دکترین
افغانستان: جغرافیا
وسعت این کشور را در منابع مختلف از ۶۲۰ تا ۷۰۰ هزار کم۲ دانسته‌اند. در گوشه شمال شرقی، از طریق باریکه‌ای به طول ۷۴ کم با ترکستان شرقی (سین کیانگ) چین مرز مشترک دارد. تراکم جمعیت در این کشور با احتساب ۰۰۰، ۱۸۴، ۱۴نفر (در ۱۳۶۶ش/۱۹۸۷م) و ۲۲۵، ۶۵۲کم۲ وسعت، ۷/۲۱ نفر در هر کم۲ است و از لحاظ جمعیت پنجاه و سومین کشور جهان به شمار می‌آید. هر چند حواشی جنوبی با جهتی جنوب غربی در مرتفعات غربی پراکنده شده‌اند.
بدین سان، نظام کوهستانی هندوکش که خط عظیم تقسیم آب میان آسیای مرکزی و آسیای جنوبی به شمار می‌رود؛ در ساخت این مرتفعات گرانیت‌های جوان دوران دوم یا حتی دوران سوم دخیل بوده‌اند. مرتفعات شمالی این رشته مرکزی که گویای ویژگیهای واقعی آلپی همراه با دگرگونیهای شدید عصر یخبندان است، با جهتی غربی - شرقی امتداد یافته‌اند. مرتفعات منشعب جنوبی، کوه های سلیمان و سفید کوه را تشکیل می‌دهد که مانع ارتباط طبیعی این سرزمین با شبه قاره هند است.
به همین ترتیب، نواحی بدخشان و نورستان در دو سمت هندوکش و هزاره‌جات در بخش مرکزی از رشته کوه‌های دیگری پوشیده شده است که همراه با دیگر شاخه‌های هندوکش و امتداد غربی آن، کوه بابا، سیاه کوه و سفید کوه، مجموعه کوهستانی پیچیده‌ای را تشکیل می‌دهند. اقلیم این سرزمین بازتاب ساختار طبیعی، و همچون دیگر ویژگیهای آن با تنوع همراه است. در حالی که بهار و تابستان در دره‌ها و دشتهای مرتفع معتدل و مطبوع است، در قسمتهای داخلی و همجوار بیابانها، خشک و گرم و غیر قابل تحمل است؛ به همین نحو، به هنگام پاییز و زمستان که قسمتهای مرتفع و شمالی با ریزش سنگین برف و سرما روبه‌روست، جلگه‌های مرتفع جنوبی و بیابان‌های وسیع مرکزی شاهد بادهای شدید و یخبندان است.
حتی در نزدیکی ارتفاعات حدود ۸۰۰، ۱متری کابل میزان گرما تا بیش از ۳۸ سانتی‌گراد می رسد، حال آنکه در زمستان دمای هوا تا زیر نقطه انجماد در نواحی بیابانی کاهش می‌پذیرد. میزان‌بارش سالانه به‌طور متوسط از ۱۰۰ تا ۱۵۰ میلی‌متر درنواحی کم‌ارتفاع و خشک غربی و شمالی و از ۲۵۰ تا ۴۰۰ میلی متر در شرق کشور در نوسان است، هر چند این مقدار در مرتفعات کوهستانی بیشتر است. از آن جمله‌اند: کوکچه، سرخاب، بلخاب و مرغاب در شمال، هریرود و فراه رود (فره رود) در غرب، هلمند و ارغنداب در جنوب و کابل و کنر در شرق.
دو دریاچه مهم آن‌هامون صابری (در غرب و در مرز ایران) و آب ایستاده در جنوب شهر غزنی است. در ارتفاعات مرکزی هزاره‌جات ۵ دریاچه کوچک قرار دارد که مجموعاً بند امیر خوانده می‌شوند؛ این طیف شامل گیاهان قطبی و آلپی در قسمتهای مرتفع کوهستانی تا گونه‌های خشکی و شورپسند نواحی بیابانی است. از کل مساحت این کشور ۳/۴۶% زیرپوشش گیاهان مرتعی، ۴/۱۲% اراضی کشاورزی و تنها ۹/۲% دارای پوشش جنگلی است؛ ۴/۳۸% مابقی را دیگر اراضی تشکیل می‌دهد.
پوشش گیاهی که رو به سمت شمال کشور متراکم‌تر و متنوع‌تر است، شامل درختچه‌ها و بوته‌هایی نظیر خارشتر است. انواع خزندگان و پرندگان نیز در این کشور وجود دارند، از جمله انواع قرقاول، اردک، مرغابی، لک‌لک، پلیکان، نوک دراز، کبک، کلاغ، کرکس، عقاب و سایر پرندگان شکاری. در بسیاری از قسمتهای بیابانی و نیمه بیابانی جنوب غربی و نیز قسمتهای کوهستانی - مگر در دره‌ها - زیستگاه‌ها و اجتماعات انسانی مهم به چشم نمی‌خورد.
در برخی نواحی واقع در مرز ایران و نیز مرز شمالی کشور عرصه‌های بیابانی غلبه دارد و قسمتهای وسیعی در حوزه‌های دره‌ای کوه‌های سلیمان که تقریباً به موازات مرز شرقی امتداد یافته‌اند، بکر و خالی از سکنه هستند. به این ترتیب، چشم‌انداز عمومی این سرزمین که در مرکز خود ناهموار و در حواشی نسبتاً هموار است، موجب شده تا جمعیت یکجانشین تنها در نقاط و مراکز معدود مناسب و به ویژه در جاهایی که آب کافی در دسترس است، گرد آیند.
به رغم میزان موالید و میزان باروری بالا که در دوره ۱۳۵۹-۱۳۶۴ش/۱۹۸۰- ۱۹۸۵م به‌ترتیب ۹/۴۸ در هزار و ۹/۶ نفر بود، جمعیت این کشور به سبب درگیری‌های داخلی رو به کاهش بود، به نحوی که تا اوایل ۱۳۶۳ش/۱۹۸۴م حدود ۲۰% از جمعیت که بیش از ۳ میلیون نفر را شامل می‌شد، از سرزمین خود رانده شدند که حدود یک سوم آنان را افراد کمتر از ۱۵ سال تشکیل می‌داد. ۵/۶۸% از جمعیت بالای ۱۵ سال این کشور بی‌سواد هستند که این نسبت در زنان و مردان به ترتیب ۸۵% و ۸/۵۲% است.
بر همین اساس، ۸۹% از افراد گروه سنی بیش از ۲۵ سال هرگز آموزش تحصیلی ندیده، و ۵/۶% از این جمعیت وارد دوره ابتدایی شده، اما تنها ۳/۰% از آنان این دوره را به اتمام رسانده‌اند. ۲۰% از جمعیت این کشور در شهرها و حدود ۱۰% «کوچی مالدار» به شمار می‌آیند. و مابقی در ۲۲ هزار روستا زندگی می‌کنند. این دره‌های کم عرض و عمیق که بسیاری از آنها دور از دسترسند، در بیشتر قسمتهای مرکزی، شمال شرقی، شرقی و نواحی جنوبی - مرکزی پراکنده‌اند که توسط دشت حاصل‌خیز ترکستان و کوهپایه‌ها در شمال و شمال غربی، دشتهای هرات - فراه، حوضه سیستان و دره هلمند در غرب و نیز بیابان‌های جنوب غربی احاطه شده‌اند.
این در حالی است که به واسطه محدودیت کمی و کیفی آب‌های سطحی و نیز ناچیز بودن ریزشهای جوّی، بهره‌گیری از منابع آب برای کشاورزی بر شبکه‌های قناتی استوار است. از ۱۳۵۷ش/۱۹۷۸م افول چشمگیری در بیشتر بخشهای اقتصادی کشور حاکم شده است. مهاجرت میلیونها افغانی روستانشین به عنوان پناهنده نه تنها موجب کاهش نیروی کار، بلکه باعث از میان رفتن محصولات، دام و تخریب قناتها در بسیاری از نواحی شده است و علاوه بر این، برخی زارعان یک بار دیگر به الگوهای خود بسندگی تولید روی آورده‌اند.
با این همه، هنوز کشاورزی اهمیتی ویژه دارد، تا جایی که سهم این بخش در تولید ناخالص ملی کشور به ۶۵% می‌رسد. سهم صنایع کارخانه‌ای و ساختمان به ترتیب ۱۵% و ۴% و سهم بخشهای استخراج و خدمات هر یک ۳% است. درآمد سرانه مردم‌افغانستان در ۱۳۶۵ش/ ۱۹۸۶-۱۹۸۷م، ۱۶۰ دلار بود. ۲.۵.
۱ - کشاورزی زراعت و دامداری منبع اصلی معیشت روستاییان است که در عین حال حجم قابل توجهی از تولید ملی و صادرات کشور را تامین می‌کند. به این ترتیب، چیزی کمتر از ۱۰% از اراضی به طور سالانه مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ درحالی که این زمین‌ها عمدتاً از قطعات کوچک و پراکنده تشکیل شده، و تولید زراعی بر بهره برداری‌های خانوادگی استوار است، هر چند که روابط مالکیت مبتنی بر بزرگ زمینداری است.
علاوه بر این، ۲/۳۵% از دیگر واحدها از یک تا ۵ هکتار وسعت دارند. البته آنچه موجب بقای اینگونه واحدهای کوچک شده، همیاری روستاییان در روند تولید بوده است. با این همه، میزان برداشت متوسط در واحد سطح بسیار پایین و حتی تا نیم تن در هکتار می‌رسد. دیگر محصولات زراعی عبارتند از: ذرت، جو و برنج که بیشتر جنبه مصرف شخصی دارند. از جمله محصولات اصلی قابل عرضه به بازار می‌توان از پنبه، چغندرقند، دانه‌های روغنی، میوه، خشکبار و انواع سبزی نام برد.
پس از زراعت، نگهداری و پرورش دام بیشترین نیروی کار را به خود اختصاص داده است. دامداری شامل پرورش گوسفند، بز و گاو است که منابع اصلی تولید شیر، گوشت، پوست و پشم است. تولید و عرضه پوست و پشم هنوز بخش مهمی از اقتصاد این کشور را تشکیل می‌دهد که تولید آنها عمدتاً بر عهده کوچندگان و جوامع روستایی نیمه کوچنده است. نوسانات اقلیمی با تاثیر گذاری بر امکانات دسترسی به مراتع در میزان و دامنه فعالیت دامداری نقش تعیین کننده دارد.
خشک‌سالی سالهای ۱۳۴۹ و ۱۳۵۰ش/۱۹۷۰ و ۱۹۷۱م موجب شد تا شمار بسیاری دام به اجبار ذبح شوند. در واقع صنایع دستی مهم‌ترین زیربخش فعالیتهای غیر کشاورزی در این کشور به شمار می‌رود که تولیدات اصلی آن عبارت است از قالی و پارچه‌های پشمی از سوی دیگر، سهم شاغلان این بخش در ۱۳۵۰ش/۱۹۷۱م ۷/۰% از کل نیروی کار بخشهای اقتصادی بود که این نسبت، به رغم تاسیس «بانک توسعه صنعتی» در۱۳۵۱ش/۱۹۷۲م، تااواسط ۱۳۵۹ش/۱۹۸۰م تغییرچندانی نداشته است.
نساجی در پل خمری و مزارشریف؛ کودشیمیایی در مزارشریف؛ سیمان در پل خمری؛ و قند در بغلان وجود مراکز صنعتی یکی از عوامل مهم رشد و گسترش شهرها در دوره معاصر بوده است. قدیمی‌ترین و وسیع‌ترین صنایع کشور نساجی است که تولید آن در ۱۳۵۹-۱۳۶۰ش/۱۹۸۰-۱۹۸۱م تنها ۳/۴۳ میلیون متر پارچه بود. در همین دوره تولید سیمان با روند نزولی به ۲۰۰، ۸۷تن رسید. علاوه بر این، سهم هر یک از گروه‌های مختلف صنعتی در ارزش افزوده تولیدی در ۱۳۶۲ش/۱۹۸۳م گویای این واقعیت است که به ترتیب ۵۲% از کل این مقدار به تولیدات غذایی (گروه اول)، ۷/۲۲% به صنایع چوب، کاغذ و مواد شیمیایی (گروه سوم) و ۲/۲۰% به صنایع نساجی (گروه دوم) اختصاص داشت و مابقی (۱/۵%) به دیگر صنایع مربوط می‌شد.
تا ۱۳۱۲ش/۱۹۳۳م هیچ‌گونه راه ارتباطی مناسبی که ولایات اصلی کابل و قندهار را به قسمتهای شمالی متصل سازد، وجود نداشت. راههای موجود که از هندوکش می‌گذشتند، دارای‌گدارها و معابر سختی بود که‌برخی از آنها مانند خاواک (۶۳۷، ۳متر)، آق‌رباط (۹۲۵، ۳متر) و قبچاک (۳۴۴، ۴متر) و پیش از این تا ۶ ماه از سال غیرقابل عبور بودند. به همین سبب، سفرهای بازرگانی و یا جابه جایی‌های نظامی قاعدتاً و ترجیحاً از مسیر طولانی و پرپیچ و خم هرات به قندهار و کابل صورت می‌گرفت.
«جاده ابریشم» از شمال شرقی، یعنی از چین و از طریق دشتهای شمالی این سرزمین به ایران و تا مدیترانه امتداد داشته است. از سوی دیگر تجار هندی با عبور از گذرگاههای شرقی، از مراکزی مانند کابل، غزنی و بامیان به سوی بلخ می‌گذشتند و نهایتاً به بخارا و سمرقند و یا ایران می‌رسیدند. بدین سان، راههای بازرگانی در این سرزمین تا پیش از اکتشاف راههای دریایی از رونق خاصی برخوردار بود، اما پس از گذشتن واسکوداگاما از دماغه امیدنیک، بخش مهمی از کالاها از هند، گینه و دیگر مراکز مهم در آسیا از طریق دریا صورت گرفت و به این ترتیب، اهمیت بازرگانی و گذرگاهی این سرزمین به سرعت رو به کاهش نهاد، تا جایی که در اوایل سده ۱۹م حتی شهرهای مهم آن نیز اهمیت خود را از دست دادند.
برخوردهای داخلی و ناامنی راهها و همچنین اختلال در روابط فرا منطقه‌ای نیز در این امر بی‌تاثیر نبود. نیز فقدان راههای مناسب ارتباطی، باعث شده تا این کشور نتواند با همسایگان خود به صورت امروزین ارتباط و تجارت داشته باشد. در زمینه تجارت خارجی با توجه به داده‌های موجود (۱۳۶۱ش/ ۱۹۸۲م) می‌توان به ارزش واردات و صادرات به ترتیب ۲۲۴، ۶میلیون و ۹۴۳، ۶میلیون دلار اشاره نمود. بیشترین مقدار واردات (۷/۵۹%) و صادرات (۹/۶۱%) به اتحاد شوروی (سابق) مربوط می‌شد.
در مقابل، در حالی که ۶/۱۲% از ارزش واردات به ژاپن اختصاص داشت، تنها ۱/۰% از ارزش صادرات به این کشور تعلق می‌گرفت. از مهم‌ترین کالاهای وارداتی می‌توان از وسایل نقلیه (۷/۲۲%)، مواد سوختی (۱۸%)، قند (۱/۸%)، پارچه (۹/۷%) و روغن حیوانی و نباتی (۲/۴%) نام برد. گاز طبیعی (۶/۵۵%)، خشکبار (۹/۱۶%)، قالی و قالیچه (۸/۴%) و پوست (۴%) کالای عمده صادرات این کشور را تشکیل می‌داد. در ۱۳۶۷ش/ ۱۹۸۸م واردات این کشور شامل گندم، مواد غذایی، پارچه، وسایل نقلیه موتوری، ماشین آلات و سوخت به ارزش ۹۹۶ میلیون دلار بود که عمدتاً از اتحاد شوروی و ژاپن وارد شد.
با توجه به اینکه رود هلمند، برخلاف بسیاری از رودخانه‌های این کشور، در بیشتر اوقات سال در قسمتهای پایین دست خود نیز از آب شیرین برخوردار است، توان بالقوه قابل توجهی در تولید و گسترش کشاورزی دارد که این قابلیت می‌تواند در برنامه‌های آبیاری و بهبود کشاورزی مؤثر افتد.
منبع: Iranica · X Afghanistan: Physical and Social Geography n، The Middle East and North Africa ۱۹۸۴-۱۹۸۵، London، ۱۹۸۴، ۲۱۹ · افغانستان در پنج قرن اخیر، قم، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۳ · Britannica Book of the Year ۱۹۸۸، ۸۳۸ · Asien، M O nchen، ۱۹۷۱;۸۰ · Afghanistan، London، ۱۹۵۳;۳ · The Emergence of Modern Afghanistan، California، ۱۹۶۹;۱۱ · Asien، M O nchen، ۱۹۷۱؛۸۰ · The Afghan Wars، ۱۸۳۹-۱۹۱۹، London، ۱۹۸۰;، ۷ · The Politics of Afghanistan، London، ۱۹۷۲;۱ · افغانستان در پنج قرن اخیر، قم، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۴ · Britannica Book of the Year ۱۹۸۸;۷۴۶ · X India and Pakistan n، The Changing Map of Asia، London، ۱۹۷۴;، ۱۸۱ · X Afghanistan: Physical and Social Geography n، The Middle East and North Africa ۱۹۸۴-۱۹۸۵، London، ۱۹۸۴، ۲۲۰ · The Politics of Afghanistan، London، ۱۹۷۲;۴-۵ · The Emergence of Modern Afghanistan، California، ۱۹۶۹;۱۲ · The Politics of Afghanistan، London، ۱۹۷۲;۵ · X Afghanistan n، Encyclopedia of the Modern Middle East، New York، ۱۹۹۶، vol. I;۴۴ · Asien، M O nchen، ۱۹۷۱;۸۱ · Britannica، ۱۹۷۸;۱۶۵-۱۶۶ · ادبیات مزدیسنا، بمبئی، ۱۳۱۸ش.، ج۲، ۲۹۰-۲۹۳ · Britannica Book of the Year ۱۹۸۸;۱۶۵-۱۶۶ · Britannica Book of the Year ۱۹۸۸;۵۳۸ · Britannica، ۱۹۷۸;۱۶۵ · Britannica، ۱۹۷۸;۱۶۶ · Britannica Book of the Year ۱۹۸۸;۱۶۶ · The Politics of Afghanistan، London، ۱۹۷۲;۳ · جغرافیای شهری در افغانستان، ترجمه محسن محسنیان، مشهد، ۱۳۶۸ش، ص۱۷ · The Emergence of Modern Afghanistan، California، ۱۹۶۹، ۱۰ · X Afghanistan: Economy n، The Middle East and North Africa، ۱۹۸۴-۸۵، London، ۱۹۸۴; · Britannica Book of the Year ۱۹۸۸، ۷۴۶ · X Afghanistan: Economy n، The Middle East and North Africa، ۱۹۸۴-۸۵، London، ۱۹۸۴ · X Afghanistan n، Encyclopedia of the Modern Middle East، New York، ۱۹۹۶، vol. I;۴۳ · The Politics of Afghanistan، London، ۱۹۷۲;۲۵ · افغانستان در پنج قرن اخیر، قم، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۵ · X Afghanistan n، Encyclopedia of the Modern Middle East، New York، ۱۹۹۶، vol. I;۴۵ · Asien، M O nchen، ۱۹۷۱;۸۸ · Entwicklung und struktur der afghanischen Industrie، Meisenheim، ۱۹۷۴; · X Afghanistan: Economy n، The Middle East and North Africa، ۱۹۸۴-۸۵، London، ۱۹۸۴;۲۲۵ · Britannica Book of the Year ۱۹۸۸;۷۷۱ · X Afghanistan n، Encyclopedia of the Modern Middle East، New York، ۱۹۹۶، vol. I;۱۱ · Britannica Book of the Year ۱۹۸۸، ۷۷۱ · Britannica Book of the Year ۱۹۸۸، ۷۸۳ · Asien، M O nchen، ۱۹۷۱;۸۹ · Britannica Book of the Year ۱۹۸۸;۷۸۲ · The Afghan Wars، ۱۸۳۹-۱۹۱۹، London، ۱۹۸۰;۸ · The Politics of Afghanistan، London، ۱۹۷۲;۷ · The Afghan Wars، ۱۸۳۹-۱۹۱۹، London، ۱۹۸۰، ۸ · X Afghanistan: Economy n، The Middle East and North Africa، ۱۹۸۴-۸۵، London، ۱۹۸۴;، ۲۲۶ · Britannica Book of the Year ۱۹۸۸;۷۸۹ · Asien، M O nchen، ۱۹۷۱، ۹۸ · جغرافیای شهری در افغانستان، ترجمه محسن محسنیان، مشهد، ۱۳۶۸ش، ص۴۲ · X Afghanistan n، Encyclopedia of the Modern Middle East، New York، ۱۹۹۶، vol. I; · Britannica Book of the Year ۱۹۸۸، ۸۰۰-۸۰۱ · The Emergence of Modern Afghanistan، California، ۱۹۶۹، ۱۱ · The Politics of Afghanistan، London، ۱۹۷۲، ۱۰-۱۱ · The Politics of Afghanistan، London، ۱۹۷۲، ۱۱ · مشهد، ۱۳۶۸ش.، ص۲۲ · جغرافیای شهری در افغانستان، ترجمه محسن محسنیان، مشهد، ۱۳۶۸ش.، ص۵۷ · The Politics of Afghanistan، London، ۱۹۷۲، ۹
موارد مرتبط
برای این صفحه موردِ مرتبطی ثبت نشده.