اصول سیاست خارجی در قرآن: اصل نفی سبیل

عده‌ای گفته‌اند مقصود از نفی سبیل ، نفی سلطه کفار بر مؤمنان در قیامت است. ۲- خداوند زمینه سلطه کافران بر مؤمنان را فراهم نکرده است، این خود مسلمانان هستند که با فاصله گرفتن از تعالیم اسلامی زمینه چنین امری را فراهم می‌کنند؛ ۳- خداوند سبیل شرعی برای کفار بر مؤمنان قرار نداده است. بنابراین اگر بیع عبد مسلمان به کافر جایز نیست، چون موجب استیلای کافر می‌گردد، هر چیزی که سبب سلطه کفار بر مؤمنان و مسلمانان شود ممنوع و غیرقابل تحمل خواهد بود. استدلال به این آیه بر حرمت چنین معامله‌ای زمانی تمام خواهد بود که کلمه «سبیل» را به مفهوم سلطه و سلطنت بگیریم و نه حجت و برهان . بر این اساس آیه نفی سبیل به عنوان اساس روابط خارجی دولت اسلامی مطرح می‌گردد و حتی به قول برخی از پژوهشگران بر سایر آیات حاکم است؛ برای نمونه اگر دولت اسلامی با غیر مسلمانان عهد و پیمانی را منعقد کند به حکم صریح قرآن مبنی بر وجوب وفای به عهد «اوفوا بالعهد». لازم است که دولت اسلامی به میثاق و پیمان منعقد شده پای‌بند باشد، اما اگر این پیمان موجب استیلای سیاسی و نظامی و فرهنگی کفار بر مؤمنان گردد فاقد اعتبار است و از ذیل وجوب وفای به عهد خارج خواهد شد؛ بنابراین روابط خارجی اسلام با غیرمسلمانان می‌باید به گونه‌ای تنظیم گردد که زمینه‌های سلطه و برتری کفار بر مسلمانان را فراهم نیاورد، در غیر این حالت چنین روابطی نامشروع و غیر شرعی خواهد بود. به هر حال بر اساس اصل نفی سبیل، راه هر نوع نفوذ و سلطه کفار بر جوامع اسلامی در حوزه‌های مختلف سیاسی و نظامی و اقتصادی و فرهنگی باید مسدود گردد. از نظر سیاسی نپذیرفتن تحت‌الحمایگی، نفی ظلم و استبداد و استعمار ، جایز نبودن مداخله بیگانگان در امور داخلی کشور اسلامی و تصمیم‌گیری‌های سیاسی مورد تاکید است و از نظر نظامی نیز تسلط بر مقدرات و تدابیر نظامی مدنظر می‌باشد، در ضمن عدم وابستگی اقتصادی و جلوگیری از نفوذ فرهنگی و منع استشاره و مشورت در حوزه‌های فرهنگی و نظامی در روابط خارجی مورد توجه است؛ بنابراین قاعده نفی سبیل بیانگر دو جنبه ایجابی و سلبی است که جنبه سلبی آن ناظر بر نفی سلطه بیگانگان بر مقدرات و سرنوشت سیاسی و اجتماعی مسلمانان است و جنبه ایجابی آن بیانگر وظیفه دینی امت اسلامی در حفظ استقلال سیاسی و از میان برداشتن زمینه‌های وابستگی است. اصلا راه نباید داشته باشند مشرکین و این قدرت‌های فاسد... بر مسلمین. همچنین علاوه بر آیه فوق به سایر آیاتی که مؤمنان را از پذیرش و قبول ولایت کافران بر حذر می‌دارند و یا به عواقب منفی و زیان‌بار آن هشدار می‌دهند استدلال شده است. از جمله به آیات زیر استدلال شده است: سوره نساء ( ۴) آیه ۱۳۸، ۱۳۹ و انفال (۸) آیه ۷۳ و مائده ( ۵) آیه ۵۵، ۶۵. برخی از مفسران برای نفی سلطه کفار و عدم جواز آن به آیه ۱۱۸ سوره آل عمران استدلال کرده‌اند. در این آیه خداوند سبحان مؤمنان را از دوستی با بیگانگان نهی می‌کند: «ای اهل ایمان غیر را به بطانه نگیرید». «یا ایها الذین آمنوا لا تتخذوا بطانة من دونکم» گفته‌اند مقصود از بطانه، دوستی و قرابت است؛ اصل نفی سبیل علاوه بر این که در مباحث سیاسی و روابط خارجی مورد توجه بوده، در عرصه عملی نیز با نمودها و جلوه‌های خاصی همراه بوده است؛ بنابراین ایشان فراتر از یک نظریه سیاسی، اصل نفی سبیل را امری لازم الاجرا در روابط خارجی فرض می‌کند و به آن فتوا می‌دهد. منبع: نساء/سوره۴، آیه۱۴۱ · ج۱، ص۶۴۰، بیروت، دارالکتاب العربی، ۱۴۲۱ق · تفسیرالقرآن العظیم، ج۲، ص۱۱۴، بیروت، دارصادر، ۱۹۹۹م · فقه سیاسی، ج۲، ص۳۸۴ · اسراء/سوره۱۷، آیه۳۴ · ج۱، ص۱۸۷ · اصول و مبانی دیپلماسی اسلامی در مجموعه آثار امام خمینی و حکومت اسلامی، ج۶، ص۶۳ · صحیفه نور، ج۳، ص۴ · نساء/سوره۴، آیه۱۳۸-۱۳۹ · آل عمران/سوره۳، آیه۱۱۸ · ج۴، ص۱۷۸۳ · تحریر الوسیله، ج۱، ص۴۸۵، مسائل ۴-۶