دکترین
اسرائیلیات در تفاسیر: عوامل پیدایش و گسترش
در باب عوامل پیدایش و گسترش اسرائیلیات، مسایل فراوانی است که هریک از محققان به بخشی از آنها اشاره کرده‌اند؛ بدیهی است که همه‌ی این عوامل و علل از نظر اهمیت و نقش و تأثیر، در یک سطح نیستند؛ از جمله‌ی این عوامل عبارتند از: مهاجرت یهود و نصارا به جزیرة العرب و ارتباط و هم‌جواری مسلمانان با آنان؛ سابقه‌ی دیرینه‌ی فرهنگ یهود و هیمنت علمی و فرهنگی اهل کتاب بر عرب‌ها؛ بی‌سوادی و ناآگاهی جامعه‌ی عرب و غلبه‌ی بدویّت بر آن و خودباختگی عرب‌ها در برابر دانش اهل کتاب؛ اشتراک فراوان متون دینی یهود با آیین اسلام؛ ایجاز و اختصار داستان‌های قرآن کریم و اطناب و تطویل در داستان‌های اهل کتاب؛ حرص و ولع مسلمانان برای شنیدن افسانه‌های بافته‌ی یهود در اثر خودستایی یهود و برتری‌طلبی آنان بر عرب‌ها گرایش عوام بر امور شگفت‌انگیز و حیرت‌آور و کنجکاوی آنان در دست یازیدن به جزئیات داستان‌ها و حوادث تاریخی، ساده‌لوحی برخی از راویان حدیث و خوش‌باوری برخی از عالمان نسبت به دانش‌مندان نوآیین اهل کتاب؛ سهل‌انگاری و عدم دقت و احتیاط در سندهای روایات تفسیری؛ نبود ارتباط اطلاعاتی با مرکز دنیای اسلام؛ تظاهر به اسلام برخی از راویان و سوء نیّت و مقاصد شیطنت‌آمیز آنان، منع نگارش و نقل احادیث پیامبر اکرم (صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم) و فضای بسته‌ی فرهنگی وجوّ خفقان و فشار حاکم بر جامعه از سوی حکّام وقت؛ میدان دادن خلفاء، به‌ویژه خلیفه‌ی دوم و معاویه به داستان‌سرایان و ترویج اسرائیلیات در پناه حکومت اموی؛ بازی دادن مردم و سرگرمی و انحراف اذهان آنان با داستان‌های اسرائیلی برای دور ماندن از مسایل مهم سیاسی اجتماعی به‌ویژه در عصر بنی‌امیّه ؛ عدم توانایی صاحبان قدرت در پاسخ‌گویی به مسایل مورد نیاز مردم؛ نفوذ نصرانی‌ها در دستگاه خلافت امویان و تلاش برای انزوای اهل بیت پیامبر (علیهم‌السلام) از صحنه‌ی سیاست و حکومت و روی‌کرد آنان به اهل کتاب و ترویج اندیشه‌های انحرافی آنان.
در این نوشتار به بررسی مهم‌ترین زمینه‌ها و ریشه‌های پیدایش و گسترش اسرائیلیات پرداخته می‌شود: از میان علل و عوامل پیش‌گفته، هشت عامل را که نقش مهمی در پیدایش و ترویج روایات اسرائیلی داشته است، مورد بررسی قرار می‌دهیم. ۵.
۱ - ارتباط مسلمانان با اهل کتاب از جمله زمینه‌های پیدایش و نفوذ اسرائیلیات و اندیشه‌های اهل کتاب، به‌ویژه یهودیان در میان جمعیت و فرهنگ اسلامی، کوچ یهود و نصارا به سوی جزیرة العرب و هم‌جواری مسلمانان با آنان در مدینه بوده است. ۵.۱.
۱ - پیشینه یهودیان در قرآن یهودیان پیش از آمدن به مدینه، تاریخی پرفراز و نشیب و زندگی تلخ و طاقت‌فرسا و دورانی طولانی از خانه به‌دوشی و آوارگی و بردگی را پشت سر نهاده‌اند. فرزندانشان را می‌کشتند و زنانشان را کنیز و خدمت‌کار خود قرار می‌دادند، تا این‌که خداوند پیامبری حضرت موسی بن عمران (علیه‌السلام) را از میان این قوم برای آنان فرستاد و آنان را از ستم و بردگی آزاد کرد و از آنان خواست تا باردیگر به سرزمین فلسطین بازگردند و با ساکنان آنجا به نبرد بپردازند، و به آنان وعده‌ی پیروزی بر دشمن داد، امّا آنان از سر ترس و زبونی، تن به جنگ ندادند و قعود را بر قیام علیه ستم‌گران ترجیح دادند؛ آن‌گاه خداوند مقدّر ساخت تا چهل سال در صحرای سینا سرگردان مانده، کیفر نافرمانی و سرپیچی از فرمان پیامبر و رهبری الهی را بچشند.
وی حدود سیزده قرن قبل از میلاد بر سرزمین فلسطین هجوم آورد و آنجا را به تصرف درآورد و بیشتر ساکنانش را نابود کرد و گروهی را نیز آواره و تبعید نمود. ۵.۱.
۳ - حمله بخت‌النصر پس از وی، خداوند، پیامبران بسیاری فرستاد و در سال ۵۹۶ پیش از میلاد، پادشاه بابِل بختنَصّر به فلسطین حمله برد و بر آنان سیطره یافت و بسیاری را کشت و گروه زیادی را نیز به اسارت گرفت. اینان تحت حکومت بختنَصّر تا سال ۵۳۸ پیش از میلاد به‌سر بردند، تا این‌که پادشاه سرزمین فارس بر بختنَصّر چیره شد و یهودیان نفسی تازه کردند و مدت دویست سال تحت فرمان‌روایی ایرانیان سپری کردند، پس از آن زیر سیطره‌ی جانشینان اسکندر کبیر و سپس رومیان قرار گرفتند و در سال ۱۳۵ پیش از میلاد، یهودیان بر رومیان شوریدند، ولی از شورش و انقلاب خود، نتیجه‌ای نگرفتند و رومیان بر آنان غلبه یافتند و قیامشان را آرام ساخته، آنان را از سرزمین فلسطین بیرون راندند.
بدین ترتیب، در سرزمین‌های گوناگون، در شرق و غرب ، سرگردان و آواره گردیدند... گروهی در مصر، گروهی در لبنان و سوریه ، گروهی در عراق ، گروهی نیز در حجاز مسکن گزیدند. و امّا سرزمین یمن ، سرزمین مأنوس یهودیان بود که آنان در عهد حضرت سلیمان (علیه‌السلام) برای امر بازرگانی به آنجا کوچ کردند. ۵.۱.
۴ - کوچ یهود به جزیرة‌العرب کوچ یهودیان به جزیرة العرب از سال ۷۰ میلادی به علّت فرار از شکنجه و آزار و اذیت تیتوس رومی، پیش از ظهور اسلام روی داد. و با روی آوردن آنان به این منطقه، نفوذ فرهنگی یهودی نیز به سرزمین جزیرة العرب آغاز گردید. مسافرت‌های اعراب در زمان جاهلیت سفر زمستانی به یمن و سفر تابستانی به شام و برخورد با بسیاری از اهل کتاب (یهود) در یمن و شام، زمینه‌ی اثرپذیری فرهنگی را پدید آورد. مرکز اسلام در صدر اسلام، مدینه بود، مسلمانان در مسجد مدینه و مجالس پیامبر اکرم (صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم) حضور می‌یافتند و پیامبر (صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم) یاران خود تعلیم می‌دادند و در اطراف مدینه و مناطق دورتر، قبایلی از یهود؛ بنی‌قَینَقاع ، بنی‌قُرَیْظَه، بنی النضیر ، یهود خیبر ، تَیْماء و فدک حضور داشتند. ۵.۱.
۵ - تبادل دانش یهود با مسلمانان هم‌جواری یهودیان با مسلمانان، همراه با تبادل دانش و معارف بوده است. پیامبر اکرم (صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم) با یهودیان ملاقات می‌کردند تا معارف اسلامی را به آنان عرضه کنند و یهودیان نیز به طور متقابل با پیامبر (صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم) ملاقات می‌کردند تا وی را در نزاع‌های خویش حکم قرار دهند و یا از او سؤال‌های خود را بپرسند، یا راست‌گویی او را در رسالتش بیازمایند و یا شخصیت وی را درهم کوبند.
قرآن کریم بسیاری از پرسش‌های آنان را بازگو نموده است. بسیاری از دانش‌مندان یهود به آیین اسلام گرویدند؛ مانند عبدالله بن سلام ، عبدالله بن صوریا ، کعب الاحبار و دیگر کسانی که به فرهنگ گسترده‌ی یهود آشنا بودند. اینان درمیان مسلمانان موقعیت قابل توجهی به دست آوردند؛ از این‌رو، فرهنگ اسرائیلی با فرهنگ اسلامی در سطح گسترده‌تری پیوند برقرار کرد. یهودیان در قرن‌های نخستین میلاد، درمناطق تیْماء، فدک، خیبر، وادی‌القری و یثرب ، که مهم‌ترین آنها است، مستعمراتی داشتند.
یهودیان مدینه سه قبیله بودند:بنی النّضیر، بنی قینقاع و بنی قریظه . آنان در کشاورزی مهارت داشتند؛ همچنان که در یثرب به صنایعی نظیر آهنگری ، زرگری و اسلحه‌سازی نامور بودند. یهودیان برای نشر آیین خود، در بخش‌های جنوبی جزیرة العرب تلاش می‌کردند، تا این‌که بسیاری از قبایل یمن به آیین یهود درآمدند. آنان در شهرهایی که سکنی می‌گزیدند، به نشر تعالیم تورات در زمینه‌های تاریخ آفرینش عالم، رستاخیز ، حساب و میزان می‌پرداختند و تفسیرهای مفسّران را از تورات و افسانه‌ها و خرافه‌های آن، به‌ویژه از طریق یهودیان تازه‌مسلمان، مانند کعب الاحبار، وهب بن منبّه و...
پر می‌ساختند. آنان بدین صورت، تأثیر فراوانی بر زبان عربی گذاشتند و بسیاری از واژگان و اصطلاحاتی را که عرب‌ها تا آن زمان با آنها آشنایی نداشتند، مانند واژه‌های جهنم ، شیطان ، ابلیس و... در فرهنگ و زبان عربی وارد کردند». ۵.
۲ - عظمت علمی اهل کتاب نسبت به اعراب هیبت دینی یهود و نصارا (اهل کتاب؛ در قرآن کریم، یهود و نصارا «اهل کتاب» معرّفی شده‌اند. این تعبیر ۳۱ بار در قرآن به کار رفته است.) که پشتوانه‌ی فرهنگی آنان به حساب می‌آمد، سبب شده بود تا عرب جاهلی که از آن پشتوانه بی‌بهره بودند، آنان را برتر از خود بپندارند. آگاهی‌های وسیع یهود و نصارا از تاریخ و دانستن داستان‌های شگفت‌انگیز، عامل مهمی در برتری آنان بر اعراب جاهلی بوده است. وقتی به شناخت چیزی تمایل پیدا می‌کردند و می‌خواستند مطالبی درباره‌ی آفرینش و اسرار جهان هستی بدانند، به «اهل کتاب» مراجعه می‌کردند و از آنان بهره می‌بردند.
این عدّه از اهل تورات که در آن روزگار در میان اعراب می‌زیستند، مانند خود ایشان، بادیه‌نشین بوده و از این‌گونه مسایل به جز آنچه عامّه‌ی اهل کتاب می‌دانستند باخبر نبودند. ریشه و منبع آنها، چنانکه اشاره شد، اهل تورات بادیه‌نشین‌اند و آنچه را نقل می‌کنند از روی تحقیق و آگاهی درست نیست، ولی آنان با این وجود، شهرت یافتند و کارشان بالا گرفت؛ زیرا در آیین اسلام دارای مقام والایی بودند. بدین ترتیب، به تدریج از آن روزگار همه‌ی آن منقولات (افسانه‌ها) مورد قبول واقع شد». ۵.۲.
۳ - دیدار بنی نضیر با قریش در سال پنجم هجری، سران قبیله‌ی «بنی نضیر» که پس از شکست در مدینه، به خیبر پناهنده شده بودند، در مکه با قریش دیدار کردند و آنان را به جنگ علیه پیامبر اسلام (صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم) ترغیب نمودند و وعده‌ی هرگونه یاری و همکاری در این راه را به آنان دادند. گفتند:آیین شما بهتر از آیین او است و شما به حقیقت سزاوارترید. قریش با شنیدن این سخن، مسرور و شادمان نسبت به آنچه آنان را بدان فراخواندند، بانشاط و فعّال شدند». ۵.۲.
۴ - سیطره فکری یهود ب. ت. ب. این‌که همه‌ی اعراب در آن زمان « امّی » بودند، بلکه چه‌بسا خواندن و نوشتن را عیب می‌دانستند، یهودیان و مسیحیان در آن عصر، نوعی هیمنت و سیطره‌ی فکری و علمی بر آنان داشتند؛ و از این‌رو، رهبران قریش در صدد بودند تا از نفوذ یهود و جایگاه ویژه‌ی علمی آنان به نفع خویش نهایت بهره را ببرند. نقل کرده‌اند که عده‌ای از مسلمانان، بعضی از مطالبی را که از یهود می‌شنیدند، می‌نوشتند؛ آن‌گاه پیامبر (صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم) فرمود: « ضلالت برای امّتی بس، که از آنچه پیامبرشان آورده دوری گزیده و روی به سوی مطالب دیگران آورند.
سپس این آیه نازل شد: «أولم یکفهم أنا أنزلنا علیک الکتاب یتلی علیهم؛ آیا برای آنان کافی نیست که این کتاب را بر تو نازل کردیم که پیوسته بر آنان تلاوت می‌شود؟»» ۵.
۳ - وجوه اشتراک متون دینی یهود با قرآن کریم چه‌بسا بتوان وجوه اشتراک زیاد متون دینی با قرآن کریم را یکی از زمینه‌های بهره‌گیری مسلمانان از اهل کتاب دانست. قرآن کریم همانند تورات، بسیاری از قضایا و تاریخ پیامبران و امت‌های پیشین را بیان نموده است. قرآن کریم طبق اسلوب ویژه‌ی خود، در بازگویی داستان‌ها و نقل تاریخ کم‌تر به جزئیات پرداخته و در هر مورد، تنها به ذکر آنچه با هدف و مقصود اصلی کلام ارتباط دارد، بسنده کرده است. درکتاب‌های پیشین، داستان‌های مختلفی آمده است که پیامبر اسلام (صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم) آنها را در نهایت اجمال و اختصار و گاه (چند داستان را) به صورت فشرده و ادغام شده یک‌جا آورده است».
داستان، بسیار مورد توجّه اهل کتاب بوده است و مسلمانان نیز در اقتباس و حفظ روایات و گسترش آنها زیاده‌روی نموده‌اند و به‌ویژه صحابه و تابعان بسیاری از اطلاعات مربوط به پیشنیان را از گروهی از دانش‌مندان اهل کتاب تازه‌مسلمان که با آنان ارتباط و آمیزش داشتند فراگرفته‌اند و با این دسته از روایات، بسان روایات مرویّ از پیامبر اکرم (صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم) رفتار کردند؛ و بدین ترتیب، کار مشکل شد.
۲. شیوه‌ی قرآن کریم در نقل داستان‌ها بر این است که به گزیده‌ای از نکته‌های مهم و مفید در بیان مقصود و هدف بسنده می‌کند؛ بدون این‌که شرح و تفصیل همه‌ی زوایا و جنبه‌های گوناگون آنها را یادآور گردد؛ زیرا کتاب خدا، کتاب تاریخ و سرگذشت نیست، بلکه تنها، کتاب هدایت است؛ برخلاف داستان‌های اهل کتاب که همواره با ذکر جزئیات و شرح و بسط بی‌فایده همراه است. ولی مفسّران پیشین برای این‌که داستانی کامل و جامع ساخته شود، روایات غیرمعتبر را نیز به آیات قرآنی ضمیمه کردند، و در اثر اختلاف آرا در نقل روایات، کار به این‌جا منتهی شد که هم‌اکنون مشاهده می‌کنیم. ۵.
۴ - اسطوره‌گرایی و حس کنجکاوی مسلمانان همان‌طور که پیش‌تر اشاره شد، اشتیاق عرب‌ها برای شناخت علل پدیده‌ها و راز و رمز عالم وجود و آغاز آفرینش جهان و موجودات و حل مبهمات قرآن کریم، زمینه‌ای مناسب برای دانش‌مندان اهل کتاب فراهم کرد تا بسیاری از افسانه‌ها و خرافات و اندیشه‌های موهوم و بی‌اساس را در اذهان انسان‌های ساده‌دل جای دهند. به دلیل این‌که افراد بسیاری به آیین اسلام روی آوردند و نیز به این دلیل که انسان‌ها برای شنیدن جزئیات داستان‌ها و رویدادهای تاریخی یهودی و نصرانی که قرآن (به اختصار) به آنها اشاره کرده است، رغبت نشان دادند».
موسی سیلی محکمی به صورت او زد و چشم او را کور کرد! فرشته نزد خدا برگشت و گفت: مرا نزد بنده‌ای فرستادی که نمی‌خواهد بمیرد و دو چشم مرا کور کرد! خداوند چشم فرشته را به حال اوّل برگرداند و به او گفت: نزد بنده‌ام برو و به او بگو، اگر می‌خواهی زنده بمانی، دستت را بر پشت گاو نری بنه؛ چون عزرائیل به نزد موسی برگشت و جریان را به او گفت، موسی عرضه داشت: خدایا! بعد از این همه، آخرش چیست، فرمود: آخرش مرگ است. عرض کرد:پس اکنون آماده‌ی مرگم.
و از خداوند خواست که او را به زمین بیت‌المقدس نزدیک کند و در همان‌جا قبض روح گردد. چنانکه ملاحظه می‌شود، این حدیث از افسانه‌های قدیمی و از جمله دروغ‌هایی است که در میان توده‌ی مردم معروف گردیده است و اثبات بطلان و نادرستی آن نیازی به دلیل ندارد؛ متن حدیث بهترین گواه بر ساختگی بودن آن است. بدیهی است غفلت و مسامحه در هیچ بخشی از آنها جایز نیست. و چه‌بسا ممکن است این غفلت یا مساحمه، پیامدهای ناگواری درپی داشته باشد. زیرا اگر راست باشد به سود شما است و اگر دروغ باشد، به زیان گوینده‌ی آن است».
یکی به جنبه‌ی اجتماعی و دیگر به لحاظ اعتقادی و دینی. سپس غلبه‌ی بادیه‌نشینی و بی‌سوادی و ناآگاهی جامعه‌ی عرب و شوق و علاقه‌ی آنان برای شناخت اموری که انسان‌ها بدانها تمایل درونی پیدا می‌کنند، از جمله شناخت درباره‌ی آفرینش و اسرار جهان هستی را انگیزه‌های اجتماعی تلقی نموده است که عرب‌ها از اهل کتاب، صرفاً در این مورد پرس و جو می‌کرده‌اند. و از جمله انگیزه‌ها و جنبه‌های دینی‌ای که راه را برای دریافت این‌گونه روایات ، با سهل‌انگاری و بی‌احتیاطی، هموار کرده است، این است که این دسته از روایات ارتباطی با احکام شرعی ندارند، تا در مقام عمل نیاز به تمییز صحیح از غیرصحیح باشد».
وی هم‌چنین درباره‌ی ویژگی‌های روایات تفسیری در دوره‌ی پس از صحابه و تابعان می‌نویسد: «در دوره‌ی پس از تابعان، گروهی در زمینه‌ی تفسیر، آثاری تألیف نمودند و در آنها با کوتاه کردن اسناد روایات، سخنان را بدون اسناد به گویندگان آنها، نقل کردند. از این‌رو، روایات بیگانه وارد شد و درست و نادرست درهم آمیخت». نخستین حرکت در زمینه‌ی تفسیر قرآن، صرفاً بر اساس نقل بوده و هیچ زمینه‌ای برای تلاش فکری در جهت نفی و اثبات، وجود نداشته است، بلکه بازگشت این امر صرفاً به روایت تنها بوده است».
و بدین ترتیب، روایات بیگانه به حوزه‌ی تفسیر وارد شد و درست و نادرست، درهم آمیخت». وی یکی از علل مهم گسترش روایات اسرائیلی را سهل‌انگاری و بی‌دقتی برخی مفسّران و اعتماد بیش از حدّ آنان به روایات و پذیرش بی‌ملاک آنها دانسته، بدین‌وسیله همگان را به تأمّل و اندیشه در مضامین روایات و عرضه‌ی آنها بر اندیشه‌ی خالص و کتاب الهی فرا می‌خواند. ۵.۵.
۶ - مقابله احادیث با قرآن نکته قابل توجّه در این مبحث این است که پیش از رجوع به این قبیل منقولات، باید در متن قرآن کریم دقّت کرد و آنچه از آن داستان‌ها با آن سازگار است، با قید احتیاط پذیرفت و آنچه با آن مخالف است، ردّ نمود و این دستور کلی است که از طرف ائمه اهل بیت (علیهم‌السلام) درباره‌ی تشخیص احادیث صحیح از سقیم صادر شده است. در این مورد تفاوتی میان روایات صحابه و تابعان و روایات کتاب‌های معتبر نیست. اگر بنا باشد به بزرگان اهل تفسیر، اعتراض و ایرادی وارد شود، از این جهت نیست که بحث و بررسی سندی درباره‌ی روایات تفسیری انجام نداده‌اند یا سندهای آنها را حذف کرده‌اند، بلکه اشکال از آن جهت متوجه آنان است که به این‌گونه روایات بیش از اندازه تکیه و اعتماد کرده‌اند و به ارزیابی آنها از لحاظ سازگاری یا ناسازگاری متون آنها با قرآن کریم و دلیل عقلی نپرداخته‌اند؛ در تفسیر و تاریخ، برخلاف فقه ، تعبّد معنا ندارد؛ بنابراین، اگر مضمون و محتوای حدیث توانست ابهامی را در مسأله‌ای برطرف سازد، آن متن گواه بر صدق و راستی حدیث خواهد بود و در غیر این صورت، هیچ دلیلی بر تعبّد به خبر واحد وجود ندارد». ۵.
۶ - کینه‌توزی و سوء نیّت یهود گرچه می‌توان همه‌ی دانش‌مندان اهل کتاب و راویان روایات اسرائیلی را که به آیین اسلام گرویده‌اند، به سوءنیّت و کذب و دسیسه علیه اسلام متّهم کرد، ولی علاوه بر این، می‌توان در لابلای صفحات تاریخ، قراین و شواهدی نیز بر عداوت برخی از آنان نسبت به اسلام، مشاهده کرد. قرآن کریم قوم یهود را سرسخت‌ترین دشمن مسلمانان معرفی کرده، اهل ایمان را نسبت به نیرنگ‌ها و نقشه‌های شوم آنان هشدار می‌دهد: «لتجدن اشد الناس عداوة للذین آمنوا الیهود و الذین اشرکوا؛ به یقین دشمن‌ترین مردم نسبت به مؤمنان را یهود و مشرکان خواهی یافت».
به‌علاوه، چنانکه گذشت، آنان پیش از ظهور اسلام در شهر مدینه از موقعیّت اجتماعی و اقتصادی قابل توجّهی برخوردار بودند و پس از اقامت پیامبر (صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم) در مدینه، احساس خطر جدّی کردند، و در حقیقت موقعیّت خود را از دست دادند. به این سبب، درصدد حیله‌گری و توطئه علیه مسلمانان برآمدند و در این امر با مشرکان نیز دست دوستی و همراهی دادند. بنابراین، جامعه‌ی اسلامی و مسلمانان همواره از گذشته‌ی تاریخ تاکنون، هرلحظه در انتظار حیله و نیرنگ تازه‌ای از سوی آنان بوده است.
زیرک‌ترین و حیله‌گرترین آنان، کعب الاحیار، وهب بن منبّه و عبدالله بن سلام بودند که... به جعل و دسّ در روایات نبوی پرداختند». اگرچه بیشتر محققان معاصر، آنان را به سوء نیت متّهم کرده‌اند و اسرائیلیات را از جمله‌ی دسیسه‌های یهودیان علیه اسلام شمرده‌اند. بنابراین، مسلمانان اهل کتاب به طور کلی نزد قدما مورد اعتماد بوده‌اند، گرچه متهم به غفلت شده‌اند؛ ولی اتّهام به تعمّد و سوء نیت آنان، تنها از جانب برخی از معاصران است. ۵.۶.
۵ - جعلهای مغرضانه کعب چنانکه ملاحظه می‌شود، برخی در مقام تبرئه دانش‌مندان نوآیین اهل کتاب و توجیه عمل‌کرد و گفته‌های آنان برآمده، تلاش می‌کنند تا ساحت آنان را از سوء نیّت و دروغ عمدی پاک سازند؛ در حالی که دست‌کم در مورد کعب الاحبار در روایات فراوانی به دروغ‌پردازی وی تصریح و یا اشاره شده است. در مورد گفته‌های کعب الاحبار، به دست می‌آید که نقل داستان‌ها و اخبار ساختگی از سوی برخی از اهل کتاب، با سوء نیّت و شیطنت همراه بوده است. به عنوان مثال، به موارد زیر توجّه فرمایید: ۱. ۲.
۳. مرد گفت:کعب گمان دارد که خورشید و ماه در روز قیامت به صورت دو گاو پِیْ شده در جهنم افکنده می‌شوند!
۴. کعب نیز یکی از حاضران آن مجلس بود. خلیفه از کعب پرسید: آیا تو حافظ همه‌ی تورات هستی؟ کعب در جواب گفت:نه، امّا بسیاری از آن را در حفظ دارم. خلیفه از او پرسید:خداوند قبل از خلقت عرش ، کجا بود، و آن آبی که خداوند عرش خود را بر آن نهاد در چه مکانی قرار داشت؟ کعب گفت:خداوند بر صخره‌ی بیت‌المقدس جای داشت! و با آب دهانش دریاهای خروشان را خلق کرد و عرش خویش را بر آن نهاد. امام (علیه‌السلام) نیز بازگشت و رو به کعب کرد و گفت: تو اشتباه می‌کنی و اصحاب تو به خطا رفته‌اند و بر خدا دروغ بسته‌اند و خداوند برتر از این سخنان و بزرگ‌تر از آن است که مکان داشته باشد و ساحت خداوند از آنچه ملحدان انگاشته و یا جاهلان پنداشته‌اند دور است. وای بر تو ای کعب! آن‌کس که به قول تو از آب دهانش دریای عظیم آید، چگونه می‌توان بر صخره بنشیند؟ ۵.
۶. روزی امام باقر (علیه‌السلام) در حالی که در مسجدالحرام ، رو به کعبه نشسته بود، به یارانش فرمود:نگاه به کعبه عبادت است. امام پرسید:نظر تو درباره‌ی سخن کعب چیست؟ او پاسخ داد:او راست گفته است. در این هنگام امام خشمگین شد و فرمود:دروغ گفتی، کعب هم دروغ گفته است.
۷. در این هنگام، کعب الاحبار نزد وی نشسته بود و با هم سخن می‌گفتند. عثمان به کعب رو کرده، گفت:برای زمامدار جایز است که مالی را بگیرد و هر وقت توانست بپردازد؟ کعب گفت:این اشکال ندارد. تو دین ما را به ما یاد می‌دهی؟! عثمان گفت:چقدر آزارت به من و زخم زبانت به یاران من زیاد شده است! برو به شام! ۵.
۷ - ممنوعیت نگارش و نقل حدیث یکی از رخدادهای تلخ تاریخ صدر اسلام، جریان ممنوعیّت نگارش و نقل روایات پیامبر اکرم (صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم) است که به دستور خلفا به‌ویژه خلیفه‌ی دوم پدید آمده است. منع نگارش حدیث موجب شد میدان برای نشر و گسترش اسرائیلیات باز شود و احادیث درست و ساختگی درهم آمیخته گردد. با گذشت زمان، کار تشخیص و جداسازی احادیث صحیح از سقیم، مشکل‌تر شد. و این امر بدین شکل صورت گرفت که به افرادی مانند تمیم داری نصرانی و کعب الاحبار یهودی اجازه داده شد تا احادیث اسرائیلی را به میل خود درمیان مسلمانان گسترش دهند».
چگونه قابل شمارش باشد، در حالی که این امر موجب پیدایش هرج و مرج در اعتقادات، اعمال، اخلاق ، آداب و حتی جوهره و کنه دین و اصول آن گردیده است. خلاء حاصل از این عمل، زمینه‌ی مناسبی را برای پیدایش بدعت‌های یهودی و یاوه‌های مسیحی و افسانه‌های زردشتی، به‌ویژه از سوی دانش‌مندان یهود و نصارا به وجود آورد. همه‌ی آنان با این اقدام موافق بودند. امّا من کتاب خدا را با چیزی نمی‌پوشانم. . سپس گفت: «أُمنیةٌ کأُمنیّة اهل الکتاب» و یا «مَثْناةٌ کَمَثْنَاة اهل الکتاب».
(امنیّة یعنی آرزو و خیال. مثناة یا مشناة، همان کتابی است که اهل کتاب بعد از حضرت موسی (علیه‌السلام) در کنار تورات قرار دادند. ) به‌هرحال، با وجود ممنوعیت رسمی نگارش حدیث، بسیاری از عالمان اهل کتاب (احبار و رهبان) اجازه‌ی نشر روایات اسرائیلی را از خلیفه داشتند و آزادانه، اندیشه‌های انحرافی خود را منتشر می‌ساختند. ۵.
۸ - میدان دادن دستگاه خلافت به داستان‌سرایان یکی از ریشه‌های اصلی و علل مهم نشر و گسترش اسرائیلیات و احادیث جعلی در میان مردم، شیوع قصّه‌خوانی و آزادی عمل داستان‌سرایان در پناه دستگاه خلافت خلفا و دولت اموی بوده است. آزادی عمل قصّه‌خوانان در شرایطی بوده است که نگارش و نقل احادیث و سنّت پیامبر اکرم (صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم) از سوی خلفا، به‌ویژه با فرمان رسمی خلیفه‌ی دوم، منع شده بود. منبع اصلی قصّه‌خوانان را تورات و نقل‌های شفاهی رایج در میان عالمان یهودی و نصرانی تشکیل می‌داد.
قصّه‌خوانان معمولاً در هنگام اقامه‌ی نماز ، برای عموم مردم به ایراد سخن و داستان‌سرایی می‌پرداختند. رواج داستان‌سرایی در زمانی بوده است که قصّه‌خوانان و پندآموزان، دین و باورهای دینی را دستمایه‌ی تجارت خود ساخته، حدیث را وسیله‌ای برای امرار معاش خود و برآوردن خواسته‌های حاکمان قرار داده بودند. بدین ترتیب، آنان بسیاری از افسانه‌های ملّت‌های پیش از اسلام، به‌ویژه داستان‌های تاریخی دینی یهودیان را به نام تفسیر قرآن و به قصد تخریب و یا تحریف مبانی اعتقادی، در لابلای تعالیم اسلامی و تفاسیر قرآنی جای دادند. حرکت داستان‌سرایان با گذشت زمان گسترش یافت و زمامداران نیز آنان را برای اهداف سیاسی خود به کار گماشتند. ولی نام‌ورترین آنان همان، تمیم بن اوس داری است. ۵.۸.
۳ - شغل قصه‌خوانی آورده‌اند که بسیاری از قاضیان به دستور زمامداران، در کنار منصب و شغل قضاوت ، مأموریت داستان‌سرایی را نیز بر عهده داشته‌اند. نخستین کسی که در مصر به داستان‌سرایی پرداخت، سلیمان بن عِتْر تُجِیبی بود که در سال ۳۸ هجری این کار را آغاز کرد. او از سوی معاویه، عهده‌دار امر قضاوت و قصّه‌گویی شد. امّا بعدها معاویه او را از کار قضاوت عزل کرد و تنها او را موظّف به داستان‌سرایی نمود. (به نظر می‌آید خلفا برای اشراف و سلطه بر کار قصّه‌خوانان، روایاتی را با این مضمون که قصّه‌خوان باید از طرف امیر گماشته شود ساخته‌اند، تا بتوانند آزادانه به عزل و نصب آنان بپردازند. از این‌جا معلوم می‌شود که «داستان‌سرایی» یک پست دولتی بوده، که خلیفه هر کسی را شایسته‌ی آن می‌دیده، به خدمت می‌گمارده است. ۵.۸.
۴ - سردمداران قصه‌سرائی نخستین زمامداری که قصّه‌خوانان را برای اهداف سیاسی خود به کار گرفت، معاویة بن ابی‌سفیان بود. او مردی را مأمور ساخت تا پس از اقامه‌ی نماز صبح برای نمازگزاران داستان بگوید و این مرد نیز هر روز پس از نماز رو به نمازگزاران می‌کرد و خدا را یاد می‌نمود و بر پیامبر خدا (صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم) درود می‌فرستاد و سپس برای خلیفه، خاندان، سپاه و پیروان او دعا می‌کرد و دشمنان خلیفه و کسانی را که فرمان‌بری او را نپذیرفته بودند، نفرین می‌نمود.
عبدالله بن سلام، کعب الاحبار و وهب بن منبّه از جمله داستان‌سرایانی بودند که هریک سهم فراوانی در نقل داستان‌های پیامبران و افسانه‌های پیشینیان داشته، کم و بیش ردّ پای آنان را در روایات تفسیری مشاهده می‌کنیم. در حالی که، به خدا قسم، این مردم، هیچ نیازی حتی به یک کلمه از حرف‌های او نداشتند». و نیز بهترین شیوه‌ی بنی‌امیّه برای دور نگه‌داشتن مردم از مسایل مهم سیاسی اجتماعی و انحراف اذهان آنان، بهره‌گیری از روایات ساختگی دانش‌مندان یهود و نصارا بوده است. برای روشن شدن این حقیقت تلخ، به دو مطلب مهم اشاره می‌کنیم: ۵.۸.
۵ - خلیفه دوم و منابع دینی اهل کتاب پیش‌تر اشاره شد که چون اهل کتاب دارای کتاب آسمانی و پیشینه‌ی تاریخی کهن بودند، عرب‌های عصر جاهلیّت برای آنان احترام خاصّی قایل بودند و در موارد زیادی برای آگاهی ازمسایل دینی خود به آنان مراجعه می‌کردند. این هیمنت دروغین اهل کتاب، نه تنها توده‌ی مردم را فریفته بود، بلکه بسیاری از خواصّ دوران صدر اسلام را نیز شیفته‌ی خویش ساخته بود. خلیفه‌ی دوم نسبت به تمیم داری بسیار احترام می‌کرد و از او با عبارت «خیر اهل المدینة» یاد می‌نمود و به وی اجازه داده بود پیش از نماز جمعه، برای مردم سخن بگوید و خود نیز به شنیدن سخنان وی علاقه نشان می‌داد. هم‌چنین کعب الاحبار، دانش‌مند بزرگ یهودی، از جمله کسانی است که بسیار مورد توجّه خلیفه‌ی دوم بوده است. ) ۵.۸.
۶ - حکومت معاویه و رونق بازار جعل حدیث گرچه جعل حدیث از دوران حیات پیامبر اکرم (صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم) شروع شد و وی خود به این حقیقت تلخ و شوم تصریح کرده‌اند، بیش‌ترین روایات ساختگی در دوران حکومت معاویه ساخته شد. در زمان معاویه روایات فراوانی در ستایش شام و بیت‌المقدس، در برابر مدینه و مکه به دست امثال کعب الاحبار ساخته شد. ابن‌عساکر در تاریخ خویش از کعب الاحبار نقل می‌کند که او گفت: «محبوب‌ترین سرزمین‌ها در پهنه‌ی زمین نزد خداوند، شام است و محبوب‌ترین نقطه‌ی شام نزد خداوند، قدس (بیت‌المقدس) است».
هم‌چنین وی برای تقرّب به معاویه، مرکز حکومت پیامبر (صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم) را شام معرفی می‌کند؛ زیرا معاویه امکانات حکومت خود را در شام فراهم آورده است. گفتنی است که سرزمین شام، مرکز خلافت و پایتخت حکومت معاویه، قبلاً پایتخت مسیحیان روم شرقی بیزانس و دارای تمدّنی کهن بوده است و بدیهی است که رسوبات فکری و فرهنگی مسیحیّت در این منطقه به کلی از بین نرفته است. هم‌چنین کعب الاحبار در جای دیگری می‌گوید: خانه‌ی کعبه هر روز صبحگاهان به بیت‌المقدس سجده می‌کند.
و نیز می‌گوید: قیامت برپا نخواهد شد، مگر این‌که بیت‌الحرام را به نزد بیت‌المقدس ببرند؛ آن‌گاه این دو خانه‌ی مقدّس را با اهل آنها به بهشت وارد نمایند و حساب خلایق و عرضه‌ِی اعمال در روز قیامت، در بیت‌المقدس انجام می‌گیرد. (قبلاً‌روایتی از امام باقر (علیه‌السلام) نقل شد که حضرت سخن کعب و ناقل آن را تکذیب کردند و درباره‌ی کعبه فرمودند: خداوند هیچ نقطه‌ای از زمین را نیافریده که نزد او محبوب‌تر از این خانه باشد. ) از این روایات برمی‌آید که اهل کتاب به‌ویژه کعب تلاش کرده‌اند تا آیین اسلام و مقدّسات آن، از جمله کعبه، را در برابر آیین یهود خاضع و تسلیم نشان دهند.
منبع: یوسف/سوره۱۲، آیه۹۹ · انجیل، صحیفه یوشع، باب ۱۹ · اسرائیلیات القرآن، ص ۴۱- ۴۲ · تاریخ جامع ادیان، ص ۵۵۴ · سیره ابن‌هشام، ج ۱، ص۳۰۰ · الاسرائیلیات فی التفسیر و الحدیث، ص ۲۲- ۲۵ · فجرالاسلام، ص ۲۳ · ج ۱، ص ۱۵۰ · مقدمة العبر، ص ۴۳۹ - ۴۴۰ · اضواء علی السنة المحمدیة، ص ۱۴۶ · پیشین، ج ۱، ص ۱۷۵ · سیره ابن‌هشام، ج ۳، ص ۲۲۵ · پیامبر امّی، ص ۵۱ - ۵۲ · پیشین، ج ۱، ص ۴۵ · سیره ابن‌هشام، ج ۱، ص ۳۰۰ · عنکبوت/سوره۲۹، آیه۵۱ · التفسیر و المفسرون، ج ۱، ص ۱۲۲- ۱۲۳ · مذاهب التفسیر الاسلامی، ص ۷۵ · المیزان فی تفسیر القرآن، ج ۱۳، ص ۲۹۰- ۲۹۲ · قانون تفسیر، ص ۴۶۶ · صحیح مسلم، ج ۱۵، ص ۱۲۷ باب «فضائل موسی علیه السلام » · الاصول من الکافی، ج ۱، ص ۵۲ · ج ۱، ص ۱۲۹ · الاسرائیلیات، ص ۲۷ · نشأة التفسیر فی الکتب المقدسة و القرآن، ص ۳۵ · الاتقان فی علوم القرآن، ج ۴، ص ۲۴۲ · قرآن در اسلام، ص ۵۵ · مکاتب و روش‌های تفسیری، ص ۳۸ · مقدمة العبر، ص ۴۳۹ · مکاتب و روش‌های تفسیری، ص ۴۰ · التفسیر و المفسرون فی ثوبه القشیب، ج ۲، ص ۳۲ · مائده/سوره۵، آیه۸۲ · دروزه، محمد عزّه، ص۴۵۵ · اضواء علی السنة المحمدیة، ص ۱۴۵ · تفسیر القرآن الکریم، ج ۲، ص ۳۲ · تفسیر المنار (تفسیر القرآن الحکیم)، ج ۱، ص ۹ · الاسرائیلیات فی التراث الاسلامی، ص ۹۶ - ۹۸ · التفسیر و المفسرون، ج ۱، ص ۱۳۷ · تاریخ الامم و الملوک، ج ۱، ص ۲۶۸ · تاریخ الامم و الملوک، ج ۱، ص ۶۵ · نقش ائمه در احیای دین، ج ۴، ص ۲۳۹ · کتاب الخصال، ج ۱، ص ۳۵۲، باب السبعه، ح۳ · الاصول من الکافی، ج ۴، ص۲۳۹- ۲۴۰ · شرح نهج البلاغه، ج۸، ص ۲۶۵ · معالم المدرستین، ج ۲، ص ۵۷ · ابحاث فی الملل و النحل، ج ۱، ص ۶۵ · تقیید العلم، ص ۵۰ · بحوث مع اهل السنة و السلفیة، ص ۹۷ · النهایة فی غریب الحدیث و الاثر، ج ۴، ص۳۶۷ · تقیید العلم، ص ۵۲ · پیشین، ج ۲، ص ۹۷ · نقش ائمه در احیای دین، ج ۶۰، ص ۸۳ · پیشین، ج ۲، ص ۹۸ · القُصّاص و المذکّرین، ص ۱۵۹ · المصنّف، ج ۳، ص ۲۱۹ · فجرالاسلام، ص ۱۶۰ · تفسیر ابن‌کثیر، ج ۴، ص ۱۸ · اضواء علی السنة المحمدیة، ص ۱۵۲ · الاصول من الکافی، ج ۱، ص ۵۰ باب «اختلاف الحدیث» · اضواء علی السنة المحمدیة، ص ۱۲۶ · ابحاث فی الملل و النحل، ج ۱، ص ۷۷ · کنز العمال، ج ۶، ص ۸۸ · معالم المدرستین، ج ۲، ص ۶۰
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.