اعتدال (اخلاق): موارد اعتدال

اصل اعتدال، باید به شکلی کلی و فراگیر بر سراسر زندگی فردی و اجتماعی انسان حاکم باشد و همیشه و همه‌جا افکار و کردار و گفتار او را در برگیرد. در اینجا دو محور کلی را توضیح می‌دهیم. ۸. ۱ - اعتدال در افکار منشا تمام تصمیمات آدمی، فکر و‌ اندیشه اوست، اگر فکر معتدل و مستقیم باشد، رفتار فرد در راه اعتدال می‌پوید و اگر‌ اندیشه به بیماری عدم اعتدال گرفتار شود، اعمال انسان نیز به آفت افراط و تفریط دچار می‌شود. راه میانه، همان تفکر ناب توحیدی است که در میان‌ اندیشه‌های خرافی کفر، شرک ، دوگانه پرستی تثلیث رهبانیت ، جبر و تفویض ، تناسخ ، مادیگری و... با عنوان صراط مستقیم خودنمایی می‌کند و همه موحدان حق جو را در خویش جای می‌دهد و به سر منزل مقصود – یعنی قرب الهی- می‌رساند. جمله نغز و گرانمایه لاجبر و لا تفویض بل امر بین امرین نیز نشان دهنده تفکر اصولی و مستقیم اعتدال در فرهنگ اسلام اصیل و ناب است. ۸. ۲ - اعتدال در کردار رفتار عادلانه، نتیجه اندیشه معتدل است و مؤمنان با تصحیح افکار و عقاید خویش، به تعدیل کردار خود می‌پردازند و در هیچ‌کاری به افراط و تفریط می‌گرایند. آیات و روایات و احکام و مقررات اسلامی نیز به‌طور گسترده و پیگیر در صدد تنظیم همه امور فردی و اجتماعی مسلمانان بر محور حق و اعتدال و پیشگیری از نامیزانی و افراط و تفریط‌اند. گاه نیز به خاطر اهمیت موضوع با شاخص بودن آن به تعیین مصداق می‌پردازد که در اینجا چند نمونه آورده می‌شود: ۸. ۳ - خواب و خوراک خرد آدمی حکم می‌کند که هر موجود زنده‌ای باید به‌اندازه نیاز خویش از منابع غذایی بهره برد و در عین حال هرگونه افراط و تفریط در خورد و خوراک، زیان‌آور و نامعقول است. قرآن کریم در این زمینه می‌فرماید: «... بخورید و بیاشامید ولی اسراف نکنید که خداوند مسرفان را دوست نمی‌دارد؛ » خوردن و‌ آشامیدن بیش از حد گنجایش، سبب ویرانی جسم و روح آدمی می‌شود. این دو پدیده شوم سنگدلی و شهوترانی منشا بسیاری از مفاسد فردی و اجتماعی می‌شود که به‌طور یقین قابل مهار و کنترل نیستند. همین‌طور خواب بیش از‌ اندازه و یا کم‌خوابی مذموم و زیان‌آور است. ۸. ۴ - کار و عبادت انسان ، موجودی دو بعدی است و بایستی نیازمندی‌های جسمی و روحی خود را از راه‌های مشروع و معقول تامین کند، هم به جسم و نیازهای مادی آن توجه کند و هم در پرورش روح و تهذیب آن بکوشد هم آخرت خود را مد نظر داشته باشد و هم دنیای خویش را ضایع نسازد. ۸. ۵ - مصرف و هزینه مؤمن موظف است در حد توان و نیروی خویش با گردش چرخ اقتصادی جامعه مدد رساند و علاوه بر تامین هزینه‌های زندگی در رونق و سازندگی میهن اسلامی سهیم شود. در اسلام راه‌های درآمد حلال و مجاز، از راه‌های حرام و ممنوع مشخص شده و هر کس درآمد مشروعی بدست آورد، مالک آن می‌شود و مجاز است طبق نظر عقل و شرع آن را به مصرف برساند در این میان افراط و تفریط در مصرف و هزینه امری نامعقول است. قرآن مجید در این زمینه چنین سفارش می‌کند: «هرگز دستت را بر گردنت زنجیر مکن، (و ترک انفاق و بخشش منما) و بیش از حد (نیز) دست خود را مگشای، تا مورد سرزنش قرار گیری و از کار فرومانی؛ » سیاست اقتصادی فردی و اجتماعی مسلمانان باید بر اساس این آیه تنظیم گردد و در هر برنامه‌ای از خسّت و تنگ نظری از یک سو و تبذیر و زیاده‌روی از سوی دیگر، باید اجتناب کنند و با برنامه‌ریزی دقیق و حساب شده، حد اعتدال و میانه را برگزینند که به‌طور قطع موفق‌تر خواهد بود. منبع: غررالحکم و دررالکلم، ص۶۱۰ · بحارالانوار، ج۴، ص۱۹۷، بیروت، داراحیاء التراث العربی · اعراف/سوره۷، آیه۳۱ · تحف العقول، ص۴۱۰، قم، جامعه مدرسین قم · اسراء/سوره۱۷، آیه۲۹