اصطلاحات تجوید: حروف دهان

دهان دارای ده مخرج است، و هجده حرف از حروف الفبا از آن خارج می‌شود که عبارتند از: تاء ـ ثاء ـ جیم ـ دال ـ ذال ـ راء ـ زاء ـ سین ـ شین ـ صاد ـ ضاد ـ طاء ـ ظاء ـ قاف ـ کاف ـ لام ـ نون ـ یاء از آنجا که ادای بیشتر حروف دهان به دندان‌ها بستگی دارد، معمولا در بیان حروف دهان به تقسیمات دندان‌ها و اقسام آن اشاره می‌کنند. (در مورد اقسام دندان‌ها به قسمتی تحت همین عنوان مراجعه شود.) ۴۷. ۱ - مخارج حروف دهان مخارج ده گانه حروف که از دهان ادا می‌شوند عبارتند از: ۱. مخرج قاف: انتهای زبان با آنچه مقابل آن است از کام، و ابتدای زبان کوچک که، آزاد و سمت حلق قرار گرفته، و با نگه داشتن هوا، و رها کردن یک دفعه آن، پدید می‌آید. حرف قاف را غلصمی می‌نامند. زیرا از محل غلصمه، یعنی ابتدای زبان کوچک که آزاد است بیان می‌شود. ۲. مخرج کاف: انتهای زبان با آنچه برابر آن است. از کام بالا، و آخر زبان کوچک که، به سقف دهان متصل است. مخرج کاف کمی بیرون‌تر از مخرج قاف، و به فضای دهان نزدیک‌تر است. و مانند قاف با نگه داشتن کامل هوا، و رها کردن یک دفعه آن ادا می‌شود. حرف کاف را عکدی می‌نامند، زیرا از انتهای زبان کوچک که به سقف دهان متصل است ادا می‌شود. و چون زبان کوچک را به عربی لهات می‌گویند، دو حرف (ق و ک) را که زبان کوچک در ادا آنها دخالت دارد لهوی می‌گویند. ۳. مخرج ضاد: اتصال کنار بن زبان از طرف راست یا چپ، به پهلوی دندان‌های کرسی بزرگ بالا است. حرف ضاد را حرف ضرسی می‌نامند. که منسوب به اضراس (از دندان‌ها) است. و نیز «حافی» نیز می‌گویند به معنی جانب و طرف، منظور کنار زبان است. ۴. مخرج جیم ـ شین ـ یاء غیر مدی: میان جزء پیشین زبان به سطح کام بالا که پست و بلند است م. ب.. با این فرق که در اداء جیم، زبان به کام متصل می‌شود، ولی در تلفظ شین و یاء، زبان کاملا نمی‌چسبد و هوا حبس نمی‌شود. این سه حرف را «شجری» می‌گویند. شجر شکاف دهان و گشادگی آن است که در ادای این حروف دخالت دارد. ۵. مخرج لام: چسباندن کنار زبان از آخر مخرج ضاد تا سر زبان به لثه و کام بالا است، به قسمتی که روبروی هشت دندان ضواحک و انیاب و رباعیات و ثنایای بالا از دو طرف قرار می‌گیرد. ۶. مخرج نون: اتصال کنار زبان تا سر زبان به لثه و کام بالا، به مقداری که برابر چهار دندان رباعیات و ثنایای بالا از دو طرف است، واقع می‌شود. (کمی پائین تر از مخرج لام) ۷. مخرج راء: سر زبان مایل به پشت آن به لثه و کام بالا است. چنانکه برابر دو دندان ثنایای بالا قرار گیرد و کاملا به سقف دهان چسبیده نشود بلکه مماس با آن باشد. البته برای حروف لام ـ نون و راء به سبب شدت نزدیکی یک مخرج قائل هستند. به این حروف، حروف لثوی هم می‌گویند، زیرا لثه در ادای آنها دخالت دارد و بعضی به خاطر اینکه تیزی کنار زبان نیز در تلفظ آنها نقش دارد به آنها حروف ذولقی نیز گفته‌اند. ۸. مخرج حروف طاء ـ دال و تاء: انطباق روی سر زبان است تا کناره‌های آن، به بن دندان‌های ثنایای بالا، و لثه و ناهمواری‌های سقف دهان، که از نگهداری کامل هوا و بیرون دادن ناگهانی آن پدید می‌آیند. این حروف را به لحاظ اینکه ناهمواری‌های سقف دهان در تلفظ آنها بکار می‌رود، حروف نطعی می‌گویند، زیرا «نطع» ناهمواری‌های سقف دهان است. حروف مذکور به ترتیب از سقف دهان به جانب بن دندان عبارتند از: طاء ـ دال ـ تاء. قابل ذکر است که «طاء» دارای صفات « اطباق و استعلاء » است، و اگر رعایت صفات آن نشود، با «ت» اشتباه می‌شود. ۹. مخرج صـ سین ـ زاء: سر زبان است، به قسمت فوقانی پشت دندان‌های ثنایای زیرین، به گونه‌ای که کمی فاصله و گشادگی میان سر زبان و دندان پدید آید. مخرج این حروف به ترتیب از داخل دهان به طرف خارج عبارت است از صاد ـ سین ـ زاء. قابل ذکر است که صاد دارای صفات اطباق و استعلاء است و در صورت عدم رعایت آنها به شین شباهت پیدا می‌کند. این حروف به حروف «اسلی» نیز معروفند زیرا اسله به معنی سرزبان است. ۱۰. مخرج ظاء ـ ذال و تاء: اتصال روی سرزبان است، به تیزی سر دندان‌های ثنایای بالا، و آنها را حروف ذولقی نامند. زیرا تیزی هر چیزی و طرفی از زبان را ذولق نامند. که در ادای این سه حرف دخالت دارد. مخرج این حروف به ترتیب عبارت است از: ظاء ـ ذال ـ ثاء. ظاء دارای صفات اطباق و استعلاء است. (به عنوان اطباق و استعلاء مراجعه کنید.) و باید طوری ادا شود که، از دو حرف دیگر مشخص گردد.