اسلوب استهزاء

استهزا گرچه بیشتر به عنوان رذیله‌ی اخلاقی و صفتی مذموم مطرح است؛ امّا بشر گاهی از آن به عنوان ابزاری در راه هدایت و اصلاح دیگران استفاده کرده است، چنان‌که در عصر کنونی این روش در جامعه رواج بیشتری پیدا کرده و برخی، به ویژه اصحاب قلم و جراید برای تربیت افراد و آگاه‌کردن آنان برخطای خویش از شیوه طنز ، کاریکاتور و‌ غیره استفاده می‌کنند. قرآن کریم نیز چون بر طبق همان اسلوب و روش‌های بشری گام برداشته و می‌خواهد بشر را به‌وسیله ابزارها و روش‌های خودش هدایت کند گاه از عنصر استهزا برای تربیت و هدایت انسان‌ها سود جسته است. ۷. ۱ - شیوه اسلوب استهزاء اسلوب استهزا در قرآن بیشتر در قالب تشبیه و تمثیل به‌کار رفته است؛ با این بیان که قرآن در مواردی مشرکان خطاکار یا اعمال آنان را با اسلوبی استهزاگونه به برخی از امور یا اشیا تشبیه کرده یا مَثَل می‌زند، تا آنان را از روش‌ها یا کارهای خطایی که در پیش گرفته‌اند باز دارد. چنان‌که در آیات ۵۰‌ـ‌۵۱ سوره مدثر ، مشرکان را در قیامت به گورخرانی تشبیه می‌کند که از جلو شیر فرار می‌کنند: «کاَنَّهُم حُمُرٌ مُستَنفِرَه فَرَّت مِن قَسوَرَه»، یا آن دسته از احبار یهود را که به مضمون تورات عمل نمی‌کنند به درازگوشی تشبیه‌کرده که باری از کتاب بر پشت خود حمل‌می‌کند که برای آنان جز زحمت بارکشی سودی ندارد: «مَثَلُ الَّذینَ حُمِّلوا التَّورةَ ثُمَّ لَم‌یحمِلوها کمَثَلِ الحِمارِ یحمِلُ اَسفارًا.» گاهی نیز به‌صورت استهزاگونه واژه بشارت در مورد عذاب به‌کار می‌برد: «فَبَشِّرهُم بِعَذاب اَلیم.» ، حال آنکه بشارت معمولا در اخبار خوشایند به‌کار می‌رود. منبع: من اسالیب‌التربیة فی‌القرآن، ص۱۵۱‌ـ‌۱۵۸ · مدثّر/سوره۷۴، آیه۵۱-۵۰ · جمعه/سوره۶۲، آیه۵ · آل‌عمران/سوره۳، آیه۲۱ · تفسیرنمونه، ج‌۲، ص‌۴۸۰