اصطلاحات علم حدیث: نواب اربعه

بیشتر امامان، در بلاد مختلف از خود نایب یا نایبانی داشته‌اند که مراجعات شیعه به آنها محول بوده است. اینان چون به طور مشخص از طرف امام منصوب می‌شدند، نواب خاص امام بودند که حوزه اختیارات آنها نیز توسط امام تعیین می‌گردید. در مقابل، نواب عام امام‌اند که در عصر غیبت ، مرجع احکام و محل مراجعات مردم در داوری‌ها می‌باشند. از نایبان خاص امام، چهار تن که در عصر غیبت واسطه ی بین امام عصر و شیعیان بوده‌اند، به نواب اربعه معروف‌اند. اینان طی ۶۹ سال؛ فما قاله لکم، فعنی یقوله و ما ادی الیکم، فعنی یؤدیه؛ نیز درباره ی وی فرمود : اشهدوا علی ان عثمان بن سعید العمروی وکیلی و ان ابنه محمد وکیل ابنی مهدیکم. در روایتی به احمد بن اسحاق قمی فرمود: العمروی و ابنه ثقتان فما ادیا الیک فعنی یؤدیان و ما قالاه لک، فعنی یقولان فاسمع لهما و اطعهما فانهما الثقتان المامونان؛ عمروی و پسر او هر دو ثقه‌اند پس آنچه به شما می‌رسانند از جانب من رسانده‌اند و آنچه می‌گویند برای تو از جانب من گفته‌اند پس گوش به آنها بده و اطاعت کن آنها را پس آنها دو ثقه و امین می‌باشند. زیرا وی حتی در زمان امام قبل نیز سمت وکالت داشته است. ۴. ۴ - علی بن محمد سمری علی بن محمد سمری که به سال ۳۲۹هـ درگذشت و قبل از وفات خود، توقیعی بدین مضمون از امام (علیه‌السّلام) خطاب به وی صادر گردید: بسم الله الرحمان الرحیم، یا علی بن محمد السمری! عظم الله اجر اخوانک فیک، فانک میت ما بینک و بین سته ایام، فاجمع امرک و لا توص الی احد؛ به نام خداوند بخشنده ی مهربان؛ ‌ای علی بن محمد سمری، خداوند برادران مؤمن تو را در مصیبت تو اجر دهد هر آیینه تو شش روز دیگر وفات می‌کنی پس کارهایت را انجام بده و کسی را جانشین خود تعیین مکن. بدین قرار مدت غیبت صغری (که زمان نیابت و وساطت این چهار تن باشد) ۶۹ سال (از سال ۲۶۰ که فوت حضرت عسکری است تا ۳۲۹ که فوت آخرین نایب امام است) طول کشید. و مدت این غیبت ۷۴ سال بود. منبع: ص۲۵۴، چاپ سنگی