اسکناس (اقتصاد کلان): تاریخچه

اسکناس در اصل از آسی‌نیای (Assignat) فرانسوی گرفته شده که در زبان روسی به‌ صورت آسیگناتیسا (Assignatsia) و در زبان فارسی، با تغییر لفظی در دوره فتحعلی شاه به‌ صورت اسکناس درآمد. اسکناس یکی از انواع پول است. اصطلاحا پول کاغذی را اسکناس می‌نامند. پول آن چیزی است که از سوی آحاد مردم به‌ عنوان وسیله پرداخت یا واسطه مبادله پذیرفته شده و واحد محاسبه و ملاک سنجش ارزش است. ۱. ۱ - چین اسکناس (یا همان پول کاغذی)، که اکنون در همه کشورهای جهان جریان دارد، نخستین بار در نیمه قرن دهم میلادی در چین (مدت کوتاهی قبل از ظهور چنگیزخان ) رواج یافت. ۱. ۲ - ایران ظاهرا به تقلید از چین در ایران، سال ۶۹۳ هجری قمری اسکناسی به‌ نام چاو منتشر شد. این امر در دوران سلطنت گیخاتوخان نوه هلاکو خان ، بنابر توصیه عزالدین مظفر مشاور وی انجام گرفت. ولی بر اثر مخالفت مردم، حکم رواج آن لغو گردید. از منابع تاریخی بر می‌آید که مسلمانان در تاسیس مؤسسات پولی و به‌ کارگیری شکل‌های اولیه پول کاغذی پیشگام بوده‌اند. به‌ عنوان مثال در نیمه دوم سده نوزده و عمدتا در مراکز مهم تجاری نظیر تبریز، اصفهان و شیراز، رسیدی به‌ نام "بیجک" رواج داشته و در همان شهرهایی که صادر می‌شده، تا حدودی نقش اسکناس را ایفا می‌کرده است. ۱.۲. ۲ - نخستین پول رسمی کاغذی در ایران نخستین پول رسمی کاغذی در ایران در تاریخ ۱۲۶۷ هجری شمسی به‌ وسیله بانک شاهنشاهی منتشر شد. امتیاز تاسیس این بانک و نیز نشر انحصاری اسکناس در ایران به‌ مدت ۶۰ سال از طرف ناصرالدین شاه به یک تبعه انگلیسی به‌ نام بارون جولیوس دو رویتر اعطا گردید و از همان ابتدا به نشر اسکناس‌های از یک تا هزار تومان اقدام نمود. ۱.۲. ۳ - سیاست بانکی ایران سیاست بانک در امر چاپ اسکناس در داخل کشور به این ترتیب بود که اسکناس‌های هر شعبه فقط در شعبه همان شهر قابل قبول بود. مثلا اسکناس‌های تبریز در تهران نمی‌توانست رواج داشته باشد. در نتیجه این امر، امکان بسط مبادله و تجارت بین مناطق مختلف محدود می‌شد. ۱.۲. ۴ - بانک ملی ایران بانک ملی در شهریور ۱۳۰۷ تاسیس شد. دو سال بعد به موجب قراردادی بین دولت ایران و بانک شاهنشاهی، ایران از شش درصد سهم خود از عایدی خالص بانک شاهنشاهی چشم پوشید و با پرداخت دویست هزار لیره انگلیسی حق انتشار اسکناس در کشور را بازخرید نمود. بنابراین از اسفند ماه ۱۳۱۰ تا خرداد ماه ۱۳۳۹ حق انحصاری چاپ و نشر اسکناس در اختیار بانک ملی قرار گرفت. باید توجه داشت تا سال ۱۳۱۳ این اسکناس، قابلیت تبدیل صددرصد به طلا و نقره را داشت. در سال ۱۳۳۹ با تصویب قانون بانکی و پولی کشور، بانک مرکزی ایران تاسیس گردید و کلیه امور مربوط به چاپ و نشر اسکناس به این بانک محول شد. منبع: علیرضا، فرهنگ اقتصادی، تهران، پیشبرد و نگاه، ۱۳۷۳، چاپ اول، ص۴۹ · اقتصاد کلان نظریه‌ها و سیاست‌ها، تهران، پارس‌نویسا، ۱۳۸۷، چاپ اول، جلد ۲، ص۸۰۸ · پول، ارز و بانکداری، تهران، شرکت چاپ و نشر بازرگانی، ۱۳۸۵، چاپ هشتم، ص۳۶ · اقتصاد پول و بانکداری، تهران، مؤسسه پولی و بانکی، ۱۳۷۵، چاپ اول، ص۲۸ · پول، ارز و بانکداری، تهران، شرکت چاپ و نشر بازرگانی، ۱۳۸۵، چاپ هشتم، ص۳۷ · اقتصاد پول و بانکداری، تهران، دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۸۸، ص۶۸ · اقتصاد کلان، تهران، موسسه عالی پژوهش در برنامه‌ریزی و توسعه، چاپ اول، ۱۳۷۹، ص۳۷۴-۳۷۵ · اقتصاد پول و بانکداری، تهران، مؤسسه پولی و بانکی، ۱۳۷۵، چاپ اول، ص۳۸ · پول، ارز و بانکداری، تهران، شرکت چاپ و نشر بازرگانی، ۱۳۸۵، چاپ هشتم، ص۳۹ · حسین، اقتصاد پول و بانکداری، تهران، دانشگاه شهید بهشتی، ۱۳۸۸، ص۶۸