اعتبار روایات در تفسیر: دیدگاه‌های اصولیان

دیدگاه‌های اصولیان در این زمینه از این قرارند: ۱. زیرا نپذیرفتن خبر آن صحابی به منزله فاسق شمردن او بوده، البته این برای عالمان شیعه مشکلاتی به دنبال داشت. در نتیجه، تنها راه این بود که دم از بی اعتباری خبر واحد بزنند تا بتوانند سدی در راه پیشبرد آن افکار ایجاد کنند. ۲. خود ایشان در مواردی از تفسیر، به نقش انحصاری روایات در تفسیر و تبیین برخی از معارف قرآنی تصریح نموده است. برای نمونه، در تفسیر آیه شریفه «حافظوا علی الصلوات و الصلوة الوسطی» چنین نگاشته است: «از کلام خداوند متعال مراد از «صلاة وسطی» به دست نمی‌آید و تنها سنت است که آن را تفسیر می‌کند.» در موارد دیگری از تفسیر المیزان، شاهد به کارگیری روایت در تفسیر آیات هستیم. ۳. ۱ - استوار بودن دیدگاه این دیدگاه بر دو پایه استوار است: ۱. اعتبار و حجیت خبر واحد جنبه تعبدی دارد، یعنی دستور و قرارداد شرعی است، نه ذاتی، و این در مواردی امکان پذیر است که دارای اثر شرعی باشد و این ویژه باب فقه است. ۲. خبر واحد ، کاشفیت قطعی از واقع ندارد. از این رو نمی‌تواند کاشف بیان معصوم و یا مراد واقعی آیه باشد. اما قضایای تاریخی و امور اعتقادی جایی برای جعل حجیت ندارند.» حال این پرسش رخ می‌نماید که این گونه روایات با تفسیر قرآن چگونه پیوند می‌یابند؟ پس از آن، هماهنگ با دستوری که از کتاب و سنت برداشت شده است، به تفسیر قرآن بپردازد. مفهوم این سخن آن است که آنچه در روایات تفسیری وجود دارد، همان حقایق نهفته در قرآن است که گفتار معصومان کلیدهای این گنجینه اسرار الهی و معارف دینی م. ب. و ایشان راه بهره جویی از این کلیدها را می‌آموزند. به اجمال، به چند مورد اشاره می‌شود: اول. معنای «حجیت در اماره» این است که آن اماره به حسب حکم شارع ، علم تعبدی محسوب می‌گردد. در نتیجه، طریق معتبر (خبر واحد) تعبدا فردی از افراد علم به شمار می‌آید و می‌توان بر طبق آن خبر داد. دلیل این گفتار را می‌توان در سیره عقلا یافت؛ چه این که آنان طریق معتبر را همچون علم وجدانی می‌دانند و میان آثار آن تفاوتی نمی‌بینند؛ به دلیل آن که شارع مقدس این روش را مردود نشناخته، تایید شرعی آن به اثبات می‌رسد. (البته این سخن در مورد اخباری است که دروغ بودن آن‌ها به اثبات نرسیده باشد و دیگر شرایط حجیت را دارا باشند.) به تعبیر برخی از مراجع معاصر، سیره عقلا در عمل به خبر واحد در چارچوب اثر علمی شرعی محدود نمی‌گردد؛ همان سان که در حجت بودن ظواهر نیز این محدودیت به چشم نمی‌خورد. چگونه می‌توان بین روایتی که در تفسیر آیات الاحکام وارد شده با غیر آن‌ها تفاوت گذاشت؟ دوم. «آنچه شارع در مورد طرق و امارات قرار داده، همان کاشفیت و طریقت به صورت تتمیم کشف است؛ یعنی شارع کاشف ناقص را کاشف تام انگاشته و اماره غیر علمی را اماره علمی فرض نموده. بنابراین، تعبد با خود طریقیت و کاشفیت سر و کار دارد و در نتیجه، محتوای خبر از این گردونه خارج است، خواه حکم شرعی یا دارای اثر شرعی باشد، یا نباشد.» سوم. «حجیت ظن و گمان (مانند خبر واحد) در امور تکوینی و تاریخی بر مسلک ما، که حجیت را به معنای انگاشتن غیر علم به منزله علم (تعبدا) می‌دانیم، بدان معناست که می‌توان از متعلق آن (محتوای خبر واحد) خبر داد. آنچه از گفتار ایشان برداشت می‌شود این است که مبنا و زیربنای حجیت خبر واحد بنای عقلاست که در این جهت، تفاوتی بین روایت تفسیری و فقهی دیده نمی‌شود. اثر حجیت در فقه، ترتیب اثر عملی و در تفسیر، جواز خبر دادن م. ب..» ۳.۱.۱. ۱ - نقد کلام در نقد سخن مزبور گفته شده است: «اگر مراد ایشان از بیان سخن فوق این است که در باب تفسیر، روایات ائمه (علیهم‌السّلام) حجت است (گرچه در آن جهت نظری و اعتقادی) این سخن قابل پذیرش نیست؛ زیرا حجیت عملی را به هر معنا فرض کنیم، نیازمند اثر عملی است و معقول نیست در جایی تحقق پیدا کند که منظور ترتیب آثار عملی نباشد. اما اگر منظور ایشان این است که در روایات ائمه (علیهم‌السّلام) در باب تفسیر و... جهات عملی هم یافت می‌شود، مثل صحت استناد و خروج از قول ب. غ. علم و افعال آن، سخن صحیحی است. چه این که یکی از اصول قطعی اسلام آن است که بی جهت و دلیل نمی‌توان مطلبی به خدا و پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) نسبت داد. اگر خبر واحد (دارای شرایط) بیانگر تفسیر آیه‌ای از آیات قرآن باشد، می‌توان آن تفسیر را به امامان (علیهم‌السّلام) نسبت داد، و همین مقدار اثر در رفع لغو بودن تعبد کافی است. استدلال باورمندان به عدم اعتبار روایات تفسیری بر این پایه استوار است که هر جا اثر عملی نباشد، تعبد لغو است. حال اگر به گونه‌ای بتوان چاره‌ای برای این لغو بودن اندیشید، می‌توان صحت تعبد را از چالش رهانید. اعتبار و حجیت خبر واحد مطلقا (چه در تبیین احکام فقهی و چه در تفسیر آیات قرآنی) باورمندان به این دیدگاه یا با گسترش مفهوم حجت بودن خبر واحد و یا با تکیه بر مسدود بودن باب علم و علمی و یا از راه دلیل عقلی و بنای عقلا به این باور رسیده‌اند. برخی از مراجع و محققان معاصر نیز بر اعتبار روایات تفسیری پافشاری دارند و مجالی برای اشکال بر این مقال نمی‌بینند. پس اگر محتوای حدیث از آیه قرآنی ابهام زدایی کند، این خود شاهدی بر درستی آن حدیث خواهد بود. منبع: فوائدالاصول، ص۱۱۵ · التبیان، ج۱، ص۶ · نهایة الاصول، ص۵۲۲ · المیزان، ج۱۰، ص۳۵۱ · التبیان، ج۷، ص۴۱۵ · بقره/سوره۲، آیه۲۳۸ · المیزان، ج۲، ص۲۴۶ · روش شناسی تفسیر قرآن، ص۱۹۹ · «کاربرد حدیث در تفسیر و معارف»، مجله تخصصی دانشگاه رضوی، ش ۹۵، ص۱۵۸ · «کاربرد حدیث در تفسیر»، مجله تخصصی دانشگاه رضوی، ش ۱، ص۱۴۲ · قرآن در اسلام، ص۶۳-۶۴ · البیان، ص۳۹۸ · تهران، حیدری، ص۱۷۴ · مصباح الاصول، ج۲، ص۱۸۰ · مصباح الاصول، ج۲، ص۲۳۹ · «کاربرد حدیث در تفسیر و معارف»، مجله تخصصی دانشگاه رضوی، ش ۹۵، ص۱۶۷ · معرفت دینی، ص۱۷۳ · تهذیب الاصول، ج۲، ص۱۹۴ · «نمادهای تفسیر اهل بیت علیهم‌السّلام»، مجله پژوهش‌های قرآنی، ش ۵ · لنکرانی، محمدفاضل، مدخل التفسیر · «المناهج التفسیریة»، مجله رسالة الثقلین، ش ۱، ص۳۶