افناء: امکان افناء

«امکان نابودی عالم» دومین موضوع مورد بحث در این جایگاه است، که در مورد آن، نظرات گوناگونی ابراز شده است: ۳. ۱ - امکان نابودی عالم نابودی عالم، شدنی است که دیدگاه اکثر پیروان ادیان الهی است زیرا عالم ممکن الوجود بوده و تبدیل آن به واجب و ممتنع ، محال است، پس همان طور که وجودش ممکن است، عدمش نیز ممکن خواهد بود. ۳. ۲ - محال ذاتی بودن نابودی عالم نابودی عالم ذاتاً ناشدنی است، زیرا ماده واجب الوجود است که دیدگاه مادی گرایان است. ۳. ۳ - ممتنع بالغیر بودن نابودی عالم نابودی عالم ممتنع بالغیر است. از دیدگاه گروهی از فلاسفه قدیم یونان چون عالم معلول واجب الوجود است و عدم معلول نیز به عدم علت وابسته است و چون علت که واجب الوجود است هرگز معدوم نمی‌شود، معلولش نیز معدوم نخواهد شد. نقد: علت (آفریننده عالم) در اینجا قادر و مختار است ; یعنى علت « موجَب » نیست ، که مجبور به همراهى معلول باشد البته بهتر است بگوییم: اختیار و اراده پروردگار جزءالعله وجود عالم است و هرگاه چنین اراده‌اى نباشد ، عالم نیز معدوم خواهد شد. ۳. ۴ - محال بودن عدم عالم عدم عالم ناشدنی است، اما نه به دلیل بالا، بلکه به این علت که نه در ذاتش فنا وجود دارد. (وگرنه موجود نمی‌شدـ و نه فاعل ( موجد ) آن را فانی می‌کند، چرا که شأن فاعل ایجاد است، نه اعدام ، چون «نیست کردن» کار (فعل) نیست، بلکه به معنای « فعل العدم » است و فعل العدم (نابود کردن) با «عدم الفعل» (نکردن) تفاوتی ندارد، پس اعدام ، کار نیست تا فاعل انجامش دهد و از طرفی اجسام دارای « ضد » نیستند تا به وسیله آن نابود شوند، زیرا اگر ضدّی بیابند به چه دلیل می‌توان گفت: این ضد است که اجسام را نابود می‌کند و چرا نباید گفت: اجسام ضدّشان را نابود می‌کنند؟ در حالی که تضاد ، امری است دو طرفه و اگر هم گفته شود: اجسام با از بین رفتن « شرط » وجودشان فانی می‌شوند، سخن در خودِ آن شرط از بین رفته، ادامه می‌یابد که او چگونه از بین رفت و در این جا هم درست همان اشکال‌ها وارد خواهد بود و اگر این شرط هم با انتفای شرط خود نابود شود، به تسلسل منجر خواهد شد. این نظریه نیز نادرست است، زیرا همچنان که ایجاد به فاعل نسبت داده می‌شود، اعدام نیز به او منتسب می‌گردد و میان عدم فعل و فعل عدم، تفاوت آشکاری وجود دارد. برخی از متکلمان نظرات ابراز شده در این موضوع را با بیان ملاک هر یک به دو دسته کلی تقسیم کرده‌اند: ۱. کسانی که اجسام را قدیم می‌دانند، عدم آن‌ها را محال می‌شمارند؛ ۲. کسانی که اجسام را حادث می‌دانند عدم آن‌ها را مجاز می‌دانند، مگر جاحظ . ۳.۴. ۱ - نظریه فلاسفه اسلامی در اینجا لازم است به نظریه فلاسفه اسلامی نیز اشاره کنیم: به اعتقاد حکما ، شیء، در ظرف وجود خود معدوم نمی‌شود، چرا که موجود را با سه نسبت به وجود می‌توان سنجید و ارتفاع آن در هیچ‌یک از این سه نسبت ممکن نیست:نخست آن‌که شیء با وجود خاص خود و در همان ظرف سنجیده شود. شکی نیست که عدم شیء در ظرف وجودش به دلیل استحاله اجتماع نقیضین ، ناممکن است؛ دوم آن‌که با ظرفی غیر از ظرف وجود خود سنجیده شود که چون آن ظرف، جایگاه وجود شیء نیست، عدم و نیستی در آن برای شیء بی معناست ب. ت. ب. این‌که زمان از شیء جدا نیست؛ سوم این‌که شیء موجود با مطلق هستی قیاس شود که ارتفاع و عدم آن نسبت به مطلق هستی نیز ناشدنی است. پس شیء موجود در هیچ صورت معدوم نمی‌شود و پذیرش عدم تنها در قیاس با نفس ماهیت و ذات آن قابل تصویر است البته از این نظریه فلاسفه، ابدی بودن موجودات استفاده نمی‌شود. در پایان این مقال نکته قابل ذکر این‌که معتقدان به فناپذیری عالم، در وقوع آن اختلاف دارند؛ بعضی می‌گویند: عالم معدوم نخواهد شد و برخی نابودی عالم را اجتناب ناپذیر می‌شمارند. منبع: ج۱، ص۳۲۴، سدیدالدین محمود، جامعه مدرسین، قم، ۱۴۱۲ق · جامعه مدرسین، قم، ۱۴۱۲ق · ج۱، ص۳۲۵، سدیدالدین محمود، جامعه مدرسین، قم، ۱۴۱۲ق · سدیدالدین محمود، ج۱، ص ۲۲۵، جامعه مدرسین، قم، ۱۴۱۲ق · نهایة الحکمه، محمد حسین طباطبایی، ص ۲۵۶ · ج۱، ص۷۱، ابوالصلاح، مؤسسة النشر الاسلامی، قم، ۱۴۰۴ق · ج۱، ص۶۶، عبدالقاهر، ۴۲۹ق، دارالکتب العلمیه، بیروت · صدرالدین، ج۱، ص ۳۴۰، مکتبه مصطفوی، ق، ۱۳۷۸هـق · مرتضی، انتشارات صدرا · ج۱، ص۴۸۷، حسن بن یوسف، مرکز الدراسات والتحقیقات الاسلامیه