دکترین
اعجاز علمی قرآن: نمونه‌هایی از اشارات علمی
در قرآن از این‌گونه اشارات علمی و گذرا بسیار است برخی از این اشارات از دیر زمان و برخی در سالیان اخیر با ابزار علم روشن شده و شاید بسیاری دیگر را گذشت زمان آشکار سازد دانشمندان ـ بـه ویـژه در عصر حاضر ـ در این‌باره بسیار کوشیده‌اند، گرچه افرادی به خطا رفته ولی بسیاری نـیـز مـوفـق گـردیـده‌انـد نمونه‌هایی از این گونه اشارات در بخش اعجاز علمی قرآن در کتاب (التمهید) ج۶ آمده است، در این جا به جهت اختصار به چند نمونه بسنده می‌کنیم. ۴.
۱ - رتق و فتق آسمان‌ها و زمین (اولم یر الذین کفروا ان السماوات والارض کانتا رتقا ففتقناهما) (رتق) به معنای (به هم پیوسته) و (فتق) به معنای (از هم گسسته) است در این آیه آمده است که آسمان‌ها و زمین به هم پیوسته بوده‌اند و سپس از هم گسسته شدند. پس درهای آسمان را با آبی ریـزان گـشودیم.» و نیز شکافتن زمین و روییدن گیاه ، چنان‌چه می‌فرماید: «ثم شققنا الارض شقا فانبتنا فیها حبا؛
تـفـسـیـر دیـگری در این‌باره شده که آسمان‌ها و زمین ابتدا به هم پیوسته بودند سپس از هم جدا گشته و به این صورت درآمده‌اند چنان چه در سوره (فصلت) می‌خوانیم: «ثم استوی الی السماء وهی دخان فقال لها وللارض ائتیا طوعا او کرها قالتا اتینا طائعین فقضاهن سبع سماوات؛ (خداوند) هنگامی که به آفرینش آسمان روی آورد، آسمان‌ها به صورت دودی ـ توده گازی ـ بودند آن‌گاه به زمین و آسمان فرمان داد که به صورت جدا از هم حضور یابند ـ چه بـخواهند و چه نخواهند ـ (یعنی یک فرمان تکوینی بود)، آن‌ها (به زبان حال) گفتند: فرمان پذیر آمدیم سپس هفت آسمان را این چنین استوار ساخت.»
مـطـلـب مـذکـور در آیـه فـوق مـبـیـن یک حقیقت علمی است که دانش روز، کم و بیش به آن پـی‌برده است و آن این است که منشا جهان مادی به صورت یک توده گازی بوده است بدین ترتیب واژه (دخان) در کلمات عرب، دقیق‌ترین تعبیر از ماده نخستین ساختار جهان است.
ثم فتق ما بین السماوات العلی فملاهن اطوارا مـن ملائکته، سپس خداوند فضاهای شکافته و کرانه‌های کافته و هوای به آسمان و زمین راه یافته را پدیدآورد آن‌گاه میان آسمان‌های زبرین را بگشود و از گونه گون فرشتگان پر نمود) درخطبه ۲۱۱ مـی فـرمـایـد: (فـفتقها سبع سماوات بعد ارتتاقها، آن‌ها را از هم شکافت پس ازآن که به هم پیوسته بودند). ۴.
۲ - نقش کوه‌ها در استواری زمین در نه جای قرآن از کوه‌ها با تعبیر (رواسی) یاد شده است (وجعلنا فی الارض رواسی ان تمید بهم ، و کوه‌ها را در زمین پابرجا و استوار نهادیم تا مبادا (زمین) آنان (مردم) را تکان دهد و بلرزاند). اسـاسـا تـعـبیر از کوه‌ها به (رواسی) بدان جهت است که (ثابت‌هایی) هستند که بر ریشه‌های مستحکم استوار می‌باشند و از ماده (رست السفینة) گرفته شده، به معنای لنگر انداختن کشتی است که به وسیله این لنگرها در تلاطم آب‌های دریا استوار و پابرجا می‌ماند ازاین رو، کوه‌ها هم چون لنگرهایی هستند که زمین را در گردش‌ها و چرخش‌های خود، از لرزش و تکان باز می‌دارد.
هم‌چنین از کوه‌ها به (اوتاد) تعبیر شده، به معنای میخ‌ها، که زمین را از هم‌پاشی و فروریزی نگاه می‌دارد (والجبال اوتادا) .
مـولا امـیـرمـؤمـنان در این زمینه گفتاری دارد، که به خوبی تعابیر اعجاز گونه قرآن را روشن می‌سازد می‌فرماید: «و جـبـل جـلامـیـدهـا، و نشوز متونها و اطوادها، فارساها فی مراسیها، و الزمهاقراراتها فمضت رؤوسـهـا فـی الـهـوا، و رسـت اصولها فی الما فانهد جبالها عن سهولها، و اساخ قواعدها فی متون اقـطارها و مواضع انصابها فاشهق قلالها، و اطال انشازها، و جعلها للارض عمادا، و ارزها فیها اوتادا فـسـکـنـت عـلی حرکتها من ان تمید باهلها، او تسیخ بحملها، او تزول عن مواضعها فسبحان من‌امـسـکـهـا بـعدموجان میاهها؛ همراه با سرشتن صخره‌های بزرگ زمین و برآمدن دل ایـن صـخـره‌ها و قله‌های بلند سر به فلک کشیده، در جایگاه‌های خود استواریشان بخشید پس قـلـه هـا را در هوا بـه بلندا برد و ریشه‌های‌شان را در آب فرو کشید بدین‌سان خداوند کوه‌ها را با بـلـنـداشان از دشت‌ها جدا ساخت و پایه‌های‌شان را چونان ریشه درختان در زمینهای پیرامون و مـواضـع نصبشان، در اعماق زمین نفوذشان داد.
کوه‌ها را با قله‌هایی بس بلند و سلسله‌هایی به هم پـیـوسته و دراز، تکیه‌گاه زمین ساخت و چونان میخ‌ها بر آن بکوفت چنین است که زمین به رغم حـرکات گوناگونی که دارد، برای ساکنانش از لرزش و تکان نگاه داشته شد و از فرو در کشیدن بار خود، باز داشته شد و از لغزش از جایگاه خود در امان ماند پس بزرگ است خداوندی که زمین را به رغم تلاطم امواج خروشان آب‌های آن، چنین استوار نگاه داشت.» در بـخـشـی از ایـن گـفـتـار در این‌بـاره آمده: (زمین به رغم حرکت‌های خود از لغزش و لرزش و فروپاشیدگی نگاه داشته شد) از این گفتار سه نکته به دست می‌آید:
۱. زمین دارای حرکت‌های گوناگون است، ولی به رغم این حرکتها آرامش و تعادل خود را حفظ کرده است. ۲.
پـوسـتـه زمـین مستحکم است و از هم نمی‌گسلد و لایه‌هایش گسسته نمی‌شود، تا ساکنان و بارهایش را در درون خود فرو نکشد.
۳. زمین در حرکت وضعی و انتقالی و برخی حرکت‌های دیگر، آرام و استوار است و از مدارهایی که به طور منظم در آن می‌گردد، بیرون نمی‌افتد. این‌گونه نکته‌ها امروزه مورد تایید اکتشافات و پژوهش‌های علمی قرارگرفته است این اثر بزرگ کـوه‌هـا ـ کـه حـیـات را بـر پهنای زمین میسر ساخته است ـبه دلیل آن است که سلسله کوه‌های پراکنده در پوسته سخت زمین، همانند کمربند زنجیره‌ای اطراف زمین را در بر گرفته‌اند.
سـلـسله کوه‌های سنگی ـ با پستی و بلندی‌هایی که دارند ـ نقش بزرگی در تعادل زمین و ثبات اجزا و استواری پوسته آن دارند تا این کوه‌ها با وجود شعله‌ور بودن درون و التهاب گداخته‌های آن، درهم شکسته و لرزان نشوند.
آشـنایان با علوم طبیعی می‌دانند که زمین با حلقه‌هایی از سلسله کوه‌ها، محاصره شده است و این امر عامل حفظ بیش‌تر ثبات زمین م. ب. حکمت و چگونگی ارتباط این سلسله کوه‌ها با یکدیگر و جـهـت امتداد آن‌ها نیز بر طبیعی‌دانان پوشیده نیست این سلسله کوه‌ها بر اساس نظمی بدیع و محکم و توجه برانگیز، زمین را به شکل حلقه‌هایی کوهستانی درآورده است که از چهار طرف آن را در بر گرفته‌اند. وقتی به نقشه طبیعی زمین نظر می‌افکنیم، ناهمواری‌های زمین را به روشنی مشاهده می‌کنیم و می‌بینیم سلسله کوه‌ها به طور عموم در طول هر قاره امتداد می‌یابد گویا این کوه‌ها ستون فقرات قاره‌ها هستند.
هـنـگـامـی که به شبه جزیره‌های هر قاره می‌نگریم سلسله کوه‌ها را در طولانی‌ترین شکل ممکن امـتـداد یـافـتـه می‌یابیم در طول جزایر کوهستانی ـ بزرگ یا کوچک ـ نیز سلسله کوه‌هایی یافت می‌شود. امـروزه بـا سـیـر و مـطـالـعه در بستر دریاها و اقیانوس‌ها به طور یقین ثابت شده است که بیش‌تر جـزیره‌ها و ارتفاعات آن‌ها در حقیقت دامنه و امتداد سلسله کوه‌ها و جزئی از آن‌ها هستند، به این صـورت کـه قـسـمـتـی از آن کوه‌ها در آب دریاها فرو رفته و پوشیده شده و بخشی دیگر همانند جزیره‌ها، برسطح آب آشکار است.
بـنـابراین تمام قاره‌ها به وسیله سلسله کوه‌ها و از طریق خشکی یا دریا به یک دیگر متصل‌اند جالب تـوجـه اسـت بـدانـیـم، حلقه‌ای از سلسله کوه‌ها در زیر دریا و در نزدیکی ساحل شمالی قاره‌های سـه گـانـه شـمالی قرار دارد که کاملا اقیانوس منجمد شمالی را در بر‌گرفته است و بسیاری از جزیره‌های حاشیه این ساحل برجستگی‌های آن سلسله کوه‌ها هستند. یعنی در قطب جنوب نیز حلقه دیگری از سلسله کوه‌ها قرار دارد که قطب منجمد جنوب را در بر گـرفته است بین دو حلقه یاد شده حلقه‌های دیگر سلسله کوه‌ها که در طول قاره‌ها و اقیانوس‌ها از شـمـال تـا جـنـوب امـتـداد دارد پـیـوندی محکم ایجاد کرده است گویی این سلسله کوه‌ها، چـارچـوب‌هـایی مشبک هستند که پنچه در دست‌آویز زمین زده‌اند و از متلاشی شدن و تجزیه و پراکندگی ذرات زمین در فضا جلوگیری می‌کنند.
از جـهـت دیگر، درون زمین شعله‌ور است آتش برافروخته و زبانه‌دار و خشمگینی در درون زمین شـعله‌ور است، گویی نزدیک است از خشم به جوش و خروش آید و اگر ضخامت و سختی پوسته زمـیـن نـبـود، ایـن آتـش برافروخته زمین را درهم می‌ریخت زمین لرزه‌ها و آتش‌فشان‌هایی که گهگاه مشاهده می‌شود بخشی ناچیز از التهاب و فوران آتش درونی زمین است.
سـخـتـی و ضـخامت پوسته روی زمین ـ که از دیرباز سرد مانده است ـ از فوران درون برافروخته زمـیـن مـانـع مـی شود و اگر سختی و صلابت پوسته زمین نبود، لرزش‌های شدید و مستمر تمام زمین را فرا می‌گرفت اگر خداوند زمین را نگه نمی‌داشت و آرامش نمی‌بخشید، زمین ساکنانش را در خـود فـرو مـی کشید و اطرافش شکافته می‌شد و همه چیز در هم فرو می‌ریخت اما خداوند آسـمـان و زمین را نگاه می‌دارد تا از استواری که دارند نلغزند (ان الله یمسک السماوات والارض ان تزولا).
ملاحظه می‌شود که کوه‌ها صخره‌های کوهستانی سلسله‌واری هستند که زمین را احاطه کرده اثر مـسـتـقـیـمـی بر توازن زمین دارد و جلوی لرزش آن را می‌گیرد، به علاوه سختی این پوسته در بـرگیرنده زمین جلوی اشتعال درونی زمین را نیز می‌گیرد، که درکلام مولا امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) به این حقایق آشکار (از دیدگاه علم روز) اشارت فرموده است. ۴.
۳ - دشواری تنفس با افزایش ارتفاع (ومن یرد ان یضله یجعل صدره ضیقا حرجا کانما یصعد فی السماء). در‌ایـن آیـه از سـخـتـی و دشـواری زندگی گمراهان سخن می‌گوید و آنان را به کسی تشبیه مـی‌کـند که در حال صعود به لایه‌های بالایی جو است و در اثر این صعود دچار تنگی نفس و فشار سخت بر سینه خود می‌گردد. مفسران پیشین در وجه تشبیه، در آیه فوق اختلاف نظر دارند برخی بر این باور بوده‌اند که مقصود تـشبیه به کسی است که بیهوده می‌کوشد تا پرواز کند و مانند پرندگان در آسمان به پرواز درآید، چـون ایـن کـار برایش مقدور نیست ناراحت می‌شود و از شدت ناراحتی نفس کشیدن بر او دشوار می‌گردد.
برخی گفته‌اند که این تشبیه همانند حالتی است که درختان نونهال بخواهند در جنگل‌های انبوه رشـد یـابند، اما درختان کهن سر درهم کرده راه سر برافراشتن را مسدود می‌کنند و این درختان تازه رشد به سختی و دشواری راه خ. ر. ب. فضای آزاد باز می‌کنند مطالبی از این قبیل گفته شده که هیچ کدام مفهوم آیه را به خوبی روشن نمی‌سازد. ولـی امـروزه با پی‌بردن به پدیده فشار هوا در سطح زمین و تناسب آن با فشار درجه خون از داخل بدن ، که موجب تعادل فشار بیرونی و درونی است، وجه تشبیه درآیه بهتر روشن شده و تاحدودی از ابهامات تفاسیر پیشین کاسته شده است.
اشـتباه مفسران پیشین در این بوده که از تعبیر (یصعد فی السماء) ـ با تشدید صاد وعین و به کار بـردن (فی) ـ کوشش برای صعود به آسمان فهمیده‌اند در صورتی که اگر این معنا مقصود بود، بـایـستی واژه (الی) را به جای (فی) به کار می‌برد دیگر آن که (یصعد) ـ از نظر لغت ـ مفهوم (صـعـود) و بـالا رفـتـن را نمی‌دهد، بلکه کاربرد این لفظ ـ از باب تفعل (تصعد) ـ برای افاده مـعـنـای به دشواری افتادن م. ب. به گونه‌ای که ازشدت احساس سختی، نفس در سینه تنگ شود در لغت (تصعد نفسه) به معنای به دشواری نفس کشیدن و تنگی سینه و احساس درد و رنج است واژه‌های (صعود) و (صعد) بر دامنه‌های صعب العبور اطلاق می‌شود و برای هر امر دشوار بـسـیـارسـخـتـی بـه کـار مـی رود در سوره جن آمـده: «ومن یعرض عن ذکر ربه یسلکه عذابا صعدا؛ و هر که از یاد پروردگار خود روی گرداند، او را در عقوبت دشواری در مـی آورد.» در سوره مدثر نیز آمده: «سارهقه صعودا؛ او را به سخت‌ترین عقوبتی دچار می‌سازم.» از این‌رو معنای (کانما یصعد فی السماء) چنین می‌شود: او مانند کسی است که در لایه‌های مرتفع جو، دچار تنگی نفس و سختی و دشواری فراوان گشته است در واقع کسی که خدا را از یاد برده ـ در زنـدگـی ـ مـانـنـد کسی است که در لایه‌های بالایی جو قرار دارد و دست خوش درد و رنج و سـخـتـی تـنـفـس است لذا از این تعبیر (اعجازگونه) به خوبی به دست می‌آید که اگر کسی در لایـه‌های فوقانی جو فاقد وسیله حفاظتی باشد، دچار چنین دشواری و تنگی نفس می‌گردد این جز با اکتشافات علمی روز قابل فهم نیست، که در آن روزگار برای بشریت پوشیده بوده است.
پـیـشـیـنیان بر این عقیده بوده‌اند که هوا فاقد وزن است، تا سال ۱۶۴۳ م که وسیله هوا سنجی بر دسـت (تـوریـچـلـی) (۱۶۰۸-۱۶۴۷) اختراع گردید و بدین وسیله پی بردند که هوا دارای وزن اسـت هـم چنین پی بردند که هوا ترکیبی از گازهای مخصوصی است که هر یک وزن مـشخصی دارد و می‌توان وزن هوا را در هر کجا با مقدار فشاری که وارد می‌آورد، سنجید و هرچه از سـطح دریا بالا رویم از این فشار کاسته می‌شود اکنون به دست آمده که فشار هوا در سطح دریا، مـعـادل ثـقـل لـوله عمودی جیوه به ارتفاع ۷۶ سانتی‌متر است همین فشار در سطح دریا بر بدن انـسـان وارد می‌شود ولی در ارتفاع ۵ کیلومتر از سطح دریا، این فشار به نصف کاهش می‌یابد پس هرچه بالاتر رود، این فشار به طور معکوس پایین می‌آید، به ویژه درلایه‌های بالای هوا که تراکم هوا به گونه فاحشی پایین می‌آید و رقیق می‌گردد.
در واقـع نیمی از گازهای هوایی، یعنی تراکم پوشش هوایی چه از لحاظ وزن و چه از لحاظ فشار، در مـیـان از سـطـح دریـا تـا ارتفاع ۵ کیلومتر واقع گردیده و سه چهارم آن تا ارتفاع ۱۲ کیلومتر مـی بـاشـد ولـی مـوقعی که به ارتفاع ۸۰ کیلومتر برسیم، وزن هوا تقریبا به ۲۰۰۰۰/۱ پایین می‌آید بـه وسیله شهاب‌های آسمانی به دست آمده که تراکم هوا تقریبا تا حدود ارتفاع ۳۵۰ کیلومتر است، زیـرا از فـاصـله ۳۵۰ کیلومتری سنگ‌های آسمانی بر اثر اصطکاک و برخورد با ذرات هوا ملتهب و شعله‌ور می‌گردند.
هـوا سـنگینی و فشار خود را از تمامی جوانب بر بدن ما وارد می‌سازد، ولی ما فشار و سنگینی آن را احساس نمی‌کنیم، زیرا فشار خون عروق بدن ما معادل فشار هوا است و هر دو فشار خارج و داخل بـدن متعادل می‌باشند لیکن موقعی که انسان برکوه‌های بلند بالا می‌رود و فشار هوا کم می‌شود، ایـن تـعـادل بـر هم خورده، فشار داخلی از فشار خارجی بیش‌تر می‌شود اگر رفته رفته فشار هوا کـاهـش یـابد، گاه خون از منافذ بدن بیرون می‌زند اولین احساسی که به انسان در آن هنگام رخ مـی دهـد، سنگینی بر دستگاه تنفسی است که بر اثر فشار خون بر عروق تنفسی تحمیل می‌شود و مجرای تنفس را تنگ کرده و موجب دشواری تنفس می‌گردد. ۴.
۴ - آب منشا حیات (وجعلنا من الماء کل شیء حی) پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فرموده: (کل شی خلق من الماء). آیه شریفه: «وهو الذی خلق السماوات والارض فی ستة ایام وکان عرشه علی الماء؛ و او اسـت کـه آسـمـان‌ها و زمین را در شش هنگام آفرید و عرش (تدبیر) او (پیش از آن) بر آب بود.» دلالت دارد که پیش از پیدایش جهان هستی، از آسمان‌ها گرفته تا زمین، آب پدید آمده است، زیرا در تعبیر (وکان عرشه علی الماء) واژه (عرش) کنایه از عرش تدبیر و منظور، علم خدای متعال است به همه مصالح و شایستگی‌ها و بایستگی‌های هستی، در برهه‌ای که جز آب چیزی نبوده است در نـتـیجه آیه کنایه از آن است که خدای تعالی بود و هیچ چیز با او نبود، و خداوند پیش از آفرینش جهان ابتدا آب، سپس همه مخلوقات را از آب آفرید.
قرآن کریم در چند جا اشاره دارد که ریشه زندگی، هم در منشا و پیدایش و هم در صحنه هستی و تداوم حیات، همه از آب است می‌فرماید: «وجعلنا من الماء کل شیء حی هر چیز زنده‌ای را از آب پدید آوردیم.» «والله خلق کل دابة من ماء؛ خدا هر جنبنده‌ای را از آب آفرید.» درباره انسان می‌گوید: «وهو الذی خلق من الماء بشرا و او است که از آب بشری آفرید.»
مـقـصود از این آب همان آبی است که سرمنشا همه موجودات است چنان چه درآیات فوق آمده، یا مـنـظـور از آب، نطفه است چنان‌چه در آیه «خلق من ماء دافق؛ (آدمی) از آبی جهنده آفریده شد.» «الم نخلقکم من ماء مهین؛ مگر شما را از آبی پست نیافریدیم؟» مقصود از (پست) بدبو و نفرت‌آور، برحسب ظاهر است ولی بیش‌تر مفسرین بر این عقیده‌اند که منظور از (ماء) همان پدیده نخستین است «اول ما خلق الله الماء؛ نخستین چیزی که خدا آفرید آب بـود.»
کـه تـمـامـی پدیده‌ها از آن ریشه گرفته‌اند، زیرا بذر نخستین موجود زنده تنها از آب پـاشـیـده شد، همان بذر اولیه‌ای که به صورت حیوان ساده تک سلولی (آمیپ) شکل گرفت و به سوی جان دارانی که اعضای پیچیده با بیش از یک میلیون سلول پیش رفت کرد.
امـا چگونگی پیدایش حیات ـ در آب اقیانوس‌ها، دریاها و باتلاق‌ها ـ از نکات مبهمی است که هنوز عـلـم تـجـربـی بـدان دسـت نیافته است ازاین رو است که تئوری تکامل جانداران ـ به هر شکل و فرضیه‌ای که تاکنون مطرح شده ـ به بررسی مرحله پس از پیدایش نخستین سلول زنده پرداخته اسـت، امـا برهه پیش از آن هنوز مجهول مانده است همین اندازه معلوم گشته که حیات به اراده الـهـی ـ کـه بر تمای مقدرات هستی چیره است ـ به وجود آمده است و این امر مسلمی است که از پذیرش آن گریزی نیست، زیرا که هم تسلسل باطل است و هم خود آفرینی محال دانش تجربی روز هم خودآفرینی را باطل می‌شناسد. ۴.
۵ - پوشش هوایی حافظ زمین «وجعلنا السماء سقفا محفوظا وهم عن آیاتها معرضون؛
فـضـا انـبـاشـته از سنگ‌های پراکنده‌ای است که بر اثر از هم پاشیدگی ستاره‌های متلاشی شده بـه وجـود آمـده انـد از ایـن سـنگ‌ها به صورت مجموعه‌های بزرگ و فراوانی پیرامون خورشید در گـردشـنـد و روزانه تعداد زیادی از این سنگ‌ها موقع نزدیک شدن به کره زمین به وسیله نیروی جاذبه به سمت زمین کشیده می‌شوند این سنگ‌ها برخی بزرگ و برخی کوچک و با سرعتی حدود (۶۰-۵۰)
کـیلومتر در ثانیه به سوی زمین فرود می‌آیند، که سرعتی فوق‌العاده است ولی هنگامی که وارد لایه هوایی می‌شوند در اثر سرعت زیاد و اصطکاک فوق‌العاده با ذرات هوا، داغ شده شعله‌ور مـی شـوند و در حال سوختن یک خط نوری ممتد به دنبال خود ترسیم می‌کنند و به سرعت محو و نابود می‌شوند که به نام شهاب سنگ شناخته شده‌اند برخی از این سنگ پرتاب‌ها آن اندازه بزرگ‌اند، کـه از لایه هوایی گذشته، مقداری از آن به صورت سنگ‌های سوخته با صدای هول ناکی به زمین اصابت می‌کند.
ایـن خود از آثار رحمت الهی است که ساکنان زمین را از آسیب پرتاب‌های آسمانی فراوان در امان داشـتـه و پـوششی بس ضخیم آنان را از گزند آفات گرداگردشان محفوظ داشته است که اگر چـنین نبود، امکان حیات بر روی کره زمین میسر نبود علاوه در مورد پوشش اطراف زمین و جود لایـه ازن از اهمیت بالایی برخوردار است این لایه که در اثر رعد و برق به وجود می آید، زمین را در بـرابـر پرتوهای مضر کیهانی محافظت می‌کند اگر این لایه نبود حیات روی زمین ممکن نمی‌شد که تفصیل آن در جای خود آورده شده است پس هم واره باید گفت: (سبحان الذی سخر لنا هذا و ما کنا له مقرنین).
منبع: انبیا/سوره۲۱، آیه۳۰ · قمر/سوره۵۴، آیه۱۱ · عبس/سوره۸۰، آیه۲۷-۲۶ · مجمع البیان، ج۷، ص۴۵ · روضه کافی، ج۸، ص۹۵، شماره ۶۷ · تفسیر قمی، ج۲، ص۷۰ · فصلت/سوره۴۱، آیه۱۲-۱۱ · مرآة‌العقول، ج۲۵، ص۲۳۲ · التمهید، ج۶، ص۱۳۹-۱۲۹ · رعد/سوره۱۳، آیه۳ · انبیا/سوره۲۱، آیه۳۱ · نبا/سوره۷۸، آیه۷ · خطبه ۲۱۱، ص۲۲۱ · فاطر/سوره۳۵، آیه۴۱ · التمهید، ج۶، ص۱۶۱-۱۵۱ · انعام/سوره۶، آیه۱۲۵ · جن/سوره۷۲، آیه۱۷ · مدثر/سوره۷۴، آیه۱۷ · تاریخ علوم (پی یر روسو) ترجمه حسن صفاری، ص۲۵۶ · رشید رشدی بغدادی، بصائر جغرافیة، ص۲۰۸-۲۰۵ · مبادئ العلوم العامة، ص۵۷ · انبیاء/سوره۲۱، آیه۳۰ · بحارالانوار، ج۵۷، ص۲۰۸، شماره ۱۷۰ · ص۶۷، شماره ۲۰، باب التوحید · روضه کافی، ج۸، ص۹۴، شماره ۶۷ · روضه کافی، ج۸، ص۹۵، شماره ۶۸ · هود/سوره۱۱، آیه۷ · نور/سوره۲۴، آیه۴۵ · فرقان/سوره۲۵، آیه۵۴ · طارق/سوره۸۶، آیه۶ · مرسلات/سوره۷۷، آیه۲۰ · تفسیر فخر رازی، ج۲۴، ص۱۶ · التمهید، ج۶، ص۶۱-۳۱ · انبیاء/سوره۲۱، آیه۳۲ · زخرف/سوره۴۳، آیه۱۳
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.